Prakarana 4
त्याग-दीक्षा का सोपान: जहाँ ‘राज्य’ (भोग-धर्म) का मोह टूटकर ‘वन’ (वैराग्य-धर्म) का द्वार खुलता है। अयोध्या काण्ड साधक को यह सिखाता है कि धर्म केवल शुभ-घटना नहीं, बल्कि पीड़ा में सत्य-पालन, वचन-रक्षा, और ईश्वर-आज्ञा-स्वीकार की तपस्या है—यही मुक्ति-सीढ़ी का निर्णायक मोड़ है।
Ang pangunahing rasa ng Ayodhyā Kāṇḍa ay karuṇā, ngunit ang awang ito ay hindi lamang kalumbayang karaniwan, kundi ang awa ng pasya ng dharma (dharma-nirṇaya). Sa bahaging ito, laban sa pagkapait ni Kaikeyī (ang binhi ng raudra), nakatayong matatag ang pangako ni Daśaratha sa katotohanan (dharma-dhīratā), kaya't nagkakaroon ng matinding pagsasama ng karuṇā at raudra. Si Daśaratha bilang satyasaṅdha, ang pagtatatag ng rāja-dharma, at kasabay nito ang kanyang malalim na pagkakalinga kay Rāma, ang makataong mukha ng bhakti, ay kapwa umuugong. Malinaw ang dharmaśāstric na balangkas ni Tulasī: ang isang pangako (satya) ay isang yajña, at ang pagtupad dito ay tapas, kahit na ang buhay ay dapat ibigay. Sa ganito, ang hakbang ng salaysay ay tumataas: ang mapalad na pagdiriwang ng Ayodhyā ay nagiging isang paglalakbay patungo sa vairāgya. Itinuturo ng bahaging ito sa sādhaka na ang pinakamahirap na baitang sa hagdan tungo sa kalayaan ay hindi "paghihiwalay sa minamahal," kundi ang pagpapakawala sa ilusyon ng ego (ahaṃ-moha) at kusang-loob na pag-aalay ng sarili alang-alang sa katotohanan.
In this prakarana
People
Verses
Chaupai 30.1-4
एहि बिधि राउ मनहिं मन झाँखा।देखि कुभाँति कुमति मन माखा।।
भरतु कि राउर पूत न होहीं।आनेहु मोल बेसाहि कि मोही।।
जो सुनि सरु अस लाग तुम्हारें।काहे न बोलहु बचनु सँभारे।।
देहु उतरु अनु करहु कि नाहीं।सत्यसंध तुम्ह रघुकुल माहीं।।
देन कहेहु अब जनि बरु देहू।तजहुँ सत्य जग अपजसु लेहू।।
सत्य सराहि कहेहु बरु देना।जानेहु लेइहि मागि चबेना।।
सिबि दधीचि बलि जो कछु भाषा।तनु धनु तजेउ बचन पनु राखा।।
अति कटु बचन कहति कैकेई।मानहुँ लोन जरे पर देई।।
ehi bidhi rāu manahiṁ mana jhā̃khā |dekhi kubhā̃ti kumati mana mākhā ||
bharatu ki rāura pūta na hohīṁ |ānehu mola besāhi ki mohī ||
jo suni saru asa lāga tumhāreṁ |kāhe na bolahu bacanu sãbhāre ||
dehu utaru anu karahu ki nāhīṁ |satyasaṁdha tumha raghukula māhīṁ ||
dena kahehu aba jani baru dehū |tajahũ satya jaga apajasu lehū ||
satya sarāhi kahehu baru denā |jānehu leihi māgi cabenā ||
sibi dadhīci bali jo kachu bhāṣā |tanu dhanu tajeu bacana panu rākhā ||
ati kaṭu bacana kahati kaikeī |mānahũ lona jare para deī ||
Sa ganito nasunog sa loob ang hari, at nakikita ang kanyang kahapis na kalagayan, si Kaikeyi na may masamang isip ay napuno ng galit. Hindi ba anak mo rin si Bharata? O dili kaya'y dinala mo ako sa bahay bilang alipin na binili sa halaga? Kung ang aking salita ay tumusok sa iyo na parang palaso nang marinig mo, bakit hindi ka nagsalita nang may pag-iingat at tinupad ang iyong pangako? Bigyan mo ako ng sagot: gagawin mo ba o hindi? Ikaw ay kilalang tapat sa pangako sa angkan ng Raghu. Nangako kang magbigay ng gantimpala; ngayon ay huwag mo nang ibigay. Iwanan mo ang katotohanan at tanggapin mo ang kahihiyan sa mundo. Pinuri mo ang katotohanan at sinabing ibibigay mo ang gantimpala, inaakala na hihingi lamang ako ng isang kurot ng inihaw na butil. Anuman ang ipinangako ni Shibi, Dadhichi, at Bali, ay iniwan nila ang kanilang katawan at yaman at tinupad ang kanilang pangako at panata. Si Kaikeyi ay nagsalita ng napakapait na salita, na parang siya'y nagkukuskos ng asin sa paso.
