त्याग-धर्म की देहरी: राज-सुख और गृह-आसक्ति के बीच ‘राम-रजाइ’ (दैवी आज्ञा) को सर्वोच्च मानकर मन का राज्य ईश्वर को अर्पित करना। यह सोपान साधक को ‘स्व’ के अधिकार-बोध से निकालकर ‘सेवक-भाव’ और लोकहित-धर्म में प्रतिष्ठित करता है—जहाँ विरह (वियोग) ही वैराग्य का ईंधन बनता है।
Ang ayos-ng-rasa ng Ayodhyā Kāṇḍa ay pagkakaisa ng karuṇā at śānta, karuṇā, sapagkat ang buong lipunan ay naging "yinayanig ng kalungkutan" dahil sa paghihiwalay kay Rāma; śānta, sapagkat ang gayong paghihiwalay ay nagbigay-kapanganakan sa viveka at vairāgya. Sa bahaging ito, ang pagbabago ay lubhang maselan: ang pag-ibig na pagkakasundo ni Rāma at Bharata, ang paggalang sa Guru, ang krisis-ng-dharma ni Janaka, ang pansariling pagsisikap ng mga diyos, at sa huli ang "sevaka-dharma" ni Bharata, sa lahat ng ito, ang dharma ay itinatag hindi bilang simpleng patakaran, kundi bilang kapangyarihang-pagpapasiya para sa kapakanan ng sambayanang nakaayon sa "Rāma-rukha" (kalooban ng Panginoon). Dito ibinabaling ni Tulasī ang rāja-dharma, guru-dharma, at dāsya-bhakti sa iisang aksis: nang walang pag-ibig sa mga paa ni Rāma, ang yoga/jñāna/karma ay lahat "nasusunog." Sa hakbang na ito natututo ng sādhaka na ang landas tungo sa kalayaan ay hindi isang pribilehiyong pansarili, kundi ang mapagpakumbabang pagtanggap ng utos ng Panginoon, ito ang sentral na espiritwalidad ng karakter ni Bharata.
Chaupai 290.1-4
राम भरत गुन गनत सप्रीती।निसि दंपतिहि पलक सम बीती।।
राज समाज प्रात जुग जागे।न्हाइ न्हाइ सुर पूजन लागे।।
गे नहाइ गुर पहीं रघुराई।बंदि चरन बोले रुख पाई।।
नाथ भरतु पुरजन महतारी।सोक बिकल बनबास दुखारी।।
सहित समाज राउ मिथिलेसू।बहुत दिवस भए सहत कलेसू।।
उचित होइ सोइ कीजिअ नाथा।हित सबही कर रौरें हाथा।।
अस कहि अति सकुचे रघुराऊ।मुनि पुलके लखि सीलु सुभाऊ।।
तुम्ह बिनु राम सकल सुख साजा।नरक सरिस दुहु राज समाजा।।
rāma bharata guna ganata saprītī |nisi daṁpatihi palaka sama bītī ||
rāja samāja prāta juga jāge |nhāi nhāi sura pūjana lāge ||
ge nahāi gura pahīṁ raghurāī |baṁdi carana bole rukha pāī ||
nātha bharatu purajana mahatārī |soka bikala banabāsa dukhārī ||
sahita samāja rāu mithilesū |bahuta divasa bhae sahata kalesū ||
ucita hoi soi kījia nāthā |hita sabahī kara raureṁ hāthā ||
asa kahi ati sakuce raghurāū |muni pulake lakhi sīlu subhāū ||
tumha binu rāma sakala sukha sājā |naraka sarisa duhu rāja samājā ||
Si Rama at Sita, na binibilang ang mga kabutihan ni Bharata ng may pag-ibig, ay nilipasan ng gabi na parang kisapmata. Sa madaling araw, kapwa nagising ang dalawang kapulungan ng kaharian, at pagkatapos maligo ay nagsimulang sambahin ang mga diyos. Ang Panginoon ng Raghu, pagkatapos maligo, ay pumunta sa kanyang guro, yumukod sa kanyang mga paa, at natagpuan ang tamang sandali, ay nagsalita: "Panginoon ko, si Bharata, ang mga tao sa lungsod at ang mga ina ay lubhang nagdadalamhati at nagdurusa dahil sa kabuhayan sa gubat. Si Haring Janaka ng Mithila, kasama ang kanyang kasama, ay matagal nang nagtitiis ng kahirapan sa maraming araw. Gawin ninyo, Panginoon, ang anumang nararapat; ang ikabubuti ng lahat ay nasa inyong mga kamay." Sa pagkasabi nito, ang Panginoon ng Raghu ay lubhang nahiya, at ang santo ay natuwa nang makita ang kanyang pagkamahinhin at mabuting paguugali. "Kung wala kayo, Rama, ang lahat ng ginhawa at kagamitan ng kapwa kapulungan ng kaharian ay parang impyerno."
