Ayodhya KandaPrakarana 3121 Verses

Prakarana 31

यह सोपान ‘वैराग्य-जन्य धर्म-निष्ठा’ का द्वार है: राज्य, परिवार, लोकमर्यादा और निजी प्रेम—इन सबके बीच राम का त्याग ‘धर्म की सर्वोच्चता’ को साधक के अंतःकरण में प्रतिष्ठित करता है। अयोध्या-काण्ड में भक्ति भावुकता नहीं, ‘मर्यादा-आधारित समर्पण’ बनती है; यहाँ साधक सीखता है कि ईश्वर-प्रसाद (आज्ञा/अनुशासन) ही मुक्ति-पथ का वास्तविक आलंबन है।

Sa nahahating yugtong ito (Dohā 300, 309), sa loob ng karuṇā ng Ayodhyā Kāṇḍa, sumisibol ang bukang-liwayway ng śānta-bhakti. Ang pagpapakababa ni Bharata, pakiramdam ng pagkakasala, at wika ng tungkulin sa pagitan ng panginoon at alipin ay nagpapadalisay sa dāsya; habang ang tugon ni Rāma, sa pamamagitan ng patakaran, kagandahang-asal sa publiko, ang Guru at ang kapulungan ng mga matanda, pag-aalaga sa mga nasasakupan, at situwasyonal na dharma, ay nagtatatag ng maryādā bilang isang prinsipyo ng dharma. Hindi pinahihintulutan ni Tulsī na manatiling simpleng pag-iyak ang emosyonal na habag; kanyang binabago ito sa pagsuko na suportado ng katalinuhan. Sa pamamagitan ng pagpapakita kay Indra (Maghavā) na nagtatangkang mangdaya sa pamamagitan ng deva-māyā, kanyang itinuturo rin na sa loob ng panlabas na kabutihan, maaaring magkubli ang pansariling interes at pandaraya; kaya't ang tunay na bhakti ay pinababayaan ang "apat na bunga ng tusong pansarili" at nananatili sa pagsunod sa utos ng diyos. Sa ganitong paraan, sa loob ng sunud-sunod na hagdanan ng Ayodhyā Kāṇḍa, ang naghahangad ay itinataas mula sa "etika ng pagpapakasakit" patungo sa "kagulangan ng debosyon."

In this prakarana

People

Verses

Chaupai 300.1-4

सोक सनेहँ कि बाल सुभाएँ।आयउँ लाइ रजायसु बाएँ।।

तबहुँ कृपाल हेरि निज ओरा।सबहि भाँति भल मानेउ मोरा।।

देखेउँ पाय सुमंगल मूला।जानेउँ स्वामि सहज अनुकूला।।

बड़ें समाज बिलोकेउँ भागू।बड़ीं चूक साहिब अनुरागू।।

कृपा अनुग्रह अंगु अघाई।कीन्हि कृपानिधि सब अधिकाई।।

राखा मोर दुलार गोसाईं।अपनें सील सुभायँ भलाईं।।

नाथ निपट मैं कीन्हि ढिठाई।स्वामि समाज सकोच बिहाई।।

अबिनय बिनय जथारुचि बानी।छमिहि देउ अति आरति जानी।।

soka sanehã ki bāla subhāẽ |āyaũ lāi rajāyasu bāẽ ||

tabahũ kṛpāla heri nija orā |sabahi bhā̃ti bhala māneu morā ||

dekheũ pāya sumaṁgala mūlā |jāneũ svāmi sahaja anukūlā ||

baṛeṁ samāja bilokeũ bhāgū |baṛīṁ cūka sāhiba anurāgū ||

kṛpā anugraha aṁgu aghāī |kīnhi kṛpānidhi saba adhikāī ||

rākhā mora dulāra gosāīṁ |apaneṁ sīla subhāyã bhalāīṁ ||

nātha nipaṭa maiṁ kīnhi ḍhiṭhāī |svāmi samāja sakoca bihāī ||

abinaya binaya jathāruci bānī |chamihi deu ati ārati jānī ||

Maging dahil sa kalungkutan at pagmamahal o dahil sa likas na pag-uugali ng isang bata, pumarito ako na hindi pinapansin at itinabi ang iyong utos. Gayon man, ang Mapagpalita ay tumingin sa akin bilang kanyang sarili, at sa lahat ng paraan itinuring ang aking ginawa bilang mabuti. Nakita ko ang iyong mga paa, ugat ng lahat ng kapalaran, at nalaman ko na ang aking panginoon ay likas na mabuti sa akin. Sa malaking kapulungang ito nakita ko ang aking kapalaran: malaki ang aking kasalanan, ngunit mas malaki ang pag-ibig ng aking panginoon. Ang Kayamanan ng Habag, sa pamamagitan ng kanyang kabutihan at biyaya, ay nagpuno sa bawat bahagi ng aking katawan hanggang sa kasapatan, at ginawa ang lahat nang sagana. Ang aking Panginoon ay pinahalagahan ang aking pagmamahal, dahil sa kanyang sariling mabuting likas na ugali. O Panginoon, nagpakita ako ng matinding katapangan, na itinapon ang lahat ng pag-aatubili sa harapan ng aking panginoon at ng kapulungang ito. Sa aking mga salita, maging bastos man o mapagpakumbaba, nagsalita ako ayon sa aking nais; sana'y patawarin ako ng aking panginoon, alam niya kung gaano kalalim ang aking pagdurusa.