Doha 30
धरम धुरंधर धीर धरि नयन उघारे रायँ।सिरु धुनि लीन्हि उसास असि मारेसि मोहि कुठायँ।।30।।
dharama dhuraṁdhara dhīra dhari nayana ughāre rāyã |siru dhuni līnhi usāsa asi māresi mohi kuṭhāyã ||30||
Ang hari, tagapasan ng bigat ng katuwiran, naglakas-loob at binuksan ang kanyang mga mata. Iginulo ang kanyang ulo, huminga siya nang malalim at nagsabi, 'Tinusok mo ako sa aking pinakamahinang punto.'
Chaupai 31.1-4
आगें दीखि जरत रिस भारी।मनहुँ रोष तरवारि उघारी।।
मूठि कुबुद्धि धार निठुराई।धरी कूबरीं सान बनाई।।
लखी महीप कराल कठोरा।सत्य कि जीवनु लेइहि मोरा।।
बोले राउ कठिन करि छाती।बानी सबिनय तासु सोहाती।।
प्रिया बचन कस कहसि कुभाँती।भीर प्रतीति प्रीति करि हाँती।।
मोरें भरतु रामु दुइ आँखी।सत्य कहउँ करि संकरू साखी।।
अवसि दूतु मैं पठइब प्राता।ऐहहिं बेगि सुनत दोउ भ्राता।।
सुदिन सोधि सबु साजु सजाई।देउँ भरत कहुँ राजु बजाई।।
āgeṁ dīkhi jarata risa bhārī |manahũ roṣa taravāri ughārī ||
mūṭhi kubuddhi dhāra niṭhurāī |dharī kūbarīṁ sāna banāī ||
lakhī mahīpa karāla kaṭhorā |satya ki jīvanu leihi morā ||
bole rāu kaṭhina kari chātī |bānī sabinaya tāsu sohātī ||
priyā bacana kasa kahasi kubhā̃tī |bhīra pratīti prīti kari hā̃tī ||
moreṁ bharatu rāmu dui ā̃khī |satya kahaũ kari saṁkarū sākhī ||
avasi dūtu maiṁ paṭhaiba prātā |aihahiṁ begi sunata dou bhrātā ||
sudina sodhi sabu sāju sajāī |deũ bharata kahũ rāju bajāī ||
Nakita niya ito sa kanyang harapan, nasusunog sa matinding galit, na parang ang galit mismo ay isang hubad na tabak. Ang hawakan nito ay ang masamang payo niya at ang talim nito ay kalupitan, at ang Kuba ay nagtayo at naghasa nito sa kanyang batong panghasa. Nakita ng hari na siya'y mabalang at matigas, at nag-isip: "Ba't talagang kukunin niya ang buhay ko?" Pinatigas ang kanyang dibdib, nagsalita ang hari sa mga salitang mahinahon, na magbibigay-kasiyahan sa kanya. "Irog, bakit mo sinasabi ang mga salitang ito, sa ganitong masamang paraan? Sinisira nito ang tiwala ng mga tao at ang pag-ibig nating dalawa." "Para sa akin, si Bharata at si Rama ay parang aking dalawang mata. Sinasabi ko ang katotohanan, na si Shankara ang saksi." "Sa madaling araw ay tiyak na magpapadala ako ng sugo, at ang dalawang kapatid ay darating nang mabilis pagkarinig nila." "Pagkatapos piliin ang mabuting araw at ihanda ang lahat ng paghahanda, ipapahayag ko sa masayang musika at ibibigay ko ang kaharian kay Bharata."
Doha 31
लोभु न रामहि राजु कर बहुत भरत पर प्रीति।मैं बड़ छोट बिचारि जियँ करत रहेउँ नृपनीति।।31।।
lobhu na rāmahi rāju kara bahuta bharata para prīti |maiṁ baṛa choṭa bicāri jiyã karata raheũ nṛpanīti ||31||
Walang kasakiman si Rama sa kaharian, at mayroon siyang malaking pag-ibig kay Bharata. Ako ay sumusunod lamang sa kaugalian ng mga hari, na isinasaalang-alang sa aking puso kung sino ang nakatatanda at kung sino ang nakababata.