Doha 290
प्रान प्रान के जीव के जिव सुख के सुख राम।तुम्ह तजि तात सोहात गृह जिन्हहि तिन्हहिं बिधि बाम।।290।।
prāna prāna ke jīva ke jiva sukha ke sukha rāma |tumha taji tāta sohāta gṛha jinhahi tinhahiṁ bidhi bāma ||290||
Rama, Ikaw ang buhay ng buhay, ang kaluluwa ng kaluluwa, at ang kagalakan ng lahat ng kagalakan. Anak ko, sila na iniwan Ka ngunit nakakita ng kaligayahan sa tahanan, ang kapalaran ay naging kalaban nila.
Chaupai 291.1-4
सो सुखु करमु धरमु जरि जाऊ।जहँ न राम पद पंकज भाऊ।।
जोगु कुजोगु ग्यानु अग्यानू।जहँ नहिं राम पेम परधानू।।
तुम्ह बिनु दुखी सुखी तुम्ह तेहीं।तुम्ह जानहु जिय जो जेहि केहीं।।
राउर आयसु सिर सबही कें।बिदित कृपालहि गति सब नीकें।।
आपु आश्रमहि धारिअ पाऊ।भयउ सनेह सिथिल मुनिराऊ।।
करि प्रनाम तब रामु सिधाए।रिषि धरि धीर जनक पहिं आए।।
राम बचन गुरु नृपहि सुनाए।सील सनेह सुभायँ सुहाए।।
महाराज अब कीजिअ सोई।सब कर धरम सहित हित होई।।
so sukhu karamu dharamu jari jāū |jahã na rāma pada paṁkaja bhāū ||
jogu kujogu gyānu agyānū |jahã nahiṁ rāma pema paradhānū ||
tumha binu dukhī sukhī tumha tehīṁ |tumha jānahu jiya jo jehi kehīṁ ||
rāura āyasu sira sabahī keṁ |bidita kṛpālahi gati saba nīkeṁ ||
āpu āśramahi dhāria pāū |bhayau saneha sithila munirāū ||
kari pranāma taba rāmu sidhāe |riṣi dhari dhīra janaka pahiṁ āe ||
rāma bacana guru nṛpahi sunāe |sīla saneha subhāyã suhāe ||
mahārāja aba kījia soī |saba kara dharama sahita hita hoī ||
Pabayaing masunog ang kaligayahang iyon, ang gawain at ang katungkulang iyon, kung saan walang pag-ibig sa mga paa na lotus ni Rama. Maging ang disiplinang iyon ay maging huwad na disiplina, at ang karunungang iyon ay maging kamangmangan, kung saan ang pag-ibig kay Rama ay hindi pinakamataas. Kaya walang kayo sila'y malungkot, at kaya kayo sila'y masaya; alam ninyo kung ano ang nasa puso ng bawat isa. Ang utos ninyo ay dinadala sa ulo ng lahat, at sa inyong kabutihang-loob, ang daan ng lahat ng bagay ay lubusang kilala. Ngayon mangyaring itapak ang inyong mga paa patungo sa ermita. Ang hari ng mga rishi ay napanibago at nanghina dahil sa pag-ibig. Pagkatapos ay yumukong si Rama at umalis. Ang rishi ay pinatatag ang kanyang puso at dumating kay Janaka. Ang guru ay ipinabatid sa hari ang mga salita ni Rama, na marilag sa likas na kahinhinan at pagmamahal. "Mahal na hari, ngayon gawin ninyo ang magdadala ng kabutihan sa lahat, kasama ang pagtupad sa katungkulan."
Doha 291
ग्यान निधान सुजान सुचि धरम धीर नरपाल।तुम्ह बिनु असमंजस समन को समरथ एहि काल।।291।।
gyāna-nidhāna sujāna suci dharama dhīra narapāla |tumha binu asamañjasa samana ko samaratha ehi kāla ||291||
O Hari, kaban ng karunungan, mapanuri, dalisay, at matatag sa dharma, kung wala ka, sa oras na ito, sino ang may kapangyarihang magpalas sa kalituhan ng kaharian?