Doha 300

सुहृद सुजान सुसाहिबहि बहुत कहब बड़ि खोरि।आयसु देइअ देव अब सबइ सुधारी मोरि।।⁠300।।

suhṛda sujāna susāhibahi bahuta kahaba baṛi khori |āyasu deia deva aba sabai sudhārī mori ||⁠300||

Sa isang tunay na kaibigan, na matalino at mabuting panginoon, ang magsabi ng labis ay isang malaking kamalian. Ngayon, aking panginoon, ibigay mo ang iyong utos; ikaw na ang nagwasto sa lahat ng aking pagkukulang.

Chaupai 301.1-4

प्रभु पद पदुम पराग दोहाई।सत्य सुकृत सुख सीवँ सुहाई।।

सो करि कहउँ हिए अपने की।रुचि जागत सोवत सपने की।।

सहज सनेहँ स्वामि सेवकाई।स्वारथ छल फल चारि बिहाई।।

अग्या सम न सुसाहिब सेवा।सो प्रसादु जन पावै देवा।।

अस कहि प्रेम बिबस भए भारी।पुलक सरीर बिलोचन बारी।।

प्रभु पद कमल गहे अकुलाई।समउ सनेहु न सो कहि जाई।।

कृपासिंधु सनमानि सुबानी।बैठाए समीप गहि पानी।।

भरत बिनय सुनि देखि सुभाऊ।सिथिल सनेहँ सभा रघुराऊ।।

prabhu pada paduma parāga dohāī |satya sukṛta sukha sīvã suhāī ||

so kari kahaũ hie apane kī |ruci jāgata sovata sapane kī ||

sahaja sanehã svāmi sevakāī |svāratha chala phala cāri bihāī ||

agyā sama na susāhiba sevā |so prasādu jana pāvai devā ||

asa kahi prema bibasa bhae bhārī |pulaka sarīra bilocana bārī ||

prabhu pada kamala gahe akulāī |samau sanehu na so kahi jāī ||

kṛpāsiṁdhu sanamāni subānī |baiṭhāe samīpa gahi pānī ||

bharata binaya suni dekhi subhāū |sithila sanehã sabhā raghurāū ||

Sumusumpa ako sa alikabok ng lotus ng mga paa ng Panginoon, ang magandang pampang ng katotohanan, kabutihan, at kaligayahan. Sa pamamagitan ng panatang iyon, sinasabi ko ang nasa aking sariling puso: ang paghahangad na sa akin, gising, natutulog, at maging sa panaginip. Iyon ay paglilingkod sa Panginoon ng likas na pag-ibig, itinatangi ang pansariling interes, daya, at apat na bunga ng buhay. Walang paglilingkod sa mabuting panginoon na katumbas ng pagsunod sa kanyang utos. Iyon ang biyayang natatanggap ng alipin, o Diyos. Pagkasabi nito, siya ay lubos na napagana ng pag-ibig; ang kanyang katawan ay nanginginig at ang kanyang mga mata ay napuno ng luha. Sa kanyang pangangatal ay niyakap niya ang lotus ng mga paa ng Panginoon. Ang sandali at ang pag-ibig na iyon ay hindi mailalarawan. Ang Karagatan ng Habag ay gumalang sa kanya ng mabubuting salita, hinawakan ang kanyang kamay at inupo siya sa malapit. Sa pagdinig sa pakiusap ni Bharata at pagmasdan sa kanyang kalikasan, ang Panginoon ng Raghu at buong kapulungan ay nanghina dahil sa pag-ibig.

Chhand 301

रघुराउ सिथिल सनेहँ साधु समाज मुनि मिथिला धनी।मन महुँ सराहत भरत भायप भगति की महिमा घनी।।

भरतहि प्रसंसत बिबुध बरषत सुमन मानस मलिन से।तुलसी बिकल सब लोग सुनि सकुचे निसागम नलिन से।।

raghurāu sithila sanehã sādhu-samāja muni mithilā-dhanī |mana mahũ sarāhata bharata bhāyapa bhagati kī mahimā ghanī ||

bharatahi prasaṃsata bibudha baraṣata sumana mānasa malina se |tulasī bikala saba loga suni sakuce nisā-gama nalina se ||

Ang Panginoon ng Raghu ay nanghina dahil sa pag-ibig, gayundin ang kapulungan ng mga banal, ang mga rishi, at ang hari ng Mithila; sa kanilang mga puso ay pinuri nila ang kadakilaan ng kapatid na pagmamahal at debosyon ni Bharata. Ang mga diyos ay pinuri si Bharata at nagpatulo ng mga bulaklak, bagama't ang kanilang isipan ay malabo at nag-aalala. Sinasabi ni Tulsidas na ang lahat ng tao ay nabalisa nang marinig ito, at umurong na parang lotus sa pagdating ng gabi.