Chaupai 32.1-4
राम सपथ सत कहुउँ सुभाऊ।राममातु कछु कहेउ न काऊ।।
मैं सबु कीन्ह तोहि बिनु पूँछें।तेहि तें परेउ मनोरथु छूछें।।
रिस परिहरू अब मंगल साजू।कछु दिन गएँ भरत जुबराजू।।
एकहि बात मोहि दुखु लागा।बर दूसर असमंजस मागा।।
अजहुँ हृदय जरत तेहि आँचा।रिस परिहास कि साँचेहुँ साँचा।।
कहु तजि रोषु राम अपराधू।सबु कोउ कहइ रामु सुठि साधू।।
तुहूँ सराहसि करसि सनेहू।अब सुनि मोहि भयउ संदेहू।।
जासु सुभाउ अरिहि अनुकूला।सो किमि करिहि मातु प्रतिकूला।।
rāma sapatha sata kahuũ subhāū |rāmamātu kachu kaheu na kāū ||
maiṁ sabu kīnha tohi binu pū̃cheṁ |tehi teṁ pareu manorathu chūcheṁ ||
risa pariharū aba maṁgala sājū |kachu dina gaẽ bharata jubarājū ||
ekahi bāta mohi dukhu lāgā |bara dūsara asamaṁjasa māgā ||
ajahũ hṛdaya jarata tehi ā̃cā |risa parihāsa ki sā̃cehũ sā̃cā ||
kahu taji roṣu rāma aparādhū |sabu kou kahai rāmu suṭhi sādhū ||
tuhū̃ sarāhasi karasi sanehū |aba suni mohi bhayau saṁdehū ||
jāsu subhāu arihi anukūlā |so kimi karihi mātu pratikūlā ||
Sumumpa ako kay Rama at sinasabi sa iyo ang katotohanan: ang ina ni Rama ay hindi kailanman nagsabi ng anuman sa akin. Ginawa ko ang lahat ng ito nang hindi tinatanong sa iyo, at dahil doon ang layunin ko ay naging walang saysay. Ngayon, itapon mo ang iyong galit at ihanda ang mga kapistahang mabuti. Makalipas ang ilang araw, si Bharata ay magiging prinsipe. Isang bagay lamang ang nagdulot sa akin ng sakit: ang ikalawang kahilingan na hiningi mo ay hindi makatwiran at hindi nararapat. Hanggang ngayon ang aking puso ay nasusunog sa apoy na iyon. Iyon ba ay galit, o biro, o talagang totoo? Sabihin mo, iwanan mo ang galit, ano ang kasalanan ni Rama. Sinasabi ng lahat na si Rama ay napakabait at mabuti. Ikaw rin ay dating pinupuri siya at nagpapakita ng pagmamahal sa kanya. Ngayon, narinig ko ito mula sa iyo, ako ay napuno ng pagdududa. Siya na ang likas ay mabait kahit sa kaaway, paano niya magagawang maging hindi mabait sa kanyang ina?
Doha 32
प्रिया हास रिस परिहरहि मागु बिचारि बिबेकु।जेहिं देखाँ अब नयन भरि भरत राज अभिषेकु।।32।।
priyā hāsa risa pariharahi māgu bicāri bibeku |jehiṁ dekhā̃ aba nayana bhari bharata rāja abhiṣeku ||32||
Minamahal ko, iwanan mo ang tawa at galit; humingi ka ng ibig mo, pagkatapos magnilay-nilay ng may karunungan. Sapagkat sa mga mata kong ito ay nakikita ko ngayon ang pagpapahid kay Bharata bilang hari.
Chaupai 33.1-4
जिऐ मीन बरू बारि बिहीना।मनि बिनु फनिकु जिऐ दुख दीना।।
कहउँ सुभाउ न छलु मन माहीं।जीवनु मोर राम बिनु नाहीं।।
समुझि देखु जियँ प्रिया प्रबीना।जीवनु राम दरस आधीना।।
सुनि म्रदु बचन कुमति अति जरई।मनहुँ अनल आहुति घृत परई।।
कहइ करहु किन कोटि उपाया।इहाँ न लागिहि राउरि माया।।
देहु कि लेहु अजसु करि नाहीं।मोहि न बहुत प्रपंच सोहाहीं।।
रामु साधु तुम्ह साधु सयाने।राममातु भलि सब पहिचाने।।
जस कौसिलाँ मोर भल ताका।तस फलु उन्हहि देउँ करि साका।।
jiai mīna barū bāri bihīnā |mani binu phaniku jiai dukha dīnā ||
kahaũ subhāu na chalu mana māhīṁ |jīvanu mora rāma binu nāhīṁ ||
samujhi dekhu jiyã priyā prabīnā |jīvanu rāma darasa ādhīnā ||
suni mradu bacana kumati ati jaraī |manahũ anala āhuti ghṛta paraī ||
kahai karahu kina koṭi upāyā |ihā̃ na lāgihi rāuri māyā ||
dehu ki lehu ajasu kari nāhīṁ |mohi na bahuta prapaṁca sohāhīṁ ||
rāmu sādhu tumha sādhu sayāne |rāmamātu bhali saba pahicāne ||
jasa kausilā̃ mora bhala tākā |tasa phalu unhahi deũ kari sākā ||
Maaaring mabuhay ang isang isda nang walang tubig, at maaaring mabuhay nang kahapis-hapis ang isang ahas nang walang hiyas. Sinasabi ko ang tunay kong kalikasan, walang daya sa aking puso: ang buhay ko ay walang saysay kung walang Rama. Bulay-bulayin mo sa iyong kalooban, minamahal kong matalino: ang buhay ko ay nakasalalay sa pagkakita kay Rama. Sa pagdinig ng mga malambot na salitang ito, si Kaikeyi na may masamang loob ay sumiklab nang matindi, na parang nagbuhos ng ghee bilang alay sa apoy. Sabi niya, "Bakit hindi subukin ang milyun-milyong paraan? Ang mga pandaraya mo ay walang kapangyarihan sa akin dito. Ibigay mo, o tanggihan at pasanin ang kahihiyan. Hindi ko gusto ang mga paligoy-ligoy na plano. Mabuti si Rama, at ikaw ay mabuti at pantas, at ang ina ni Rama rin, gaya ng pagkilala ng lahat, ay mabuti. Kung paano nagtuon si Kausalya sa aking kapahamakan, gayon din naman ibibigay ko sa kanya ang bunga niyon, gagantihan ko siya ng katumbas."
