Adhyaya 174

Verse 1

अफड-्#-रात अष्ट षष्ट्यांधेिकशततमोब& ध्याय: भीष्मजीका प्राणत्याग

Vaiśampāyana nói: Sau khi nói như vậy với toàn thể người Kuru, Bhīṣma, con của Śantanu, liền im lặng. Hỡi bậc hàng phục kẻ thù, vị Kaurava ấy nằm yên một lúc—sự lặng thinh ấy ghi dấu sức nặng của lời huấn dụ cuối cùng và vẻ trang nghiêm của giờ phút ra đi đang đến gần.

Verse 2

धारयामास चात्मानं धारणासु यथाक्रमम्‌ | तस्योर्ध्वमगमन्‌ प्राणा: संनिरुद्धा महात्मन:

Vaiśampāyana nói: Bhīṣma tự làm cho mình vững định, đặt tâm lần lượt vào các tầng dhāraṇā—những điểm nhiếp niệm của yoga—từng bước một. Rồi sau đó, các luồng prāṇa, hơi thở sinh mệnh của bậc đại hồn ấy—đã bị chế ngự bằng kỷ luật yogic—bắt đầu dâng lên phía thượng.

Verse 3

इदमाश्चर्यमासीच्च मध्ये तेषां महात्मनाम्‌ । सहितैरऋषिभि: सर्वैस्तदा व्यासादिभि: प्रभो

Vaiśampāyana nói: “Muôn tâu chúa thượng, muôn tâu chúa thượng! Giữa hội chúng các bậc đại thánh hiền, đã xảy ra một điều kỳ diệu. Tất cả các hiền triết tụ hội nơi ấy—Vyāsa đứng đầu—đều thấy rằng: khi Bhīṣma, con của Śāntanu, đang nhập định yoga, để prāṇa dâng lên và rời khỏi từng phần thân thể, thì những mũi tên cắm ở chính phần ấy tự nhiên tuột ra, và vết thương liền khép lại.”

Verse 4

यद्यन्मुण्चति गात्र हि स शान्तनुसुतस्तदा । तत्‌ तद्‌ विशल्यं भवति योगयुक्तस्य तस्य वै

Vaiśampāyana nói: Khi Bhīṣma, con của Śāntanu, đang nhập yoga, rút prāṇa khỏi từng chi thể, thì chính chi thể ấy lập tức trở nên không còn mũi tên—cán tên tự tuột ra, và vết thương khép lại.

Verse 5

क्षणेन प्रेक्षतां तेषां विशल्य: सो5भवत्‌ तदा । तद्‌ दृष्टवा विस्मिता: सर्वे वासुदेवपुरोगमा:

Chỉ trong khoảnh khắc, ngay trước mắt những người đang chứng kiến, Ngài đã trở nên không còn mũi tên. Thấy vậy, tất cả mọi người—Vāsudeva đứng đầu—đều sững sờ kinh ngạc.

Verse 6

संनिरुद्धस्तु तेनात्मा सर्वेष्वायतनेषु च

Vaiśampāyana nói: Khi tự ngã được chế ngự bởi kỷ luật ấy, và sự kiểm soát được giữ vững nơi mọi “chỗ ngồi” của hoạt động trong thân, thì con người được điều phục từ bên trong—xứng đáng với hạnh kiểm vững vàng và sự sáng tỏ về đạo lý.

Verse 7

देवदुन्दुभिनादश्न पुष्पवर्ष: सहाभवत्‌

Vaiśampāyana nói: Ngay lúc ấy, tiếng trống trời (devadundubhi) vang rền, và một trận mưa hoa cũng đổ xuống—điềm lành báo hiệu sự chuẩn thuận của thần linh và sự thiêng liêng của biến cố đang được thuật lại.

Verse 8

महोल्केव च भीष्मस्य मूर्थदेशाज्जनाधिप

Vaiśampāyana nói: Tâu đại vương, từ vùng đầu của Bhīṣma hiện ra một vật như một bó đuốc lớn rực cháy—một điềm sáng rực mà ghê gớm, báo hiệu sự nghiêm trọng của khoảnh khắc ấy và trạng thái phi thường của bậc tổ phụ khi nằm trên giường tên.