Soratha 301

देखि दुखारी दीन दुहु समाज नर नारि सब।मघवा महा मलीन मुए मारि मंगल चहत।।⁠301।।

dekhi dukhārī dīna duhu samāja nara nāri saba |maghavā mahā malīna mue māri maṅgala cahata ||⁠301||

Nakikita ang lahat ng lalaki at babae sa kapwa pagtitipon na nanghihinayang at nanghihina, si Maghava na lubhang marumi, na parang pumupukpok sa mga patay na, ay naghahangad ng sariling kapakanan.

Chaupai 302.1-4

कपट कुचालि सीवँ सुरराजू।पर अकाज प्रिय आपन काजू।।

काक समान पाकरिपु रीती।छली मलीन कतहुँ न प्रतीती।।

प्रथम कुमत करि कपटु सँकेला।सो उचाटु सब कें सिर मेला।।

सुरमायाँ सब लोग बिमोहे।राम प्रेम अतिसय न बिछोहे।।

भय उचाट बस मन थिर नाहीं।छन बन रुचि छन सदन सोहाहीं।।

दुबिध मनोगति प्रजा दुखारी।सरित सिंधु संगम जनु बारी।।

दुचित कतहुँ परितोषु न लहहीं।एक एक सन मरमु न कहहीं।।

लखि हियँ हँसि कह कृपानिधानू।सरिस स्वान मघवान जुबानू।।

kapaṭa kucāli sīvã surarājū |para akāja priya āpana kājū ||

kāka samāna pākari-pu rītī |chalī malīna katahũ na pratītī ||

prathama kumata kari kapaṭu sãkelā |so ucāṭu saba kẽ sira melā ||

sura-māyā̃ saba loga bimohe |rāma prema atisaya na bichohe ||

bhaya ucāṭa basa mana thira nāhī̃ |chana bana ruci chana sadana sohāhī̃ ||

dubidha manogati prajā dukhārī |sarita siṃdhu saṅgama janu bārī ||

ducita katahũ paritoṣu na lahahī̃ |eka eka sana maramu na kahahī̃ ||

lakhi hiyã hãsi kaha kṛpānidhānū |sarisa svāna maghavāna jubānū ||

Ang hari ng mga diyos ay ang hangganan ng daya at masamang pakana; ibig niya ang kapahamakan ng iba at ang sariling kapakinabangan. Ang kaaway ni Paka ay may gawi na parang uwak: tuso, marumi ang puso, at hindi pinagkakatiwalaan kahit saan. Una siyang nag-isip ng masamang plano at pinagsama ang kanyang daya, pagkatapos inilagay niya ang gulo sa ibabaw ng lahat. Lahat ng tao ay nalito sa ilusyon ng mga diyos; ngunit dahil ang pag-ibig nila kay Rama ay napakalaki, hindi sila pinahiwalay sa kanya. Hawak ng takot at kabalisaan, ang kanilang isipan ay hindi matiwasay: isang saglit ang gubat ang kanilang ikinagagalak, isang saglit ang tahanan. Ang mga tao, na hati sa dalawa ng kilos ng kanilang isipan, ay nagdurusa, parang tubig sa pagtatagpo ng ilog at dagat. Na hati ang isip, wala silang natagpuang kasiyahan kahit saan, at walang sinuman ang nagsabi sa iba ng lihim ng kanyang puso. Nakita ito ng Panginoon, ang kabang-yaman ng habag, at ngumiti sa kanyang puso at nagsabi: si Indra na bata ay parang aso.

Doha 302

भरतु जनकु मुनिजन सचिव साधु सचेत बिहाइ।लागि देवमाया सबहि जथाजोगु जनु पाइ।।⁠302।।

bharatu janaku munijana saciva sādhu saceta bihāi |lāgi deva-māyā sabahi jathājogu janu pāi ||⁠302||

Ibinukod si Bharata, si Janaka, ang mga santo, ang mga ministro, at ang mga pantas at mapagmatyag, ang ilusyong ipinadala ng mga diyos ay sumaklaw sa lahat ng iba, bawat isa ayon sa kanyang sukat, na para bang natagpuan nitong nararapat ang bawat isa.