Chaupai 292.1-4
सुनि मुनि बचन जनक अनुरागे।लखि गति ग्यानु बिरागु बिरागे।।
सिथिल सनेहँ गुनत मन माहीं।आए इहाँ कीन्ह भल नाही।।
रामहि रायँ कहेउ बन जाना।कीन्ह आपु प्रिय प्रेम प्रवाना।।
हम अब बन तें बनहि पठाई।प्रमुदित फिरब बिबेक बड़ाई।।
तापस मुनि महिसुर सुनि देखी।भए प्रेम बस बिकल बिसेषी।।
समउ समुझि धरि धीरजु राजा।चले भरत पहिं सहित समाजा।।
भरत आइ आगें भइ लीन्हे।अवसर सरिस सुआसन दीन्हे।।
तात भरत कह तेरहुति राऊ।तुम्हहि बिदित रघुबीर सुभाऊ।।
suni muni bacana janaka anurāge |lakhi gati gyānu birāgu birāge ||
sithila sanehaṁ gunata mana māhīṁ |āe ihā̃ kīnha bhala nāhī ||
rāmahi rāyã kaheu bana jānā |kīnha āpu priya prema pravānā ||
hama aba bana teṁ banahi paṭhāī |pramudita phiraba bibeka baṛāī ||
tāpasa muni mahisura suni dekhī |bhae prema basa bikala biseṣī ||
samau samujhi dhari dhīraju rājā |cale bharata paiṁ sahita samājā ||
bharata āi āgeṁ bhai līnhe |avasara sarisa su-āsana dīnhe ||
tāta bharata kaha terahuti rāū |tumhahi bidita raghubīra subhāū ||
Nakinig sa mga salita ng resi, si Janaka ay napuno ng pag-ibig; at nakita ang kalagayan ng iba, ang kanyang kaalaman at pagkakawala ay naudyok din na lalong makawala. Nanghihina dahil sa pagmamahal, kanyang isipin sa kanyang isipan: "Hindi mabuti na ako ay dumating rito." "Ang hari, si Dasharatha, ay nagutos kay Rama na pumunta sa gubat, ngunit siya mismo ay nagbigay ng patunay ng kanyang pag-ibig sa pamamagitan ng pagkamatay dahil sa kanyang minamahal na anak." "Ngayon ay naihatid natin siya mula sa isang gubat patungo sa ibang gubat, at babalik tayo nang masaya, nagmamalaki sa ating karunungan." Nang marinig at makita ito ng mga asetiko, resi, at brahmin, sila rin ay nanaig ng pag-ibig at lalong nabalisa. Naunawaan ang pagkakataon, ang hari ay humawak ng lakas ng loob at naglakad patungo sa pook ni Bharata kasama ang kanyang kawanan. Si Bharata ay lumapit sa harap upang salubungin siya at nagbigay sa kanya ng upuan ayon sa nararapat sa pagkakataon. Ang hari ng Tirhut ay nagsabi: "Mahal kong Bharata, ang kalikasan ni Rama, ang bayani ng mga Raghu, ay alam mo nang mabuti."
Doha 292
राम सत्यब्रत धरम रत सब कर सीलु सनेहु।संकट सहत सकोच बस कहिअ जो आयसु देहु।।292।।
rāma satya-brata dharama-rata saba kara sīlu sanehu |saṅkaṭa sahata sakoca basa kahi-a jo āyasu dehu ||292||
Si Rama ay nanumpa sa katotohanan, nagpapakabanal sa dharma, mabait at mapagmahal sa lahat; ngunit, humahadlang sa kanyang kababaang-loob sa gitna ng kalunus-lunos na kalagayan, magsalita: anumang utos ang nais ninyong ibigay.
Chaupai 293.1-4
सुनि तन पुलकि नयन भरि बारी।बोले भरतु धीर धरि भारी।।
प्रभु प्रिय पूज्य पिता सम आपू।कुलगुरु सम हित माय न बापू।।
कौसिकादि मुनि सचिव समाजू।ग्यान अंबुनिधि आपुनु आजू।।
सिसु सेवक आयसु अनुगामी।जानि मोहि सिख देइअ स्वामी।।
एहिं समाज थल बूझब राउर।मौन मलिन मैं बोलब बाउर।।
छोटे बदन कहउँ बड़ि बाता।छमब तात लखि बाम बिधाता।।
आगम निगम प्रसिद्ध पुराना।सेवाधरमु कठिन जगु जाना।।
स्वामि धरम स्वारथहि बिरोधू।बैरु अंध प्रेमहि न प्रबोधू।।
suni tana pulaki nayana bhari bārī |bole bharatu dhīra dhari bhārī ||
prabhu priya pūjya pitā sama āpū |kula-guru sama hita māya na bāpū ||
kausika-ādi muni saciva samājū |gyāna ambu-nidhi āpuna ājū ||
sisu sevaka āyasu anugāmī |jāni mohi sikha dei-a svāmī ||
ehiṁ samāja thala būjhaba rāura |mauna malina maiṁ bolaba bāura ||
choṭe badana kahauṁ baṛi bātā |chamaba tāta lakhi bāma bidhātā ||
āgama nigama prasiddha purānā |sevā-dharamu kaṭhina jagu jānā ||
svāmi dharama svārathahi birodhū |bairu aṁdha premahi na prabodhū ||