Verse 9

एवं स राजशार्दूल नृप: शान्तनवस्तदा

Vaiśampāyana nói: “Vì thế, hỡi bậc hổ trong hàng quân vương, vào lúc ấy vị quân chủ thuộc dòng Śāntanu đã hành xử (hoặc cất lời) đúng như vậy.”

Verse 10

ततस्त्वादाय दारूणि गन्धांश्व विविधान्‌ बहूनू

Rồi, hỡi niềm vui của dòng Kuru, mang theo nhiều củi và đủ thứ hương liệu, vị Pāṇḍava cao cả cùng Vidura và Yuyutsu dựng giàn hỏa táng. Tất cả những người khác đứng tách ra và lặng lẽ dõi nhìn.

Verse 11

चितां चक्रुर्महात्मान: पाण्डवा विदुरस्तथा । युयुत्सुश्नापि कौरव्य प्रेक्षकास्त्वितरेडभवन्‌

Những bậc đại nhân—các Pāṇḍava cùng Vidura, và cả Yuyutsu nữa—đã dựng giàn hỏa táng, hỡi Kauravya; còn những người khác, hỡi niềm vui của dòng Kuru, chỉ đứng tách ra làm kẻ chứng kiến.

Verse 12

युधिष्ठिरश्न गाड़ेयं विदुरश्च महामतिः । छादयामासतुरु भी क्षौमैर्माल्यैश्व कौरवम्‌

Vaiśampāyana nói: Vua Yudhiṣṭhira và Vidura, bậc trí tuệ thâm sâu, cùng nhau phủ lên Gāṅgeya Bhīṣma—vị anh hùng của dòng Kuru—những tấm vải lanh mịn và vòng hoa, rồi kính cẩn đặt ngài nằm trên giàn hỏa táng, bày tỏ lòng tôn kính và sự báo đáp đúng theo dharma.

Verse 13

धारयामास तस्याथ युयुत्सुश्छत्रमुत्तमम्‌ । चामरव्यजने शुभ्रे भीमसेनार्जुनावुभी,उस समय युयुत्सुने उनके ऊपर उत्तम छत्र लगाया और भीमसेन तथा अर्जुन श्वेत चँवर एवं व्यजन डुलाने लगे

Vaiśampāyana nói: Rồi Yuyutsu giương chiếc lọng vương giả lộng lẫy che trên ngài; còn Bhīmasena và Arjuna, cả hai, phe phẩy những chiếc chauri trắng sáng và quạt nghi lễ, biểu lộ lòng trung kính bằng nghi thức phụng sự theo dharma.

Verse 14

उष्णीषे परिगृलह्लीतां माद्रीपुत्रावुभी तथा । स्त्रियः कौरवनाथस्य भीष्मं कुरुकुलोद्वहम्‌

Vaiśampāyana nói: Những người phụ nữ trong nhà Kuru, dưới quyền của các Kaurava, cũng nắm lấy khăn đội đầu của cả hai con trai Mādrī mà tiến đến Bhīṣma, bậc trụ cột tối thượng của dòng Kuru—một cử chỉ nghi lễ đầy tuyệt vọng, vừa cầu khẩn vừa than khóc sau thảm họa diệt vong của vương tộc.

Verse 15

ततो<सस्‍्य विधिवच्चक्रुः पितृमेधं महात्मन:

Rồi họ cử hành đúng phép lễ tang (pitṛmedha) cho đại hồn Bhīṣma. Dưới sự dẫn dắt của Dhṛtarāṣṭra và những bậc đứng đầu nhà Kaurava, họ thực hiện đầy đủ các nghi thức được quy định, kể cả việc đi nhiễu quanh giàn hỏa theo chiều ngược—đúng lệ dành cho tang lễ. Như thế, trong sự trang nghiêm, họ tôn vinh bậc trưởng lão đã ngã xuống, khẳng định dharma bằng nghi lễ chuẩn mực dù sau những tàn phá của chiến tranh.