Chaupai 303.1-4

कृपासिंधु लखि लोग दुखारे।निज सनेहँ सुरपति छल भारे।।

सभा राउ गुर महिसुर मंत्री।भरत भगति सब कै मति जंत्री।।

रामहि चितवत चित्र लिखे से।सकुचत बोलत बचन सिखे से।।

भरत प्रीति नति बिनय बड़ाई।सुनत सुखद बरनत कठिनाई।।

जासु बिलोकि भगति लवलेसू।प्रेम मगन मुनिगन मिथिलेसू।।

महिमा तासु कहै किमि तुलसी।भगति सुभायँ सुमति हियँ हुलसी।।

आपु छोटि महिमा बड़ि जानी।कबिकुल कानि मानि सकुचानी।।

कहि न सकति गुन रुचि अधिकाई।मति गति बाल बचन की नाई।।

kṛpāsiṃdhu lakhi loga dukhāre |nija sanehã surapati chala bhāre ||

sabhā rāu guru mahisura maṃtrī |bharata bhagati saba kai mati jaṃtrī ||

rāmahi citavata citra likhe se |sakucata bolata bacana sikhe se ||

bharata prīti nati binaya baṛāī |sunata sukhada baranata kaṭhināī ||

jāsu biloki bhagati lava-lesū |prema magana muni-gana mithileśū ||

mahimā tāsu kahai kimi tulasī |bhagati subhāyã sumati hiyã hulāsī ||

āpu choṭi mahimā baṛi jānī |kabikula kāni māni sakucānī ||

kahi na sakati guna ruci adhikāī |mati gati bāla bacana kī nāī ||

Ang Karagatan ng Habag ay nakakita sa mga taong nagdadalamhati, nabibigatan ng sariling pag-ibig at ng mga daya ni Indra, panginoon ng mga diyos. Ang kapulungan, hari, guro, mga Brahmana, at mga ministro: ang debosyon ni Bharata ay nagawang parang instrumento ang isip ng bawat isa. Tinitingnan nila si Rama na parang mga larawang ipininta sa larawan, at nangangatal na nagsasalita ng mga salitang tila kinabisado. Ang pag-ibig, pagpapakumbaba, pagkamababang-loob, at kadakilaan ni Bharata: masaya pakinggan, ngunit mahirap ilarawan. Nakakita lamang ng bahagdan ng kanyang debosyon, ang mga pangkat ng rishi at hari ng Mithila ay lumubog sa pag-ibig. Paano sasabihin ni Tulsidas ang kanyang kadakilaan? Tanging sa likas na kaloob ng debosyon, ang mabuting pag-unawa sa puso ko ay nagalak. Alam ang sariling kawalan at ang kanyang kadakilaang malawak, nahiya at umurong sa paggalang sa buong kapisanan ng mga makata. Hindi masasabi ang kanyang mga kabutihan, o ang kasaganaan ng kanyang pagnanasa; ang galaw ng isip ko ay parang pananalita ng isang bata.

Doha 303

भरत बिमल जसु बिमल बिधु सुमति चकोरकुमारि।उदित बिमल जन हृदय नभ एकटक रही निहारि।।⁠303।।

bharata bimala jasū bimala bidhū sumati cakorakumāri |udita bimala jana hṛdaya nabha ekaṭaka rahī nihāri ||⁠303||

Ang walang bahid-dungis na katanyagan ni Bharata ay tulad ng walang bahid-dungis na buwan; at ang Matwid na Unawa, tulad ng isang batang dalagang chakor, ay nakatuon ang kanyang tingin nang hindi kumukurap dito, habang ito ay tumitindig sa malinaw na langit ng mga puso ng mga deboto.

Chaupai 304.1-4

भरत सुभाउ न सुगम निगमहूँ।लघु मति चापलता कबि छमहूँ।।

कहत सुनत सति भाउ भरत को।सीय राम पद होइ न रत को।।

सुमिरत भरतहि प्रेमु राम को।जेहि न सुलभ तेहि सरिस बाम को।।

देखि दयाल दसा सबही की।राम सुजान जानि जन जी की।।

धरम धुरीन धीर नय नागर।सत्य सनेह सील सुख सागर।।

देसु काल लखि समउ समाजू।नीति प्रीति पालक रघुराजू।।

बोले बचन बानि सरबसु से।हित परिनाम सुनत ससि रसु से।।

तात भरत तुम्ह धरम धुरीना।लोक बेद बिद प्रेम प्रबीना।।

bharata subhāu na sugama nigama-hū̃ |laghu mati cāpalatā kabi chamahū̃ ||

kahata sunata sati bhāu bharata ko |sīya rāma pada hoi na rata ko ||

sumirata bharatahi premu rāma ko |jehi na sulabha tehi sarisa bāma ko ||

dekhi dayāla dasā sabahī kī |rāma sujāna jāni jana jī kī ||

dharama dhurīna dhīra naya nāgara |satya saneha sīla sukha sāgara ||

desu kāla lakhi samau samājū |nīti prīti pālaka raghurājū ||

bole bacana bāni sarabasu se |hita parināma sunata sasi rasu se ||

tāta bharata tumha dharama dhurīnā |loka beda bida prema prabīnā ||

Ang kalikasan ni Bharata ay hindi madaling maunawaan kahit ng mga Veda; mga makata, patawarin ninyo ang kapusukan ng aking maliit na isip. Sino, sa pagkwento o pakikinig sa tunay na debosyon ni Bharata, ay hindi magiging deboto sa mga paa nina Sita at Rama? Sino kaya ang kasing baligtad ng taong kung kanino ang pag-ibig kay Rama ay hindi madaling dumarating, kahit na inaalala si Bharata? Nang makita ang kalagayan ng lahat doon, ang maawain at marunong na si Rama, na nakakaalam ng nasa puso ng kanyang mga deboto, ang tagapagdala ng pasan ng katuwiran, na matatag, bihasa sa patakaran, karagatan ng katotohanan, pagmamahal, mabuting asal, at kaligayahan, ang Hari ng mga Raghu, tagapagtanggol ng katarungan at pag-ibig, pinagmasdan ang lugar, panahon, pagkakataon, at pagtitipon, at nagsalita ng mga salitang parang diwa ng lahat ng bagay, kapaki-pakinabang sa kinalabasan, at tamis-pakinig na parang nektar ng buwan. "Mahal kong Bharata, ikaw ay tagapagdala ng pasan ng katuwiran, bihasa sa daigdig at sa Veda, at bihasa sa pag-ibig.

