Adhyaya 329
Chandaḥ-sāra (छन्दःसारः) — Essence of Metres (Prosody), Chapter 329
ভগৱান অগ্নি ছন্দঃসাৰত ‘পাদ’ক ছন্দৰ মূল একক বুলি নিৰূপণ কৰি, আপদ-পূৰণ (অক্ষৰ/মাত্রা পূৰ্তি) পবিত্ৰ শ্ৰেণীবিভাগে কেনেকৈ নিয়ন্ত্ৰিত হয় সেয়া বুজাইছে। ছন্দভেদ অনুসাৰে অক্ষৰ-নিবেশৰ দেবতা-সম্বন্ধো দিছে—গায়ত্ৰীত বসুগণ, জগতীত আদিত্যগণ, বিরাজত দিকদেৱতা। তাৰ পিছত এক-পাদৰ পৰা চাৰ-পাদলৈ ছন্দ, ত্ৰিপাদৰ বিশেষ ব্যতিক্ৰম, আৰু পৰিৱর্তনশীল অক্ষৰসংখ্যা (সপ্তাক্ষৰী পাদসহ) ব্যাখ্যা কৰে। নিবৃত, নাগী, বাৰাহী; উষ্ণিক, পৰোষ্ণিক, অনুষ্টুপ; মহাবৃহতী; পঙ্ক্তি-প্ৰকাৰ ভাণ্ডিল আদি নামিত ছন্দ আৰু উপভেদসমূহৰ পৰিচয়, লগতে বৃহতীৰ আগ/মধ্য/ঊৰ্ধ্ব বিন্যাস আৰু দিশাসংগত ‘নৱকা’ সংযোজনো আছে। অগ্নিয়ে ছন্দক দেবতা, ষড়্জাদি স্বৰ, বৰ্ণ আৰু গোত্ৰ-সঞ্জ্ঞাৰ সৈতে সংযোগ কৰি ছন্দশাস্ত্ৰক ধৰ্মসম্মত বিদ্যা ৰূপে স্থাপন কৰে। শেষত হ্ৰাস/অধিক অক্ষৰ (অৱৰাট/অধিক) দোষ নিৰ্ণয় আৰু পাদ-দেবতা-ক্রম পাঠে সন্দেহ নিবারণৰ বিধি দিয়ে।
Shlokas
No shlokas available for this adhyaya yet.
Frequently Asked Questions
It emphasizes metre-identification and correction: the pāda as the core unit, rules for completing deficient pādas (āpada-pūraṇa), and diagnostic categories for deficiency/excess (avarāṭ/adhika), alongside structured classifications of major metres (Gāyatrī, Uṣṇik, Anuṣṭubh, Triṣṭubh, Jagatī, Vṛhatī).
By sacralizing measurement: metres are linked to deities, directions, notes, and qualities, so correct prosody becomes a disciplined alignment with ṛta/dharma—training attention, speech, and ritual-literary precision as supports for devotion and inner order.