Verse 16

यजनं बहुशश्चाग्नौ जगु: सामानि सामगा: । ततश्चन्दनकाष्ठैश्ष तथा कालीयकैरपि

Vaiśampāyana nói: Các vị Bà-la-môn tụng Sāma liên tiếp dâng nhiều lễ vật vào ngọn lửa thiêng và cất tiếng hát các thánh ca Sāman. Rồi họ lại thêm gỗ đàn hương và hương kālīyaka, khiến nghi lễ càng thêm trang nghiêm, thanh tịnh bởi những vật thơm cát tường.

Verse 17

कालागुरुप्रभृतिभिरर्गन्धै श्चोच्चावचैस्तथा । समवच्छाद्य गाज्ेयं सम्प्रज्वाल्य हुताशनम्‌

Vaiśaṃpāyana nói: Họ phủ kín bằng bơ tinh luyện (ghee) và các hương liệu khác nhau—như trầm lô hội đen (kālāguru) cùng những thứ hương thơm thường và quý—rồi châm lửa, nhóm ngọn hỏa thần để chuẩn bị cho nghi lễ đã định.

Verse 18

संस्कृत्य च कुरुश्रेष्ठं गाड़ेयं कुरुसत्तमा:

Vaiśaṃpāyana nói: “Sau khi đã sửa soạn và thanh luyện đúng nghi thức cho bậc tối thượng trong dòng Kuru, các vị ưu tú của họ tiếp tục tiến hành với ý chí kiên định.”

Verse 19

जम्मुर्भागीरथीं पुण्यामृषिजुष्टां कुरूद्वहा: । अनुगम्यमाना व्यासेन नारदेनासितेन च

Vaiśaṃpāyana nói: Hỡi bậc ưu tú của nhà Kuru, dòng Bhāgīrathī (Gaṅgā) linh thiêng—nơi các bậc hiền triết thường lui tới—được đoàn người men theo; và Vyāsa, Nārada cùng Asita cũng đồng hành trên cuộc hành trình ấy.

Verse 20

कृष्णेन भरतस्त्रीभियें च पौरा: समागता: । उदकं चक्रिरे चैव गाज़ेयस्य महात्मन:

Vaiśaṃpāyana nói: Có Kṛṣṇa cùng đi, các phụ nữ của dòng Bharata và dân chúng trong thành đều tụ hội, rồi theo đúng nghi thức mà cử hành lễ dâng nước cho bậc đại hồn—người con của Gaṅgā (Bhīṣma).

Verse 21

विधिवत क्षत्रियश्रेष्ठा: स च सर्वो जनस्तदा । इस प्रकार कुरुश्रेष्ठ भीष्मजीका दाह-संस्कार करके समस्त कौरव अपनी स्त्रियोंको साथ लेकर ऋषि-मुनियोंसे सेवित परम पवित्र भागीरथीके तटपर गये। उनके साथ महर्षि व्यास

Khi các Kaurava đã hoàn tất lễ dâng nước (jalāñjali) cho người con của bà là Bhīṣma, nữ thần Bhāgīrathī (Gaṅgā) hiện ra trên mặt sông. Bị nỗi sầu thương quật ngã, bà khóc than và ai oán, rồi nói với các Kaurava: “Hỡi những người con vô tội, hãy lắng nghe điều ta nói, đúng như sự thật. Bhīṣma đầy đủ phong nghi xứng bậc vương giả—ngay thẳng trong lễ tục và kỷ cương. Người có trí tuệ ưu việt và xuất thân từ dòng dõi cao quý.”

Verse 22

उत्थाय सलिलात्‌ तस्माद्‌ रुदती शोकविह्नलला । परिदेवयती तत्र कौरवानभ्यभाषत

Từ làn nước ấy, nàng trồi lên, lòng ngập tràn sầu thảm mà bật khóc. Vừa than khóc tại đó, nàng cất lời với các Kaurava, như muốn nói rõ sự thật về những gì đã xảy ra và nêu bật giá trị của Bhīṣma dưới ánh sáng của chính đạo và hạnh kiểm bậc vương giả.