Nang marinig ito, ang katawan ni Bharata ay nanginig at napuno ng luha ang kanyang mga mata; pinagsama-sama niya ang malaking tapang at nagsalita. "Panginoon, ikaw ay minamahal ko at karapat-dapat igalang, tulad ng isang ama. Bilang tagapagtaguyod ikaw ay tulad ng guru ng pamilya; hindi ang ina ni ang ama ay ganitong kaibigan." "Narito si Vishvamitra at ang iba pang mga rishi, ang mga ministro at buong kapulungan, at ikaw mismo ngayon ay karagatan ng karunungan." "Alam na ako'y isang bata, isang alipin, na sumusunod sa iyong utos, ituro mo ako, Panginoon." "Sa ganitong kapulungan at sa ganitong lugar ikaw ay nagtatanong sa akin; ako'y may bahid at dapat na tahimik, at kung magsasalita ako ay parang baliw." "Nagsasalita ako ng malaking bagay mula sa munting bibig. Patawarin mo ako, ama, nakikita na ang kapalaran ay laban sa akin." "Ang Tantra, Veda at Purana ay nagpapahayag nito, at alam ng mundo, na ang tungkulin ng paglilingkod ay mahirap." "Ang tungkulin ng alipin sa kanyang panginoon ay salungat sa pansariling interes. Ang pag-aaway ay bulag, at ang pag-ibig ay hindi mapag-unawa."
Doha 293
राखि राम रुख धरमु ब्रतु पराधीन मोहि जानि।सब कें संमत सर्ब हित करिअ पेमु पहिचानि।।293।।
rākhi rāma rukha dharamu bratu parādhīna mohi jāni |saba keṁ sammata sarba hita kari-a pemu pahicāni ||293||
Sa pag-iingat sa harap ninyo ng layon ni Rama, ang kanyang dharma at ang kanyang panata, at sa pagkilala na ako ay nasa ilalim ng kapangyarihan, gawin ninyo ang anumang aprubado ng lahat, ang nagdudulot ng kabutihan sa lahat, sa pagkilala kung ano ang tunay na pag-ibig.
Chaupai 294.1-4
भरत बचन सुनि देखि सुभाऊ।सहित समाज सराहत राऊ।।
सुगम अगम मृदु मंजु कठोरे।अरथु अमित अति आखर थोरे।।
ज्यौ मुख मुकुर मुकुरु निज पानी।गहि न जाइ अस अदभुत बानी।।
भूप भरत मुनि सहित समाजू।गे जहँ बिबुध कुमुद द्विजराजू।।
सुनि सुधि सोच बिकल सब लोगा।मनहुँ मीनगन नव जल जोगा।।
देवँ प्रथम कुलगुर गति देखी।निरखि बिदेह सनेह बिसेषी।।
राम भगतिमय भरतु निहारे।सुर स्वारथी हहरि हियँ हारे।।
सब कोउ राम पेममय पेखा।भउ अलेख सोच बस लेखा।।
bharata bacana suni dekhi subhāū |sahita samāja sarāhata rāū ||
sugama agama mṛdu mañju kaṭhore |arathu amita ati ākhara thore ||
jyau mukha mukura mukuru nija pānī |gahi na jāi asa adabhuta bānī ||
bhūpa bharata muni sahita samājū |ge jahã bibudha kumuda dvija-rājū ||
suni sudhi soca bikala saba logā |manahũ mīna-gana nava jala jogā ||
devã prathama kula-guru gati dekhī |nirakhi videha saneha biseṣī ||
rāma bhakti-maya bharatu nihāre |sura svārathī hahari hiyã hāre ||
saba kou rāma pema-maya pekhā |bhau alekha soca basa lekhā ||
Nakinig sa mga salita ni Bharata at nakita ang kanyang pag-uugali, si Haring Janaka at ang buong kanyang hukuman ay pinuri siya. Ang kanyang pananalita ay madali ngunit malalim, malambot at kaibig-ibig ngunit matatag, na may walang hanggang kahulugan sa iilang salita. Tulad ng mukhang nakalarawan sa salamin, na hindi maabot ng kamay; gayon ang kanyang kamangha-manghang pananalita, na hindi mahuli. Ang hari, si Bharata, at ang rishi, kasama ang buong kapulungan, ay pumunta kung saan naroon si Rama, na parang buwan sa mga liryo na mga diyos. Nang marinig ang balita, ang lahat ng tao ay nabalisa, tulad ng kawan ng isda kapag dumating ang sariwang tubig sa kanila. Ang mga diyos ay unang nakita ang kalagayan ng guru ng pamilya, at pagkatapos ang espesyal na pagmamahal ni Janaka. Tumingin sila kay Bharata, na lubos na binubuo ng debosyon kay Rama, at ang mga makasariling diyos ay nawalan ng loob, nanginginig sa kanilang puso. Nakita nila na ang bawat isa ay puno ng pag-ibig kay Rama, kaya ang kanilang pag-aalala ay lumampas sa sukat, at sila ay walang magawa sa kanilang pag-aalala.