Doha 304

करम बचन मानस बिमल तुम्ह समान तुम्ह तात।गुर समाज लघु बंधु गुन कुसमयँ किमि कहि जात।।⁠304।।

karama bacana mānasa bimala tumha samāna tumha tāta |gura samāja laghu bandhu guna kusamayã kimi kahi jāta ||⁠304||

Sa gawa, salita, at isip ikaw ay dalisay, at walang katulad mo, mahal kong kapatid, kundi ikaw lamang. Sa harap ng mga nakatatanda at sa kapulungan, at sa gayong hindi angkop na oras, paano matutukoy ang mga kabutihan ng isang nakababatang kapatid na lalaki?

Chaupai 305.1-4

जानहु तात तरनि कुल रीती।सत्यसंध पितु कीरति प्रीती।।

समउ समाजु लाज गुरुजन की।उदासीन हित अनहित मन की।।

तुम्हहि बिदित सबही कर करमू।आपन मोर परम हित धरमू।।

मोहि सब भाँति भरोस तुम्हारा।तदपि कहउँ अवसर अनुसारा।।

तात तात बिनु बात हमारी।केवल गुरुकुल कृपाँ सँभारी।।

नतरु प्रजा परिजन परिवारू।हमहि सहित सबु होत खुआरू।।

जौं बिनु अवसर अथवँ दिनेसू।जग केहि कहहु न होइ कलेसू।।

तस उतपातु तात बिधि कीन्हा।मुनि मिथिलेस राखि सबु लीन्हा।।

jānahu tāta tarani kula rītī |satya-sandha pitu kīrati prītī ||

samau samāju lāja gurujana kī |udāsīna hita anhita mana kī ||

tumhahi bidita sabahī kara karamū |āpana mora parama hita dharamū ||

mohi saba bhाँti bharosa tumhārā |tadapi kahaũ avasara anusārā ||

tāta tāta binu bāta hamārī |kevala gurukula kṛpā̃ sãbhārī ||

nataru prajā parijana parivārū |hamahi sahita sabu hota khuārū ||

jaũ binu avasara athavā̃ dinesū |jaga kehi kahahu na hoi kalesū ||

tasa utapātu tāta bidhi kīnhā |muni mithilesa rākhi sabu līnhā ||

Kapatid, alam mo ang kaugalian ng lahi ng Surya, at ang katapatan ng ating ama sa kanyang salita, ang kanyang katanyagan, at ang kanyang pagmamahal. Alam mo ang panahon at ang pagpupulong, ang paggalang sa mga nakatatanda, at ang puso ng lahat, maging ang mga walang pakialam, ang mga mabuting kaibigan, o ang mga kaaway. Ang asal ng lahat ay alam mo na, gayundin ang pinakamataas na ikabubuti mo at ng akin, at ang mga pangangailangan ng tungkulin. Buong tiwala ako sa iyo sa lahat ng paraan; gayunman magsasalita ako ayon sa kinakailangan ng pagkakataon. Kapatid, kung wala ang ating ama, ang ating mga usapin ay napapanatili lamang dahil sa biyaya ng pamilya ng guro. Kung hindi, ang mga mamamayan, ang mga kamag-anak, at ang pamilya, kasama ang ating sarili, ay lahat masisira. Kung ang araw ay lulubog sa labas ng panahon nito, sabihin mo, sino sa sanlibutan ang hindi dadatnan ng kalungkutan? Kapatid, ang Kapalaran ay lumikha ng gayong kapahamakan, ngunit ang resi Wasistha at ang hari ng Mithila ay nakaiwas dito at iniligtas ang lahat.

Doha 305

राज काज सब लाज पति धरम धरनि धन धाम।गुर प्रभाउ पालिहि सबहि भल होइहि परिनाम।।⁠305।।

rāja kāja saba lāja pati dharama dharani dhana dhāma |gura prabhāu pālihi sabahi bhala hoi hi parināma ||⁠305||

Ang mga usapin ng kaharian, ang lahat ng karangalan, ang maharlikang pagtataguyod ng dharma, ang katatagan ng lupa, kayamanan at tahanan, sa pamamagitan ng nagpapanatili na kapangyarihan ng guru ay lahat pangangalagaan, at ang wakas ay magiging mapalad.