Verse 23

निबोधत यथावृत्तमुच्यमानं मयानघा: । राजवृत्तेन सम्पन्न: प्रज्मयाभिजनेन च

Vaiśampāyana nói: “Hỡi những người vô tội, hãy lắng nghe kỹ lời ta thuật lại về sự việc đúng như đã xảy ra. Bhīṣma đầy đủ phong thái và kỷ luật của bậc vương giả; lại nổi bật bởi trí tuệ và dòng dõi cao quý.”

Verse 24

सत्कर्ता कुरुवृद्धानां पितृभक्तो महाव्रत: । जामदग्न्येन रामेण य: पुरा न पराजित:

Vaiśampāyana nói: “Ngài là người kính trọng đúng mực các bậc trưởng lão dòng Kuru, một lòng hiếu kính tổ tiên, và kiên định trong những đại thệ nguyện. Thuở trước, ngay cả Rāma Jāmadagnya (Paraśurāma) cũng không thể đánh bại ngài.”

Verse 25

अश्मसारमयं नूनं॑ हृदयं मम पार्थिवा:

Vaiśampāyana nói: “Hẳn trái tim ta làm bằng đá và sắt, hỡi các bậc quân vương—bởi nó vẫn chưa vỡ nát dù đã chịu đựng nỗi sầu khổ đến thế.”

Verse 26

समेत पार्थिवं क्षत्रं काशिपुर्या स्वयंवरे

Vaiśampāyana nói: Tại lễ svayaṃvara ở Kāśī, toàn thể giới vương giả kṣatriya đã tề tựu—báo hiệu một cuộc tranh tài công khai, nơi quyền lực chính trị, huyết thống và đạo lý của việc chọn phối ngẫu được đem ra thử thách trước thiên hạ.

Verse 27

यस्य नास्ति बले तुल्य: पृथिव्यामपि कश्नन

Vaiśampāyana nói: “Trên cõi đất này, không ai sánh bằng người ấy về sức mạnh.”

Verse 28

जामदग्न्यः कुरुक्षेत्र युधि येन महात्मना

Vaiśampāyana nói: “Chính bậc đại tâm Jāmadagnya đã làm nên việc ấy trong chiến trận tại chiến địa Kurukṣetra.”

Verse 29

एवंविधं बहु तदा विलपन्तीं महानदीम्‌

Vaiśampāyana nói: “Khi ấy, dòng đại hà đã than khóc thật lâu theo đúng cách ấy—tuôn trào bao lời ai oán.”

Verse 30

समाश्वसिहि भद्रे त्वं मा शुच: शुभदर्शने

Vaiśampāyana nói: “Xin hãy vững lòng, thưa phu nhân cao quý; đừng sầu muộn, hỡi người có dung nhan cát tường.”

Verse 31

गत: स परम लोकं तव पुत्रो न संशय: । 'भद्रे! धैर्य धारण करो। शुभदर्शने! शोक न करो। तुम्हारे पुत्र भीष्म अत्यन्त उत्तम लोकमें गये हैं, इसमें संशय नहीं है || ३० ई ।। वसुरेष महातेजा: शापदोषेण शोभने

Vaiśaṃpāyana nói: “Con trai của bà quả đã đi đến cõi tối thượng—không còn nghi ngờ gì. Thưa phu nhân cao quý, hãy giữ vững dũng khí; hỡi người có dung nhan cát tường, đừng sầu muộn. Bhīṣma, con trai của bà, đã đạt đến một cảnh giới thù thắng.”

Verse 32

स एष क्षत्रधर्मेण अयुध्यत रणाजिरे

Vaiśampāyana nói: Vì thế, ông đã giao chiến nơi chiến địa đúng theo dharma của một kṣatriya—xông vào chiến đấu như bổn phận đòi hỏi giữa cơn va chạm dữ dội của chiến tranh.