Doha 33
होत प्रात मुनिबेष धरि जौं न रामु बन जाहिं।मोर मरनु राउर अजस नृप समुझिअ मन माहिं।।33।।
hota prāta munibeṣa dhari jauṁ na rāmu bana jāhiṁ |mora maranu rāura ajasa nṛpa samujhia mana māhiṁ ||33||
Kung si Rama ay hindi pumunta sa gubat sa anyo ng isang asetiko sa pagbukang-liwayway, unawain mo sa iyong puso na ang aking kamatayan at ang iyong kahihiyan, O hari, ay tiyak na mangyayari.
Chaupai 34.1-4
अस कहि कुटिल भई उठि ठाढ़ी।मानहुँ रोष तरंगिनि बाढ़ी।।
पाप पहार प्रगट भइ सोई।भरी क्रोध जल जाइ न जोई।।
दोउ बर कूल कठिन हठ धारा।भवँर कूबरी बचन प्रचारा।।
ढाहत भूपरूप तरु मूला।चली बिपति बारिधि अनुकूला।।
लखी नरेस बात फुरि साँची।तिय मिस मीचु सीस पर नाची।।
गहि पद बिनय कीन्ह बैठारी।जनि दिनकर कुल होसि कुठारी।।
मागु माथ अबहीं देउँ तोही।राम बिरहँ जनि मारसि मोही।।
राखु राम कहुँ जेहि तेहि भाँती।नाहिं त जरिहि जनम भरि छाती।।
asa kahi kuṭila bhaī uṭhi ṭhāṛhī |mānahũ roṣa taraṁgini bāṛhī ||
pāpa pahāra pragaṭa bhai soī |bharī krodha jala jāi na joī ||
dou bara kūla kaṭhina haṭha dhārā |bhavãra kūbarī bacana pracārā ||
ḍhāhata bhūparūpa taru mūlā |calī bipati bāridhi anukūlā ||
lakhī naresa bāta phuri sā̃cī |tiya misa mīcu sīsa para nācī ||
gahi pada binaya kīnha baiṭhārī |jani dinakara kula hosi kuṭhārī ||
māgu mātha abahīṁ deũ tohī |rāma birahã jani mārasi mohī ||
rākhu rāma kahũ jehi tehi bhā̃tī |nāhiṁ ta jarihi janama bhari chātī ||
Pagkasabi nito, si Kaikeyi na baluktot ay tumayo at nakatayo, na parang ilog ng galit ay umaapow. Ang ilog na iyon ay lumitaw mula sa bundok ng kasalanan, napuno ng tubig ng galit, kaya walang sinuman ang makatingin dito. Ang dalawang kaloob ay naging pampang, ang matigas na katigasan ng ulo ang naging agos, at ang mga salita ng kuba na si Manthara na nagkakalat ng kanyang payo ay naging mga ipu-ipo. Binabagsak ang hari na parang puno mula sa mga ugat nito, ito ay dumadaloy patungo sa karagatan ng kapahamakan. Nakita ng hari na ang mga salita ng babae ay totoo at seryoso, at ang kamatayan sa anyo ng babae ay sumasayaw sa ibabaw ng kanyang ulo. Hinawakan ang kanyang mga paa, siya ay nakiusap at pinapaupo siya: "Huwag kang maging palakol sa lahi ng araw." "Hingin mo ang aking ulo, at ibibigay ko sa iyo ngayon din; ngunit huwag mo akong patayin sa pagkakahiwalay kay Rama." "Panatilihin mo si Rama rito sa anumang paraan; kung hindi, ang iyong dibdib ay mag-iinit sa buong buhay mo."
