Adhyaya 328
Chandaḥ-sāra (Essence of Prosody) — Gāyatrī as the Root Metre and Syllabic Expansions
ছন্দ-অধিকাৰত ভগৱান অগ্নিয়ে গায়ত্ৰীক বৈদিক ছন্দসমূহৰ মূল-মাতৃকা বুলি নিৰূপণ কৰে। গায়ত্ৰীক একাক্ষৰ বীজৰূপে, পঞ্চদশ-অক্ষৰ মন্ত্রৰূপে আৰু অষ্টাক্ষৰ প্ৰাজাপত্য-সম্পৰ্কিত ৰূপে গ্ৰহণ কৰিব পাৰি। বৈদিক প্ৰয়োগভেদে ইয়াৰ অক্ষৰ-মাত্ৰা ভিন্ন—যজুঃ সূত্ৰত ৬, সামগানত ১২, আৰু ঋগ্বেদৰ ঋচাত ১৮; সামৰ ছন্দ দুটা-দুটা অক্ষৰে বৃদ্ধি পায় বুলি নিয়ম। পাছত বিধান—ঋক্-মাত্ৰাত ‘চতুৰ্থ’ বৃদ্ধি অনুমোদিত; প্ৰাজাপত্য চাৰি-চাৰি কৰি বিস্তাৰিত; অন্য ছন্দ এক-এক কৰি বাঢ়ে; কিন্তু ‘আতুৰ্যা’ত ক্ৰমে লোপৰ বিশেষ পদ্ধতি আছে। উষ্ণিক্, অনুষ্টুপ্, বৃহতী, পঙ্ক্তি, ত্ৰিষ্টুপ্, জগতী—এই ক্ৰমক গায়ত্ৰীৰ ক্ৰমাগত বিকাশ আৰু ব্ৰাহ্মণ-স্বভাৱ বুলি কৈ ছন্দশাস্ত্ৰক পবিত্ৰ কৰা হৈছে। শেষত ‘তিন-তিন’ গোটবদ্ধকৰণ, এককক ‘আৰ্যা’ সংজ্ঞা, ঋগ-যজুঃৰ তান্ত্ৰিক নাম আৰু ৬৪-পদ জালত লিখনৰ নিয়ম দিয়া হৈছে।
Shlokas
No shlokas available for this adhyaya yet.
Frequently Asked Questions
It codifies Gāyatrī’s multiple syllabic forms and gives rule-based procedures for metrical expansion across Vedic contexts (Yajus/Sāman/Ṛc), including special increment and omission rules (Prajāpatya by fours; Āturyā by sequential subtraction).
By identifying metrical order as brahmanic in nature, it frames disciplined speech-measure (chandas) as a dharmic practice—aligning recitation, cognition, and ritual precision with a sacred cosmological structure.