Verse 33

भीष्म हि कुरुशार्दूलमुद्यतेषुं महारणे

Vaiśampāyana nói: “Ôi người có dung nhan đoan chính! Khi Bhīṣma—bậc nhất trong dòng Kuru—đứng giữa đại chiến, giương cung nắm tên, thì ngay cả Indra cũng không thể giết ông trong giao tranh. Ông chỉ rời đi theo ý nguyện của chính mình, buông bỏ thân xác và đạt đến cõi trời.”

Verse 34

न शक्तः संयुगे हन्तुं साक्षादपि शतक्रतुः । स्वच्छन्दतस्तव सुतो गत: स्वर्ग शुभानने

Vaiśampāyana nói: “Ngay cả Śatakratu (Indra) cũng không thể giết con trai của bà trong cuộc chiến công khai. Chính theo ý chí tự do của mình, ông đã buông bỏ thân xác và lên cõi trời, ôi người có dung nhan đoan chính.”

Verse 35

न शक्ता विनिहन्तुं हि रणे तं सर्वदेवता: । तस्मान्मा त्वं सरिच्छेछ्ठे शोचस्व कुरुनन्दनम्‌ । वसूनेष गतो देवि पुत्रस्ते विज्वरा भव

Vaiśampāyana nói: “Dẫu tất cả chư thiên hợp lại cũng không thể giết ông trong chiến trận. Vì thế, hỡi bậc tối thượng trong các dòng sông, xin đừng than khóc Kuru-nandana Bhīṣma. Ôi nữ thần, con trai của bà đã về với các Vasu; hãy thôi nỗi sầu nóng bỏng.”

Verse 36

वैशम्पायन उवाच इत्युक्ता सा तु कृष्णेन व्यासेन तु सरिद्वरा । त्यक्त्वा शोक॑ महाराज स्वं वार्यवततार ह

Vaiśampāyana nói: Hỡi đại vương, được Kṛṣṇa và Vyāsa khuyên giải như thế, Gaṅgā—bậc tối thượng trong các dòng sông—đã buông bỏ sầu muộn và trở xuống chính dòng nước của mình, quay về đúng mạch chảy sau khi được an ủi bằng lời khuyên hợp đạo.

Verse 37

सत्कृत्य ते तां सरितं तत: कृष्णमुखा नृप । अनुज्ञातास्तया सर्वे न्यवर्तन्त जनाधिपा:,नरेश्वर! श्रीकृष्ण आदि सब नरेश गंगाजीका सत्कार करके उनकी आज्ञा ले वहाँसे लौट आये

Vaiśampāyana thưa: Tâu Đại vương! Sau khi kính lễ và tôn vinh dòng sông thiêng ấy, hết thảy các bậc quân vương—đứng đầu là Śrī Kṛṣṇa—đã xin phép nàng; được nàng chuẩn thuận, họ liền rời nơi ấy mà trở về.

Verse 56

सह तैर्मुनिभि: सर्वैस्तदा व्यासादिभिनन॑प । नरेश्वर! इस प्रकार सबके देखते-देखते भीष्मजीका शरीर क्षणभरमें बाणोंसे रहित हो गया। यह देखकर व्यास आदि समस्त मुनियोंसहित भगवान्‌ श्रीकृष्ण आदिको बड़ा विस्मय हुआ

Vaiśampāyana thưa: Tâu Đại vương! Khi ấy, cùng với hết thảy các bậc hiền triết do Vyāsa đứng đầu, trước mắt mọi người, thân thể của Bhīṣma trong khoảnh khắc liền trở nên không còn mũi tên nào. Thấy vậy, ngay cả Bhagavān Śrī Kṛṣṇa cùng các hiền triết do Vyāsa dẫn đầu cũng vô cùng kinh ngạc.

Verse 66

जगाम भिन्त्वा मूर्धानं दिवमभ्युत्पपात ह । भीष्मजीने अपने देहके सभी द्वारोंको बंद करके प्राणोंको सब ओरसे रोक लिया था; इसलिये वह उनका मस्तक (ब्रह्मरन्ध्र) फोड़कर आकाशमें चला गया

Vaiśampāyana thưa: Ngài phá mở đỉnh đầu, rồi vút lên trời và đi về cõi thiên.