Chaupai 306.1-4

सहित समाज तुम्हार हमारा।घर बन गुर प्रसाद रखवारा।।

मातु पिता गुर स्वामि निदेसू।सकल धरम धरनीधर सेसू।।

सो तुम्ह करहु करावहु मोहू।तात तरनिकुल पालक होहू।।

साधक एक सकल सिधि देनी।कीरति सुगति भूतिमय बेनी।।

सो बिचारि सहि संकटु भारी।करहु प्रजा परिवारु सुखारी।।

बाँटी बिपति सबहिं मोहि भाई।तुम्हहि अवधि भरि बड़ि कठिनाई।।

जानि तुम्हहि मृदु कहउँ कठोरा।कुसमयँ तात न अनुचित मोरा।।

होहिं कुठायँ सुबंधु सुहाए।ओड़िअहिं हाथ असनिहु के घाए।।

sahita samāja tumhāra hamārā |ghara bana gura prasāda rakhavārā ||

mātu pitā gura svāmi nidesū |sakala dharama dharanīdhara sesū ||

so tumha karahu karāvahu mohū |tāta taranikula pālaka hohū ||

sādhaka eka sakala sidhi denī |kīrati sugati bhūtimaya benī ||

so bicāri sahi saṁkaṭu bhārī |karahu prajā parivāru sukhārī ||

bā̃ṭī bipati sabahiṁ mohi bhāī |tumhahi avadhi bhari baṛi kaṭhināī ||

jāni tumhahi mṛdu kahaũ kaṭhorā |kusamayã tāta na anucita morā ||

hohiṁ kuṭhāyã subaṁdhu suhāe |oṛiahiṁ hātha asanihu ke ghāe ||

Ikaw at ako, kasama ang buong samahan natin, sa bahay at sa gubat, ay may biyaya ng guru bilang tagapangalaga. Ang utos ng ina, ama, guru at panginoon ay parang Shesha na nagbubuhat ng lupa, sapagkat ito ay nagpapatibay ng buong dharma. Sundin mo ang utos na iyan, at ipasunod mo rin ako. Kapatid ko, maging tagapangalaga ka ng angkan ng Surya. Ito ang iisang paraan na nagkakaloob ng bawat tagumpay, isang tatluhang daloy ng katanyagan, mabuting kapalaran at kasaganaan. Sa pag-iisip nito, tiisin ang mabigat na kahirapan, at pasayahin mo ang mga tao at ang iyong pamilya. Kapatid, hinati ko ang kasawian sa lahat, ngunit sa iyo bumagsak ang pinakamabigat na kahirapan sa buong panahon. Alam na mabait ka, ay magsalita pa rin ako nang matigas. Kapatid ko, masama ang panahon, at ang sinasabi ko ay hindi di-nararapat. Sa oras ng kahirapan, ang mabubuting kapatid ay nagsisilbing kalasag, tulad ng mga kamay na itinataas upang tanggihan ang mga hampas ng kidlat.

Doha 306

सेवक कर पद नयन से मुख सो साहिबु होइ।तुलसी प्रीति कि रीति सुनि सुकबि सराहहिं सोइ।।⁠306।।

sevaka kara pada nayana se mukha so sāhibu hoi |tulasī prīti ki rīti suni sukabi sarāhahiṁ soi ||⁠306||

Ang alipin ay parang kamay, paa, at mga mata, at ang panginoon ay parang bibig. Tulsidas ay nagsasabi: sa pagdinig ng ganitong paraan ng pag-ibig, pinupuri ito ng mga mangingibang makata.