Doha 34
देखी ब्याधि असाध नृपु परेउ धरनि धुनि माथ।कहत परम आरत बचन राम राम रघुनाथ।।34।।
dekhī byādhi asādha nṛpu pareu dharani dhuni mātha |kahata parama ārata bacana rāma rāma raghunātha ||34||
Nakita itong hindi magagamot na sakit, ang hari ay nahulog sa lupa, binabangga ang kanyang ulo sa lupa, at sa labis na paghihirap ay binigkas niya ang mga salita, "Rama, Rama, Panginoon ng mga Raghu."
Chaupai 35.1-4
ब्याकुल राउ सिथिल सब गाता।करिनि कलपतरु मनहुँ निपाता।।
कंठु सूख मुख आव न बानी।जनु पाठीनु दीन बिनु पानी।।
पुनि कह कटु कठोर कैकेई।मनहुँ घाय महुँ माहुर देई।।
जौं अंतहुँ अस करतबु रहेऊ।मागु मागु तुम्ह केहिं बल कहेऊ।।
दुइ कि होइ एक समय भुआला।हँसब ठठाइ फुलाउब गाला।।
दानि कहाउब अरु कृपनाई।होइ कि खेम कुसल रौताई।।
छाड़हु बचनु कि धीरजु धरहू।जनि अबला जिमि करुना करहू।।
तनु तिय तनय धामु धनु धरनी।सत्यसंध कहुँ तृन सम बरनी।।
byākula rāu sithila saba gātā |karini kalapataru manahũ nipātā ||
kaṁṭhu sūkha mukha āva na bānī |janu pāṭhīnu dīna binu pānī ||
puni kaha kaṭu kaṭhora kaikeī |manahũ ghāya mahũ māhura deī ||
jauṁ aṁtahũ asa karatabu raheū |māgu māgu tumha kehiṁ bala kaheū ||
dui ki hoi eka samaya bhuālā |hãsaba ṭhaṭhāi phulāuba gālā ||
dāni kahāuba aru kṛpanāī |hoi ki khema kusala rautāī ||
chāṛahu bacanu ki dhīraju dharahū |jani abalā jimi karunā karahū ||
tanu tiya tanaya dhāmu dhanu dharanī |satyasaṁdha kahũ tṛna sama baranī ||
Ang hari ay lubhang nabigla at ang buong katawan ay nanlamlay, na parang isang elepante ang bumunot sa punong nagbibigay ng kahilingan. Tuyo ang kanyang lalamunan at walang salitang lumalabas sa kanyang bibig, tulad ng isang malas na isda na walang tubig. Pagkatapos ay muling nagsalita si Kaikeyi, mapait at malupit, na parang nagbubuhos ng lason sa sugat. "Kung sa bandang huli ay ganyan pala ang gagawin mo, sa anong lakas mo sinabi, 'Hilingin mo, hilingin mo'?" "Maaari bang mangyari ang dalawang bagay sa iisang pagkakataon, hari? Hindi mo maaaring tumawa nang boong-buo at sa parehong pagkakataon ay mamaga ang pisngi sa pagtatampo." "Maaari bang tawagin kang mapagbigay at maging kuripot? Maaari bang maging hari at mabuhay sa kaligtasan at ginhawa nang sabay?" "Iwanan mo ang salita mo o panatilihin ang iyong tapang. Huwag magpakita ng awa tulad ng isang mahinang babae." "Katawan, asawa, anak, tahanan, yaman, at lupa: para sa taong tapat sa kanyang salita, ang lahat ng ito ay itinuturing na parang isang damo lamang."
Doha 35
मरम बचन सुनि राउ कह कहु कछु दोषु न तोर।लागेउ तोहि पिसाच जिमि कालु कहावत मोर।।35।।
marama bacana suni rāu kaha kahu kachu doṣu na tora |lāgeu tohi pisāca jimi kālu kahāvata mora ||35||
Nakarinig ng mga salitang tumagos sa puso, ang hari ay nagsabi: "Wala kang anumang kasalanan. Ang aking Kamatayan mismo ang pumasok sa iyo na parang demonyo at nagpapagsalita sa iyo."