Verse 73

सिद्धा ब्रद्मर्षयश्चैव साधु साथ्विति हर्षिता: । उस समय देवताओंकी दुन्दुभियाँ बज उठीं और साथ ही दिव्य पुष्पोंकी वर्षा होने लगी। सिद्धों तथा ब्रह्मर्षियोंको बड़ा हर्ष हुआ। वे भीष्मजीको साधुवाद देने लगे

Vaiśampāyana thưa: “Các bậc Siddha và Brahmarṣi hân hoan reo lên: ‘Lành thay! Lành thay!’ Khi ấy, trống trời của chư thiên vang dội, và mưa hoa cõi trời bắt đầu rơi xuống. Các bậc Siddha cùng những đại hiền triết tràn đầy hoan hỷ, cũng cất lời tán thán Bhīṣma.”

Verse 86

नि:सृत्याकाशमाविश्य क्षणेनान्तरधीयत । जनेश्वर! भीष्मजीका प्राण उनके ब्रह्मरन्ध्रसे निकलकर बड़ी भारी उल्काकी भाँति आकाशगमें उड़ा और क्षणभरमें अन्तर्धान हो गया

Vaiśampāyana thưa: “Ô bậc chúa tể loài người! Hơi thở sinh mệnh của Bhīṣma, thoát ra qua brahma-randhra, nhập vào bầu trời; như một sao băng lớn, nó vút lên cao, rồi trong khoảnh khắc liền khuất dạng.”

Verse 96

समयुज्यत कालेन भरतानां कुलोद्वह: । नृपश्रेष्ठट इस प्रकार भरतवंशका भार वहन करनेवाले शान्तनुनन्दन राजा भीष्म कालके अधीन हुए

Vaiśampāyana nói: Đến đúng kỳ hạn, đấng gánh vác tối thượng của dòng Bharata—vị vua ưu việt Bhīṣma, con của Śāntanu—cũng bị gắn vào thời khắc đã định; ngay cả ngài cũng phải quy phục dưới quyền uy của Thời Gian. Đoạn này nhấn mạnh suy tư đạo lý: không một vĩ đại, lời thệ nguyện hay đức độ vương giả nào có thể đứng ngoài luật phổ quát của vô thường.

Verse 143

तालवृन्तान्युपादाय पर्यवीजन्त सर्वश: । माद्रीकुमार नकुल और सहदेवने पगड़ी हाथमें लेकर भीष्मजीके मस्तकपर रखी। कौरवराजके रनिवासकी स्ट्रियाँ ताड़के पंखे हाथमें लेकर कुरुकुलधुरन्धर भीष्मजीके शवको सब ओरसे हवा करने लगीं

Vaiśampāyana nói: Họ cầm những quạt lá cọ và quạt từ mọi phía. Hai con của Mādrī là Nakula và Sahadeva nâng chiếc khăn vấn trong tay rồi đặt lên đầu Bhīṣma. Những phụ nữ nơi nội cung của vua Kuru, tay cầm quạt lá cọ, nhẹ nhàng đưa gió từ bốn bề trên thân Bhīṣma—tôn kính bậc gánh vác đại tộc Kuru ngay cả khi đã khuất. Cảnh ấy nêu bật bổn phận dharma: kính trọng bậc trưởng thượng và người ngã xuống, và sự tiếp nối của lòng tôn kính vượt qua bạo lực chiến trường.

Verse 167

इस प्रकार श्रीमह्ाभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत भीष्मस्वगसयिहणपर्वमें दानधर्मीविषयक एक सौ सरसठवाँ अध्याय पूरा हुआ

Như vậy, trong Śrī Mahābhārata, thuộc Anuśāsana Parva, ở phần nói về Bhīṣma thăng thiên, chương thứ một trăm sáu mươi bảy—bàn về dharma của sự bố thí (dāna)—đã kết thúc.