Chaupai 307.1-4

सभा सकल सुनि रघुबर बानी।प्रेम पयोधि अमिअ जनु सानी।।

सिथिल समाज सनेह समाधी।देखि दसा चुप सारद साधी।।

भरतहि भयउ परम संतोषू।सनमुख स्वामि बिमुख दुख दोषू।।

मुख प्रसन्न मन मिटा बिषादू।भा जनु गूँगेहि गिरा प्रसादू।।

कीन्ह सप्रेम प्रनामु बहोरी।बोले पानि पंकरुह जोरी।।

नाथ भयउ सुखु साथ गए को।लहेउँ लाहु जग जनमु भए को।।

अब कृपाल जस आयसु होई।करौं सीस धरि सादर सोई।।

सो अवलंब देव मोहि देई।अवधि पारु पावौं जेहि सेई।।

sabhā sakala suni raghubara bānī |prema payodhi amia janu sānī ||

sithila samāja saneha samādhī |dekhi dasā cupa sārada sādhī ||

bharatahi bhayau parama saṁtoṣū |sanamukha svāmi bimukha dukha doṣū ||

mukha prasanna mana miṭā biṣādū |bhā janu gū̃gehi girā prasādū ||

kīnha saprema pranāmu bahorī |bole pāni paṁkaruha jorī ||

nātha bhayau sukhu sātha gae ko |laheũ lāhu jaga janamu bhae ko ||

aba kṛpāla jasa āyasu hoī |karauṁ sīsa dhari sādara soī ||

so avalaṁba deva mohi deī |avadhi pāru pāvauṁ jehi seī ||

Ang buong kapulungan, sa pagdinig sa mga salita ni Rama, ang pinakamabuti sa lahi ng Raghu, na parang karagatan ng pag-ibig na puno ng nektar, ay naantig. Ang grupo ay nanghina, nalubog sa isang transa ng pagmamahal; sa pagkakita sa kanilang kalagayan, si Sarada, ang diyosa ng pananalita, ay nanatiling tahimik. Si Bharata ay nakaramdam ng pinakamataas na kasiyahan: sa kanyang panginoong nakaharap sa kanya nang may kabutihan, ang kanyang mga kalungkutan at kamalian ay umalis. Ang kanyang mukha ay naging masaya at ang pangamba sa kanyang isipan ay nawala, na parang isang pipi ay tumanggap ng kaloob ng pananalita. Pagkatapos ay yumukod siya nang may pagmamahal, at nagsalita, habang pinagsasama ang kanyang mga kamay na parang lotus. "Panginoon, ako ay masaya na parang ako ay sumama sa inyo; nakamit ko ang gantimpala ng pagiging ipinanganak sa sanlibutan." "Ngayon, mapagpalang Panginoon, anumang utos na inyong ibigay, ay tatanggapin ko sa aking ulo at isasakatuparan nang may paggalang." "Panginoon, bigyan ninyo ako ng ilang suportang sa paglilingkod dito ay makarating ako sa kabilang ibayo ng takdang panahon ng pagkatapon."

Doha 307

देव देव अभिषेक हित गुर अनुसासनु पाइ।आनेउँ सब तीरथ सलिलु तेहि कहँ काह रजाइ।।⁠307।।

deva deva abhiṣeka hita gura anusāsanu pāi |āneũ saba tīratha salilu tehi kahã kāha rajāi ||⁠307||

O Diyos ng mga diyos, upang isagawa ang iyong koronasyon, aking nakuha ang utos ng Guru. Aking dinala ang tubig mula sa lahat ng banal na lugar; ano ang iyong kalooban tungkol dito?

Chaupai 308.1-4

एकु मनोरथु बड़ मन माहीं।सभयँ सकोच जात कहि नाहीं।।

कहहु तात प्रभु आयसु पाई।बोले बानि सनेह सुहाई।।

चित्रकूट सुचि थल तीरथ बन।खग मृग सर सरि निर्झर गिरिगन।।

प्रभु पद अंकित अवनि बिसेषी।आयसु होइ त आवौं देखी।।

अवसि अत्रि आयसु सिर धरहू।तात बिगतभय कानन चरहू।।

मुनि प्रसाद बनु मंगल दाता।पावन परम सुहावन भ्राता।।

रिषिनायकु जहँ आयसु देहीं।राखेहु तीरथ जलु थल तेहीं।।

सुनि प्रभु बचन भरत सुख पावा।मुनि पद कमल मुदित सिरु नावा।।

eku manorathu baṛa mana māhīṁ |sabhayã sakoca jāta kahi nāhīṁ ||

kahahu tāta prabhu āyasu pāī |bole bāni saneha suhāī ||

citrakūṭa suci thala tīratha bana |khaga mṛga sara sari nirjhara girigana ||

prabhu pada aṁkita avani biseṣī |āyasu hoi ta āvauṁ dekhī ||

avasi atri āyasu sira dharahū |tāta bigatabhaya kānana carahū ||

muni prasāda banu maṁgala dātā |pāvana parama suhāvana bhrātā ||

riṣināyaku jahã āyasu dehīṁ |rākhehu tīratha jalu thala tehīṁ ||

suni prabhu bacana bharata sukha pāvā |muni pada kamala mudita siru nāvā ||

"May isang malaking pagnanasa sa aking puso, ngunit dahil sa takot at hiya ay hindi ko masabi." Ang Prabhu ay nagsabi, "Sabihin mo, kapatid." Nakuha ang utos ng Prabhu, si Bharata ay nagsalita ng mga salitang maganda dahil sa pagmamahal. "Ang mga banal na lugar ng Chitrakuta, ang mga santuwaryo at gubat nito, ang mga ibon at hayop nito, ang mga lawa, ilog at talon nito, at ang kumpol ng mga burol nito, at lalo na ang lupa na may tanda ng mga yapak ng Prabhu: kung iyong utosin, ay pupunta ako at makikita ko ang mga ito." Ang Prabhu ay nagsabi: "Tiyakin na tanggapin mo ang utos ni Atri sa iyong ulo, at pagkatapos, kapatid, maglakad ka sa gubat nang walang takot. Sa biyaya ng rishi, ang gubat ay nagbibigay ng pagpapala, kapatid, at napakabanal at maganda. Sa anumang lugar na ituturo ng pinuno ng mga rishi, doon mo ilagay ang tubig ng mga banal na lugar." Nakinig sa mga salita ng Prabhu, si Bharata ay nagalak, at may galak na yumuko ang kanyang ulo sa mga paa na parang lotus ng rishi.