Chaupai 36.1-4
चहत न भरत भूपतहि भोरें।बिधि बस कुमति बसी जिय तोरें।।
सो सबु मोर पाप परिनामू।भयउ कुठाहर जेहिं बिधि बामू।।
सुबस बसिहि फिरि अवध सुहाई।सब गुन धाम राम प्रभुताई।।
करिहहिं भाइ सकल सेवकाई।होइहि तिहुँ पुर राम बड़ाई।।
तोर कलंकु मोर पछिताऊ।मुएहुँ न मिटहि न जाइहि काऊ।।
अब तोहि नीक लाग करु सोई।लोचन ओट बैठु मुहु गोई।।
जब लगि जिऔं कहउँ कर जोरी।तब लगि जनि कछु कहसि बहोरी।।
फिरि पछितैहसि अंत अभागी।मारसि गाइ नहारु लागी।।
cahata na bharata bhūpatahi bhoreṁ |bidhi basa kumati basī jiya toreṁ ||
so sabu mora pāpa parināmū |bhayau kuṭhāhara jehiṁ bidhi bāmū ||
subasa basihi phiri avadha suhāī |saba guna dhāma rāma prabhutāī ||
karihahiṁ bhāi sakala sevakāī |hoihi tihũ pura rāma baṛāī ||
tora kalaṁku mora pachitāū |muehũ na miṭahi na jāihi kāū ||
aba tohi nīka lāga karu soī |locana oṭa baiṭhu muhu goī ||
jaba lagi jiauṁ kahaũ kara jorī |taba lagi jani kachu kahasi bahorī ||
phiri pachitaihasi aṁta abhāgī |mārasi gāi nahāru lāgī ||
Hindi niya Bharata naipangarap ang paghahari; sa lakas ng kapalaran, masamang payo ang nanirahan sa puso mo. Ang lahat ng ito ay bunga ng sarili kong kasalanan, kaya't bumalik ang Kapalaran laban sa akin sa ganitong di-angkop na panahon at lugar. Magiging masagana muli ang magandang Ayodhya, sa pamamahala ni Rama, tahanan ng lahat ng kabutihan. Maglilingkod sa kanya ang lahat ng kapatid, at ang kadakilaan ni Rama ay sasabihin sa buong tatlong mundo. Ngunit ang kahihiyan mo at pagsisisi ko ay hindi mabubura kahit mamatay na tayo; hindi ito kailanman mawawala. Ngayon ay gawin mo ang anumang mabuti sa iyo; umupo ka sa labas ng paningin ko, nakatakip ang iyong mukha. Habang buhay ako, sinasabi ko ng nakatiklop ang kamay: huwag ka nang magsalita ng anuman sa akin muli. Ikaw na babaeng malas, magdaramdam ka sa huli, sapagkat pumatay ka ng baka dahil sa litid nito.
Doha 36
परेउ राउ कहि कोटि बिधि काहे करसि निदानु।कपट सयानि न कहति कछु जागति मनहुँ मसानु।।36।।
pareu rāu kahi koṭi bidhi kāhe karasi nidānu |kapaṭa sayāni na kahati kachu jāgati manahũ masānu ||36||
Ang hari ay nagpatirapa sa lupa, nakikiusap sa isang milyong paraan: "Bakit mo idinudulot ang aking kapahamakan?" Ngunit ang tusong babae na puno ng daya ay walang sinasabi, parang libingan ng patay na nananatiling gising.
Chaupai 37.1-4
राम राम रट बिकल भुआलू।जनु बिनु पंख बिहंग बेहालू।।
हृदयँ मनाव भोरु जनि होई।रामहि जाइ कहै जनि कोई।।
उदउ करहु जनि रबि रघुकुल गुर।अवध बिलोकि सूल होइहि उर।।
भूप प्रीति कैकइ कठिनाई।उभय अवधि बिधि रची बनाई।।
बिलपत नृपहि भयउ भिनुसारा।बीना बेनु संख धुनि द्वारा।।
पढ़हिं भाट गुन गावहिं गायक।सुनत नृपहि जनु लागहिं सायक।।
मंगल सकल सोहाहिं न कैसें।सहगामिनिहि बिभूषन जैसें।।
तेहिं निसि नीद परी नहि काहू।राम दरस लालसा उछाहू।।
rāma rāma raṭa bikala bhuālū |janu binu paṁkha bihaṁga behālū ||
hṛdayã manāva bhoru jani hoī |rāmahi jāi kahai jani koī ||
udau karahu jani rabi raghukula gura |avadha biloki sūla hoihi ura ||
bhūpa prīti kaikai kaṭhināī |ubhaya avadhi bidhi racī banāī ||
bilapata nṛpahi bhayau bhinusārā |bīnā benu saṁkha dhuni dvārā ||
paṛhahiṁ bhāṭa guna gāvahiṁ gāyaka |sunata nṛpahi janu lāgahiṁ sāyaka ||
maṁgala sakala sohāhiṁ na kaiseṁ |sahagāminihi bibhūṣana jaiseṁ ||
tehiṁ nisi nīda parī nahi kāhū |rāma darasa lālasā uchāhū ||
Ang hari, na nagwawala, patuloy na sumisigaw ng "Rama, Rama," parang ibong walang pakpak, walang magawa at dukha. Sa kanyang puso idinadalangin na huwag nang sumikat ang umaga, at na walang makapunta at magsabi kay Rama. "O Araw, guro ng angkan ng Raghu, huwag kang sumikat; kapag tiningnan mo ang Ayodhya, isang sakit ang sasakit sa iyong puso." Ang pag-ibig ng hari at ang kalupitan ni Kaikeyi: nilikha ni Brahma ang bawat isa sa pinakadulo ng uri nito. Habang nagluluksa pa ang hari, umaraw na, at ang tunog ng alpa, plauta at tambuli ay umalingawngaw sa kanyang pintuan. Ang mga makata ay bumibigkas at ang mga mang-aawit ay umaawit ng kanyang papuri, ngunit sa hari, habang pinakikinggan, ay tila natatamaan ng palaso. Wala sa mga paghahandang mapalad ang nagbigay sa kanya ng kasiyahan, gaya ng hindi nagbibigay ng kasiyahan ang mga alahas sa isang babaeng mamamatay kasama ang kanyang asawa sa apyán. Nang gabing iyon walang nakatulog, dahil sa kanilang pagnanasa at masayang pag-asa sa pag-iisip na makita si Rama.