Doha 294
रामु सनेह सकोच बस कह ससोच सुरराज।रचहु प्रपंचहि पंच मिलि नाहिं त भयउ अकाजु।।294।।
rāmu saneha sakoca basa kaha sasoca surarāja |racahu prapañcahi pañca mili nāhi ta bhayau akāju ||294||
Si Rama ay nasa kapit ng pag-ibig at hiya, wika ni Indra, hari ng mga diyos, nang may pag-aalala. Magkaisa kayong lahat at magbalak ng isang plano; kung hindi, ang ating layunin ay masisira.
Chaupai 295.1-4
सुरन्ह सुमिरि सारदा सराही।देबि देव सरनागत पाही।।
फेरि भरत मति करि निज माया।पालु बिबुध कुल करि छल छाया।।
बिबुध बिनय सुनि देबि सयानी।बोली सुर स्वारथ जड़ जानी।।
मो सन कहहु भरत मति फेरू।लोचन सहस न सूझ सुमेरू।।
बिधि हरि हर माया बड़ि भारी।सोउ न भरत मति सकइ निहारी।।
सो मति मोहि कहत करु भोरी।चंदिनि कर कि चंडकर चोरी।।
भरत हृदयँ सिय राम निवासू।तहँ कि तिमिर जहँ तरनि प्रकासू।।
अस कहि सारद गइ बिधि लोका।बिबुध बिकल निसि मानहुँ कोका।।
suranha sumiri sāradā sarāhī |debi deva saranāgata pāhī ||
pheri bharata mati kari nija māyā |pālu bibudha kula kari chala chāyā ||
bibudha binaya suni debi sayānī |bolī sura svāratha jaṛa jānī ||
mo sana kahahu bharata mati pherū |locana sahasa na sūjha sumerū ||
bidhi hari hara māyā baṛi bhārī |sou na bharata mati sakai nihārī ||
so mati mohi kahata karu bhorī |caṁdinī kara ki caṇḍakara corī ||
bharata hṛdayã siya rāma nivāsū |tahã ki timira jahã tarani prakāsū ||
asa kahi sāradā gai bidhi lokā |bibudha bikala nisi mānahũ kokā ||
Ang mga diyos ay naalala at pinuri si Sarada: "O Diyosa, protektahan mo ang mga diyos na lumilikas sa iyo." "Gamitin ang iyong sariling kapangyarihang ilusyon upang iiba ang isip ni Bharata, at sa ilalim ng pagkukubli ng daya ay protektahan mo ang lahi ng mga diyos." Narinig ang pakiusap ng mga diyos, ang matalinong diyosa, na alam na ang mga diyos ay hangal at makasarili, ay sumagot. "Pinapabago ninyo ako ng isip ni Bharata? Kahit may libong mata ay hindi ninyo makikita ang Bundok Sumeru." Ang ilusyon ni Brahma, Vishnu, at Shiva ay napakalaki at makapangyarihan, ngunit kahit iyon ay hindi makakita sa isip ni Bharata. "Sinasabi ninyong lilinlangin ko ang gayong isip! Makakawatawag ba ang liwanag ng buwan sa sikat ng araw?" "Sita at Rama ay nakatira sa puso ni Bharata. Mayroon bang kadiliman kung saan sumisikat ang araw?" Ganito sinabi, si Sarada ay pumunta sa mundo ni Brahma, at ang mga diyos ay naiwan na nagdurusa, tulad ng mga ibong cakrawaka sa gabi.
Doha 295
सुर स्वारथी मलीन मन कीन्ह कुमंत्र कुठाटु।रचि प्रपंच माया प्रबल भय भ्रम अरति उचाटु।।295।।
sura svārathī malīna mana kīnha kumantra kuṭhāṭu |raci prapañca māyā prabala bhaya bhrama arati ucāṭu ||295||
Ang mga sarili-interesadong diyos na iyon, na ang mga isipan ay naging hindi malinis, ay nag-imbento ng baluktot at masamang payo. Sila ay humabi ng isang daya, māyā na ginawing matibay, na nagdulot ng takot, kalituhan, paghihirap, at hindi mapakaling kaguluhan.
