Shloka 143
तालवृन्तान्युपादाय पर्यवीजन्त सर्वश: । माद्रीकुमार नकुल और सहदेवने पगड़ी हाथमें लेकर भीष्मजीके मस्तकपर रखी। कौरवराजके रनिवासकी स्ट्रियाँ ताड़के पंखे हाथमें लेकर कुरुकुलधुरन्धर भीष्मजीके शवको सब ओरसे हवा करने लगीं
tālavṛntāny upādāya paryavījanta sarvaśaḥ | mādrīkumarau nakulaḥ sahadevaś ca pāgṛīṃ hastam ādāya bhīṣmasya mastake nyadhāpayatām | kauravarājasya ranivāsastriyaḥ tālapattravījān hastagṛhītāḥ kurukuladhurandharaṃ bhīṣmaṃ śavaṃ sarvato vāyum akarot ||
Vaiśampāyana nói: Họ cầm những quạt lá cọ và quạt từ mọi phía. Hai con của Mādrī là Nakula và Sahadeva nâng chiếc khăn vấn trong tay rồi đặt lên đầu Bhīṣma. Những phụ nữ nơi nội cung của vua Kuru, tay cầm quạt lá cọ, nhẹ nhàng đưa gió từ bốn bề trên thân Bhīṣma—tôn kính bậc gánh vác đại tộc Kuru ngay cả khi đã khuất. Cảnh ấy nêu bật bổn phận dharma: kính trọng bậc trưởng thượng và người ngã xuống, và sự tiếp nối của lòng tôn kính vượt qua bạo lực chiến trường.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Even after conflict, dharma requires honoring elders and the fallen with dignity. The respectful acts—covering the head and fanning the body—express gratitude and reverence toward Bhīṣma as a guardian of the Kuru line, showing that ethical conduct continues beyond victory or defeat.
After Bhīṣma’s passing, attendants and royal women fan his body with palm-leaf fans. Nakula and Sahadeva, the sons of Mādrī, place a turban on Bhīṣma’s head as an honorific gesture, treating him as a revered elder and dynastic pillar.