Doha 37
द्वार भीर सेवक सचिव कहहिं उदित रबि देखि।जागेउ अजहुँ न अवधपति कारनु कवनु बिसेषि।।37।।
dvāra bhīra sevaka saciva kahahiṁ udita rabi dekhi |jāgeu ajahũ na avadhapati kāranu kavanu biseṣi ||37||
Sa pintuan ang mga lingkod at mga ministro sa isang karamihan ay nagsabi, "Ang araw ay sumikat; tingnan ninyo." Ngunit ang Panginoon ng Ayodhya ay hindi pa gumigising; ano ang maaaring maging espesyal na dahilan?
Chaupai 38.1-4
पछिले पहर भूपु नित जागा।आजु हमहि बड़ अचरजु लागा।।
जाहु सुमंत्र जगावहु जाई।कीजिअ काजु रजायसु पाई।।
गए सुमंत्रु तब राउर माही।देखि भयावन जात डेराहीं।।
धाइ खाइ जनु जाइ न हेरा।मानहुँ बिपति बिषाद बसेरा।।
पूछें कोउ न ऊतरु देई।गए जेंहिं भवन भूप कैकैई।।
कहि जयजीव बैठ सिरु नाई।दैखि भूप गति गयउ सुखाई।।
सोच बिकल बिबरन महि परेऊ।मानहुँ कमल मूलु परिहरेऊ।।
सचिउ सभीत सकइ नहिं पूँछी।बोली असुभ भरी सुभ छूछी।।
pachile pahara bhūpu nita jāgā |āju hamahi baṛa acaraju lāgā ||
jāhu sumaṁtra jagāvahu jāī |kījia kāju rajāyasu pāī ||
gae sumaṁtru taba rāura māhī |dekhi bhayāvana jāta ḍerāhīṁ ||
dhāi khāi janu jāi na herā |mānahũ bipati biṣāda baserā ||
pūcheṁ kou na ūtaru deī |gae jeṁhiṁ bhavana bhūpa kaikaiī ||
kahi jayajīva baiṭha siru nāī |daikhi bhūpa gati gayau sukhāī ||
soca bikala bibarana mahi pareū |mānahũ kamala mūlu parihareū ||
saciu sabhīta sakai nahiṁ pū̃chī |bolī asubha bharī subha chūchī ||
Ang hari ay palaging gumigising sa huling bahagi ng gabi; ngayon ay napakakakaiba sa amin. Pumunta ka, Sumantra, at gisingin mo siya, upang makagawa kami ng aming gawain matapos makuha ang utos ng hari. Pagkatapos ay pumasok si Sumantra sa palasyo ng hari; nakakita ng nakakatakot na anyo, natakot siya habang naglalakad. Parang susugod at kakain sa kanya, hindi matiis na tignan; parang tahanan ng sakuna at kalungkutan. Nagtanong siya ngunit walang sumagot; pumunta siya sa silid kung nasaan ang hari at si Kaikeyi. Sinabi niya ang tagumpay at mahabang buhay, yumuko siya at umupo; ngunit nakita ang kalagayan ng hari, natuyo siya sa pangamba. Nabigla sa pag-aalala at nanlabong mukha, ang hari ay natumba sa lupa, parang lotus na bunot mula sa ugat. Ang ministro, takot, hindi makapagtanong; siya ay nagsalita, puno ng masamang palatandaan at walang anumang kabutihan.
Doha 38
परी न राजहि नीद निसि हेतु जान जगदीसु।रामु रामु रटि भोरु किय कहइ न मरमु महीसु।।38।।
parī na rājahi nīda nisi hetu jāna jagadīsu |rāmu rāmu raṭi bhoru kiya kahai na maramu mahīsu ||38||
Hindi nakatulog ang hari buong gabi; ang Panginoon ng sanlibutan lamang ang nakakaalam ng dahilan. Sa pag-uulit-ulit ng "Rama, Rama," niyang sinalubong ang madaling araw, at hindi inihahayag ng hari ang kanyang lihim.