Doha 308

भरत राम संबादु सुनि सकल सुमंगल मूल।सुर स्वारथी सराहि कुल बरषत सुरतरु फूल।।⁠308।।

bharata rāma saṁbādu suni sakala sumaṁgala mūla |sura svārathī sarāhi kula baraṣata surataru phūla ||⁠308||

Sa pagdinig ng usapan sa pagitan ni Bharata at Rama, na siyang ugat ng lahat ng pagpapala, ang mga diyos ay pumuri sa kanilang dalawa; at mula sa mga punong selestiyal ay umulan ng mga bulaklak.

Chaupai 309.1-4

धन्य भरत जय राम गोसाईं।कहत देव हरषत बरिआई।।

मुनि मिथिलेस सभाँ सब काहू।भरत बचन सुनि भयउ उछाहू।।

भरत राम गुन ग्राम सनेहू।पुलकि प्रसंसत राउ बिदेहू।।

सेवक स्वामि सुभाउ सुहावन।नेमु पेमु अति पावन पावन।।

मति अनुसार सराहन लागे।सचिव सभासद सब अनुरागे।।

सुनि सुनि राम भरत संबादू।दुहु समाज हियँ हरषु बिषादू।।

राम मातु दुखु सुखु सम जानी।कहि गुन राम प्रबोधीं रानी।।

एक कहहिं रघुबीर बड़ाई।एक सराहत भरत भलाई।।

dhanya bharata jaya rāma gosāīṁ |kahata deva haraṣata bariāī ||

muni mithilesa sabhā̃ saba kāhū |bharata bacana suni bhayau uchāhū ||

bharata rāma guna grāma sanehū |pulaki prasaṁsata rāu bidehū ||

sevaka svāmi subhāu suhāvana |nemu pemu ati pāvana pāvana ||

mati anusāra sarāhana lāge |saciva sabhāsada saba anurāge ||

suni suni rāma bharata saṁbādū |duhu samāja hiyã haraṣu biṣādū ||

rāma mātu dukhu sukhu sama jānī |kahi guna rāma prabodhīṁ rānī ||

eka kahahiṁ raghubīra baṛāī |eka sarāhata bharata bhalāī ||

"Pinagpala si Bharata! Kaluwalhatian kay Rama, ating Panginoon!" Gayon ang sigaw ng mga diyos, at ang kanilang kagalakan sumaboy nang hindi mapigil. Ang resi, ang hari ng Mithila, at lahat sa kapulungan ay napuspos ng kagalakan nang marinig ang mga salita ni Bharata. Ang hari ng Videha, nanginig sa kagalakan, pinuri ang kabanalan at pag-ibig ni Bharata at ni Rama. Ang kaaya-ayang kalikasan ng alipin at panginoon, at ang kanilang panata at pag-ibig, ay lalong dalisay sa pinakadalisay. Ang mga ministro at lahat ng kasapi ng kapulungan, puspos ng debosyon, ay nagsimulang purihin sila ayon sa kanilang pag-unawa. Habang paulit-ulit na pinakikinggan ang usapan nina Rama at Bharata, sa puso ng dalawang pangkat ay may kagalakang halo-halong kalungkutan. Ang ina ni Rama, itinuturing na magkatumbas ang kanyang kalungkutan at kaligayahan, ay isinalaysay ang kabutihan ni Rama at nagsiwalat sa mga reyna. Ang ilan ay nagsasalita tungkol sa kadakilaan ng Bayani ng angkan ng Raghu; ang iba nama'y pinupuri ang kabutihan ni Bharata.

Doha 309

अत्रि कहेउ तब भरत सन सैल समीप सुकूप।राखिअ तीरथ तोय तहँ पावन अमिअ अनूप।।⁠309।।

atri kaheu taba bharata sana saila samīpa sukūpa |rākhia tīratha toya tahã pāvana amia anūpa ||⁠309||

Pagkatapos ay sinabi ni Atri kay Bharata: "Malapit sa burol may isang mahusay na balon. Ilagay mo roon ang tubig mula sa lahat ng banay na pook, na malinis, katulad ng nektar, at walang kapantay."

Inside Prakarana 31

The dialogue

  • Listenerमानस-श्रोता/सत्संग-समाज (आंतरिक रूप से ‘मन’)

Frequently Asked Questions

परंपरानुसार इस प्रसंग का पाठ ‘सेवक-धर्म’ (आज्ञापालन), ‘प्रजा/परिवार में शान्ति’ और ‘मन के उचाट-द्विविधा’ के शमन का फल देता है; विशेषतः भरत-विनय का श्रवण/कीर्तन दास्य-भक्ति को निर्मल कर ‘अहं-त्याग’ की सिद्धि में सहायक माना जाता है।

सामान्य वैष्णव-परंपरा में दास्य-विनय प्रसंगों पर ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (नाम-संपुट) या ‘राम रामेति रामेति’ (नाम-स्मरण) जोड़ा जाता है; कुछ रामानंदी पाठ-परंपराओं में ‘सीता-राम’ नाम-संपुट भी प्रचलित है।

Ask anything about Prakarana 31 of the Ramcharitmanas

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Ramcharitmanas in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play