Chaupai 296.1-4
करि कुचालि सोचत सुरराजू।भरत हाथ सबु काजु अकाजू।।
गए जनकु रघुनाथ समीपा।सनमाने सब रबिकुल दीपा।।
समय समाज धरम अबिरोधा।बोले तब रघुबंस पुरोधा।।
जनक भरत संबादु सुनाई।भरत कहाउति कही सुहाई।।
तात राम जस आयसु देहू।सो सबु करै मोर मत एहू।।
सुनि रघुनाथ जोरि जुग पानी।बोले सत्य सरल मृदु बानी।।
बिद्यमान आपुनि मिथिलेसू।मोर कहब सब भाँति भदेसू।।
राउर राय रजायसु होई।राउरि सपथ सही सिर सोई।।
kari kucāli socata surarājū |bharata hātha sabu kāju akāju ||
gae janaku raghunātha samīpā |sanamāne saba rabikula dīpā ||
samaya samāja dharama abirodhā |bole taba raghubaṁsa purodhā ||
janaka bharata saṁbādu sunāī |bharata kahāuti kahī suhāī ||
tāta rāma jasa āyasu dehū |so sabu karai mora mata ehū ||
suni raghunātha jori juga pānī |bole satya sarala mṛdu bānī ||
bidyamāna āpuni mithilesū |mora kahaba saba bhā̃ti bhadesū ||
rāura rāya rajāyasu hoī |rāuri sapatha sahī sira soī ||
Matapos magbalak ng kanyang masamang plano, si Indra na hari ng mga diyos ay naghintay na may pag-aalala, sapagkat ang tagumpay man o kabiguan ay pawang nasa kamay ni Bharata. Pumunta si Janaka sa tabi ni Rama, at si Rama, ang ilaw ng lahi ng araw, ay tumanggap sa kanilang lahat nang may paggalang. Pagkatapos ay nagsalita si Vasishtha, ang saserdote ng pamilya ng mga Raghu, ng mga salitang akma sa panahon at pagtitipon at hindi salungat sa katuwiran. Ibinahagi niya ang usapan sa pagitan ni Janaka at ni Bharata, at inulit ang mga magandang salita ni Bharata. "Ama Rama, anumang utos ang iyong ibigay, gawin ng lahat; ito ang aking palagay." Nang marinig ito, si Rama ay nagpatong ng kanyang mga kamay at nagsalita nang totoo, simple, at malambing na tinig. "Samantalang ikaw mismo at ang panginoon ng Mithila ay narito, hindi maganda sa akin na magsalita." "Anumang utos mo at ng hari, sumusumpa ako sa iyo, aking dadalhin sa aking ulo."
Doha 296
राम सपथ सुनि मुनि जनकु सकुचे सभा समेत।सकल बिलोकत भरत मुखु बनइ न उतरु देत।।296।।
rāma sapatha suni muni janaku sakuce sabhā sameta |sakala bilokata bharata mukhu banai na utaru deta ||296||
Nakarinig ng panata ni Rama, ang rishi na si Wasistha at si Janaka ay nahiya kasama ang buong kapulungan. Lahat ay tumingin sa mukha ni Bharata, sapagkat walang sinuman ang makapagbigay ng sagot.
Chaupai 297.1-4
सभा सकुच बस भरत निहारी।रामबंधु धरि धीरजु भारी।।
कुसमउ देखि सनेहु सँभारा।बढ़त बिंधि जिमि घटज निवारा।।
सोक कनकलोचन मति छोनी।हरी बिमल गुन गन जगजोनी।।
भरत बिबेक बराहँ बिसाला।अनायास उधरी तेहि काला।।
करि प्रनामु सब कहँ कर जोरे।रामु राउ गुर साधु निहोरे।।
छमब आजु अति अनुचित मोरा।कहउँ बदन मृदु बचन कठोरा।।
हियँ सुमिरी सारदा सुहाई।मानस तें मुख पंकज आई।।
बिमल बिबेक धरम नय साली।भरत भारती मंजु मराली।।
sabhā sakuca basa bharata nihārī |rāmabaṁdhu dhari dhīraju bhārī ||
kusamau dekhi sanehu sãbhārā |baṛhata biṁdhi jimi ghaṭaja nivārā ||
soka kanakalocana mati chonī |harī bimala guna gana jagajonī ||
bharata bibeka barāhã bisālā |anāyāsa udharī tehi kālā ||
kari pranāmu saba kahã kara jore |rāmu rāu gura sādhu nihore ||
chamaba āju ati anucita morā |kahaũ badana mṛdu bacana kaṭhorā ||
hiyã sumirī sāradā suhāī |mānasa teṁ mukha paṁkaja āī ||
bimala bibeka dharama naya sālī |bharata bhāratī maṁju marālī ||