Verse 168

इति श्रीमहा भारते शतसाहरूयां संहितायां वैयासिक्यामनुशासनपर्वणि भीष्मस्वर्गारोहणपर्वणि दानधर्मे भीष्मयुधिष्ठिरसंवादे भीष्ममुक्तिनमाष्टषष्ट्यधिकशततमो<ध्याय:

Vaiśampāyana nói: Như vậy, trong Mahābhārata thiêng liêng—bộ hợp tuyển một trăm nghìn câu do Vyāsa biên soạn—thuộc Anuśāsana Parva, ở phần Bhīṣma thăng thiên, trong giáo huấn về dharma của sự bố thí, trong cuộc đối thoại giữa Bhīṣma và Yudhiṣṭhira, chương thứ 168, mang tên “Bhīṣma Giải Thoát”, đã kết thúc.

Verse 176

अपसवब्यमकुर्वन्त धृतराष्ट्रमुखाश्रिताम्‌ तदनन्तर पाण्डवोंने विधिपूर्वक महात्मा भीष्मका पितृमेध कर्म सम्पन्न किया। अग्निमें बहुत-सी आहुतियाँ दी गयीं। साम-गान करनेवाले ब्राह्मण साममन्त्रोंका गान करने लगे तथा धृतराष्ट्र आदिने चन्दनकी लकड़ी

Vaiśampāyana nói: Những người dưới sự dẫn dắt của Dhṛtarāṣṭra đã cử hành nghi lễ theo đúng phép, theo chiều nghịch (ngược kim đồng hồ). Sau đó, các Pāṇḍava, tuân thủ nghi thức, hoàn tất lễ tang (pitṛmedha) cho bậc đại hồn Bhīṣma. Nhiều lễ vật được rưới vào lửa. Các Bà-la-môn tinh thông Sāma bắt đầu xướng tụng các thần chú Sāma. Rồi Dhṛtarāṣṭra và những người khác phủ lên thân Bhīṣma gỗ đàn hương, đàn hương đen và các hương liệu, và châm lửa nơi giàn hỏa. Sau đó, Dhṛtarāṣṭra cùng toàn thể Kaurava đi nhiễu quanh giàn hỏa đang cháy—tôn kính người đã khuất bằng sự trang nghiêm và phép tắc.

Verse 243

दिव्यैरस्त्रैर्महावीर्य: स हतो5द्य शिखण्डिना । “महान्‌ व्रतधारी भीष्म कुरुकुलवृद्ध पुरुषोंके सत्कार करनेवाले और अपने पिताके बड़े भक्त थे। हाय! पूर्वकालमें जमदग्निनन्दन परशुराम भी अपने दिव्य अस्त्रोंद्वारा जिस मेरे महापराक्रमी पुत्रको पराजित न कर सके

Vaiśampāyana nói: “Vị dũng sĩ đại lực ấy hôm nay đã bị Śikhaṇḍin hạ sát bằng những thiên khí. Bhīṣma là bậc trì đại nguyện, người tôn kính các bậc trưởng thượng của dòng Kuru, và tận tụy phụng sự cha mình. Than ôi! Thuở trước, ngay cả Paraśurāma—con của Jamadagni—cũng không thể dùng thần tiễn mà khuất phục được người con dũng mãnh vô song của ta; vậy mà nay lại bị giết bởi tay Śikhaṇḍin. Thật là nỗi đau khôn xiết!”

Verse 253

अपश्यन्त्या: प्रियं पुत्र॑ यन्न दीर्यति मेड्द्य वै । “राजाओ! अवश्य ही मेरा हृदय पत्थर और लोहेका बना हुआ है, तभी तो अपने प्रिय पुत्रको जीवित न देखकर भी आज यह फट नहीं जाता है

Vaiśampāyana nói: “Tâu Đại vương! Hẳn trái tim ta phải làm bằng đá và sắt; bởi đến hôm nay, dù không còn thấy đứa con yêu dấu của ta sống nữa, nó vẫn không vỡ tan.”