Chaupai 39.1-4
आनहु रामहि बेगि बोलाई।समाचार तब पूँछेहु आई।।
चलेउ सुमंत्र राय रूख जानी।लखी कुचालि कीन्हि कछु रानी।।
सोच बिकल मग परइ न पाऊ।रामहि बोलि कहिहि का राऊ।।
उर धरि धीरजु गयउ दुआरें।पूछँहिं सकल देखि मनु मारें।।
समाधानु करि सो सबही का।गयउ जहाँ दिनकर कुल टीका।।
रामु सुमंत्रहि आवत देखा।आदरु कीन्ह पिता सम लेखा।।
निरखि बदनु कहि भूप रजाई।रघुकुलदीपहि चलेउ लेवाई।।
रामु कुभाँति सचिव सँग जाहीं।देखि लोग जहँ तहँ बिलखाहीं।।
ānahu rāmahi begi bolāī |samācāra taba pū̃chehu āī ||
caleu sumaṁtra rāya rūkha jānī |lakhī kucāli kīnhi kachu rānī ||
soca bikala maga parai na pāū |rāmahi boli kahihi kā rāū ||
ura dhari dhīraju gayau duāreṁ |pūchãhiṁ sakala dekhi manu māreṁ ||
samādhānu kari so sabahī kā |gayau jahā̃ dinakara kula ṭīkā ||
rāmu sumaṁtrahi āvata dekhā |ādaru kīnha pitā sama lekhā ||
nirakhi badanu kahi bhūpa rajāī |raghukuladīpahi caleu levāī ||
rāmu kubhā̃ti saciva sãga jāhīṁ |dekhi loga jahã tahã bilakhāhīṁ ||
"Tawagin mo si Rama at dalhin mo siya rito nang mabilis; pagkatapos ay maaari kang pumaroon at tanungin ang hari kung ano ang nangyari." Umalis si Sumantra, na naunawaan ang nais ng hari; nakita niya na ang reyna ay gumawa ng masamang pakana. Nabalisa dahil sa pag-aalala, halos hindi makahanap ng landas ang kanyang mga paa: "Pagkatapos tawagin ng hari si Rama, ano ang kanyang sasabihin sa kanya?" Pinagtibay ang kanyang lakas ng loob sa kanyang puso, umabot siya sa tarangkahan. Lahat ng nakakita sa kanya na nakalungkot ay nagtanong kung ano ang nangyari. Binigyan niya silang lahat ng sagot at pumunta sa kinaroroonan ng hiyas ng angkan ng Araw, si Rama. Nakita ni Rama na paparating si Sumantra at tinanggap siya nang may paggalang, itinuturing siyang katulad ng kanyang ama. Tinitingnan ang mukha ni Rama, ibinigay ni Sumantra ang utos ng hari at lumakad, kasama ang ilaw ng angkan ni Raghu. Nakita nilang umalis si Rama kasama ang ministro sa ganoong hindi karapat-dapat na kalagayan, at ang mga tao saan man ay nagsimulang magdaing.
Doha 39
जाइ दीख रघुबंसमनि नरपति निपट कुसाजु।सहमि परेउ लखि सिंघिनिहि मनहुँ बृद्ध गजराजु।।39।।
jāi dīkha raghubaṁsamani narapati nipaṭa kusāju |sahami pareu lakhi siṁghinihi manahũ bṛddha gajarāju ||39||
Ang hiyas ng angkan ng Raghu ay pumunta at nakita ang hari sa pinakamiserableng kalagayan, na hindi man lang bagay sa okasyon. Sa pagkakita kay Kaikeyi, ang leona, ang hari ay umatras at nahandusay, parang matandang hari ng mga elepante.
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में यह खंड ‘सत्य-पालन’ और ‘राम-नाम-स्मरण’ की सिद्धि देता है: वचन-बंधन, गृहस्थ-धर्म, और विषाद में भी राम-आश्रय की शिक्षा से श्रोता/पाठक के भीतर धैर्य, वैराग्य और शरणागति बढ़ती है—विशेषतः संकट-काल में ‘राम राम’ का जप स्वाभाविक बनता है।
सामान्य सत्संग-परंपरा में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘राम राम’ का नाम-संपुट (विशेषकर दोहा-स्थलों पर) जोड़ा जाता है; कुछ परंपराओं में ‘सियाराममय सब जग जानी’ को भाव-संपुट की तरह लिया जाता है—पर यह स्थान-विशेष/आचार्य-परंपरा पर निर्भर है।
Ask anything about Prakarana 4 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