Nakita ni Bharata, kapatid ni Rama, ang kapulungan na nakatali sa kahihiyan, at kumuha siya ng matinding katatagan ng puso. Nakikita na hindi angkop na panahon, pinigil niya ang kanyang pag-ibig, tulad ng ginawa ng pantas na si Agastya na ipinanganak sa palayok na pumigil sa bundok ng Vindhya na patuloy na lumalaki. Ang kalungkutan ay parang demonyong si Hiranyaksha, at ang pag-unawa ni Bharata ay parang lupa na dinala nito. Ngunit ang kanyang kumpol ng kabanalang walang bahid ay parang sinapupunan ng mundo, kung saan nagmula ang tagapagligtas. Ang katalinuhan ni Bharata ay ang malakas na Baboy Ramo, na sa sandaling iyon ay itinaas muli ang lupa nang walang hirap. Nakatiklop ang kamay siya ay yumuko sa lahat at humingi kay Rama, sa hari, sa guro, at sa mga banal. "Patawarin mo ako ngayon sa aking malaking di-angkop, sapagkat nagsasalita ako ng mga salitang malupit sa pamamagitan ng banayad na bibig." Sa kanyang puso naalala niya ang magandang si Sarada, at siya ay dumating mula sa lawa ng Manasa ng kanyang isipan patungo sa kanyang bibig na parang lotus. Ang pananalita ni Bharata ay isang magandang sisne, sagana sa kalinawan ng katalinuhan, katuwiran at matalinong pag-aasal.
Doha 297
निरखि बिबेक बिलोचनन्हि सिथिल सनेहँ समाजु।करि प्रनामु बोले भरतु सुमिरि सीय रघुराजु।।297।।
nirakhi bibeka bilocananhi sithila sanehã samāju |kari pranāmu bole bharatu sumiri sīya raghurāju ||297||
Tumingin siya ng may mga mata ng karunungan sa kapulungan, na ang pag-ibig ay nanghina, at pagkatapos yumukod, si Bharata ay nagsalita, na inaalala si Sita at ang Panginoon ng mga Raghu.
Chaupai 298.1-4
प्रभु पितु मातु सुहृद गुर स्वामी।पूज्य परम हित अतंरजामी।।
सरल सुसाहिबु सील निधानू।प्रनतपाल सर्बग्य सुजानू।।
समरथ सरनागत हितकारी।गुनगाहकु अवगुन अघ हारी।।
स्वामि गोसाँइहि सरिस गोसाई।मोहि समान मैं साइँ दोहाई।।
प्रभु पितु बचन मोह बस पेली।आयउँ इहाँ समाजु सकेली।।
जग भल पोच ऊँच अरु नीचू।अमिअ अमरपद माहुरु मीचू।।
राम रजाइ मेट मन माहीं।देखा सुना कतहुँ कोउ नाहीं।।
सो मैं सब बिधि कीन्हि ढिठाई।प्रभु मानी सनेह सेवकाई।।
prabhu pitu mātu suhṛda gura svāmī |pūjya parama hita ataṁrajāmī ||
sarala susāhibu sīla nidhānū |pranatapāla sarbagya sujānū ||
samaratha saranāgata hitakārī |gunagāhaku avaguna agha hārī ||
svāmi gosā̃ihi sarisa gosāī |mohi samāna maiṁ sāĩ dohāī ||
prabhu pitu bacana moha basa pelī |āyaũ ihā̃ samāju sakelī ||
jaga bhala poca ū̃ca aru nīcū |amia amarapada māhuru mīcū ||
rāma rajāi meṭa mana māhīṁ |dekhā sunā katahũ kou nāhīṁ ||
so maiṁ saba bidhi kīnhi ḍhiṭhāī |prabhu mānī saneha sevakāī ||
Ang aking Panginoon ay ama, ina, kaibigan, guro at panginoon, karapat-dapat sambahin, pinakamataas na nagnanais ng ikabubuti, at nakakaalam sa bawat puso. Siya ay tapat, panginoong totoo at mabuti, kayamanan ng mahinahong kabutihan, tagapagtanggol ng mga sumasalang sa kanya, alam ang lahat at marunong. Siya ay makapangyarihan, tagapagbigay-ginhawa sa mga lumalapit sa kanya, umiibig sa kabutihan, at tagapag-alis ng mga kapintasan at kasalanan. Sa mga panginoon, ang aking Panginoon ay katulad ng kanyang sariling Panginoon; sa mga alipin, ako ay katulad ng aking sarili. Tinatawag ko ang aking panginoon bilang saksi. Itinapon ko ang salita ng aking panginoon at ama, sa kalingapan ko ay pumarito ako, kasama ang buong samahan. Sa sanlibutang ito may mabuti at masama, mataas at mababa: nektar at kalagayan ng walang kamatayan sa isang dako, lason at kamatayan sa kabilang dako. Ngunit hindi ko kailanman nakita o narinig kahit saan ang sinumang kahit sa isip ay tatangging sumunod sa utos ni Rama. Kaya't nagpakita ako ng katapangan sa lahat ng paraan, at ang aking Panginoon ay tinanggap ito bilang mapagmahal na paglilingkod.