Verse 263

विजित्यैकरथेनैव कन्याश्ञायं जहार ह । “काशीपुरीके स्वयंवरमें समस्त भूमण्डलके क्षत्रिय एकत्र हुए थे, किंतु भीष्मने एकमात्र रथकी ही सहायतासे उन सबको जीतकर काशिराजकी तीनों कन्‍्याओंका अपहरण किया था

Vaiśampāyana nói: “Chỉ với một cỗ chiến xa, chàng đã đánh bại tất cả và mang các thiếu nữ khỏi Kāśī. Trong lễ svayaṃvara tại Kāśīpura, các kṣatriya khắp cõi đều tụ hội; thế nhưng Bhīṣma, chỉ nương vào một cỗ xe đơn độc và dũng lực của mình, đã thắng hết thảy và bắt đi ba ái nữ của vua Kāśī.”

Verse 286

पीडितो नातियत्नेन स हतो5द्य शिखण्डिना । “जिस महामना वीरने जमदग्निनन्दन परशुरामको कुरक्षेत्रके युद्धमोें अनायास ही पीड़ित कर दिया था, वही शिखण्डीके हाथसे मारा गया, यह कितने दुःखकी बात है!

Vaiśampāyana nói: “Người anh hùng đại tâm ấy, kẻ từng chỉ với chút ít sức lực đã khiến Paraśurāma—con của Jamadagni—phải khốn đốn trên chiến địa Kurukṣetra, hôm nay lại bị Śikhaṇḍin giết chết. Than ôi, thật là nỗi sầu thảm!”

Verse 293

आश्वासयामास तदा गड्जां दामोदरो विभु: । श्रीकृष्ण और व्यासजीके द्वारा पुत्र-शोकाकुला गज्भाजीको सान्त्वना ऐसी बातें कहकर जब महानदी गंगाजी बहुत विलाप करने लगीं

Vaiśampāyana nói: “Bấy giờ, Đấng Dāmodara (Śrī Kṛṣṇa) toàn năng đã cất lời an ủi sông Gaṅgā, khi nàng vì thương con mà đau đớn, than khóc thảm thiết.”

Verse 323

धनंजयेन निहतो नैष देवि शिखण्डिना । “देवि! इन्होंने समरांगणमें क्षत्रियधर्मके अनुसार युद्ध किया था। ये अर्जुनके हाथसे मारे गये हैं, शिखण्डीके हाथसे नहीं

Vaiśampāyana nói: “Tâu Hoàng hậu, người này bị Dhanañjaya (Arjuna) giết, chứ không phải bởi Śikhaṇḍin. Trên chiến địa, ông đã chiến đấu đúng theo kṣatriya-dharma; vì vậy phải hiểu rằng ông ngã xuống bởi tay Arjuna, không phải bị Śikhaṇḍin sát hại.”

Verse 2736

हतं शिखण्डिना श्रुत्वा न विदीर्येत यन्मन: । “हाय! इस पृथ्वीपर बलमें जिसकी समानता करनेवाला दूसरा कोई नहीं है, उसीको शिखण्डीके हाथसे मारा गया सुनकर आज मेरी छाती क्‍यों नहीं फट जाती

Vaiśampāyana nói: “Nghe rằng ông bị Śikhaṇḍin giết, trái tim ai lại không tan vỡ? Than ôi—vì sao lồng ngực ta hôm nay chưa nổ tung, khi nghe rằng chính người trên cõi đất này không ai sánh nổi về sức mạnh lại bị giết bởi tay Śikhaṇḍin?”

Verse 3136

मानुषत्वमनुप्राप्तो नैने शोचितुमरहसि । 'शोभने! ये महातेजस्वी वसु थे, वसिष्ठजीके शाप-दोषसे इन्हें मनुष्य-योनिमें आना पड़ा था। अतः इनके लिये शोक नहीं करना चाहिये

Vaiśampāyana nói: “Nay họ đã đạt đến thân phận làm người, nàng không nên than khóc cho họ. Hỡi người đẹp, các Vasu rực rỡ ấy bị buộc phải thọ sinh làm người vì lỗi lầm phát sinh từ lời nguyền của Vasiṣṭha. Bởi vậy, sầu muộn vì họ là điều không hợp lẽ.”