Doha 298
कृपाँ भलाई आपनी नाथ कीन्ह भल मोर।दूषन भे भूषन सरिस सुजसु चारु चहु ओर।।298।।
kṛpā̃ bhalāī āpanī nātha kīnha bhala mora |dūṣana bhe bhūṣana sarisa sujasu cāru cahu ora ||298||
Ang inyong biyaya at kabutihan, O Panginoon, ay nagbigay sa akin ng kabutihan. Ang aking mga pagkukulang ay naging mga palamuti; ang aking magandang pangalan ay kaibig-ibig sa lahat ng dako.
Chaupai 299.1-4
राउरि रीति सुबानि बड़ाई।जगत बिदित निगमागम गाई।।
कूर कुटिल खल कुमति कलंकी।नीच निसील निरीस निसंकी।।
तेउ सुनि सरन सामुहें आए।सकृत प्रनामु किहें अपनाए।।
देखि दोष कबहुँ न उर आने।सुनि गुन साधु समाज बखाने।।
को साहिब सेवकहि नेवाजी।आपु समाज साज सब साजी।।
निज करतूति न समुझिअ सपनें।सेवक सकुच सोचु उर अपनें।।
सो गोसाइँ नहि दूसर कोपी।भुजा उठाइ कहउँ पन रोपी।।
पसु नाचत सुक पाठ प्रबीना।गुन गति नट पाठक आधीना।।
rāuri rīti subāni baṛāī |jagata bidita nigamāgama gāī ||
kūra kuṭila khala kumati kalaṁkī |nīca nisīla nirīsa nisaṁkī ||
teu suni sarana sāmuheṁ āe |sakṛta pranāmu kiheṁ apanāe ||
dekhi doṣa kabahũ na ura āne |suni guna sādhu samāja bakhāne ||
ko sāhiba sevakahi nevājī |āpu samāja sāja saba sājī ||
nija karatūti na samujhia sapaneṁ |sevaka sakuca socu ura apaneṁ ||
so gosāĩ nahi dūsara kopī |bhujā uṭhāi kahaũ pana ropī ||
pasu nācata suka pāṭha prabīnā |guna gati naṭa pāṭhaka ādhīnā ||
Ang iyong mga kaugalian, ang iyong mapagpalang pananalita, at ang iyong kadakilaan ay kilala sa buong mundo, at pinupuri ng mga Veda at Shastra. Ang mga malupit, ang mga baluktot, ang mga masama, ang mga may masamang isipan at nabahiran ng kasalanan, ang mga hamak, ang mga walang budi, ang mga walang panginoon at ang mga walang hiya: kahit sila, nang marinig nila tungkol sa iyo at dumulog sa iyo na humingi ng kanlungan, ay tinanggap mong parang sarili mo sa isang pagyukod. Nakikita ang kanilang mga kasalanan, hindi mo itinatago sa puso; kapag narinig ang anumang kabutihan, ipinahahayag mo ito sa kapulungan ng mga banal. Sino pang panginoon ang nagpaparangal sa kanyang alipin nang gayon, at siya mismong naglaan ng lahat ng kasangkapan at kakailanganin para sa kanya? Hindi niya inaalala ang kanyang sariling gawa, kahit sa panaginip man; ngunit sa kanyang sariling puso nararamdaman niya ang hiya ng alipin at nababahala dito. Ganito ang aking Panginoon; walang iba pang katulad niya saan man. Itinataas ko ang aking braso at idinedeklara ko ito, ginagawa itong aking panata. Sumasayaw ang hayop at nagiging bihasa sa pagbasa ang loro; ngunit ang kanilang kabutihan at galing ay nakadepende sa mananayaw at guro.
Doha 299
यों सुधारि सनमानि जन किए साधु सिरमोर।को कृपाल बिनु पालिहै बिरिदावलि बरजोर।।299।।
yoṁ sudhāri sanamāni jana kie sādhu siramora |ko kṛpāla binu pālihai biridāvali barajora ||299||
Sa ganang paraan, matapos ituwid ang kanyang mga alipin at parangalan sila, itinatag niya sila na parang korona sa ulo ng mga matuwid. Sino bukod sa Mapagmahal ang magtatatag nang ganoong tibay sa kaluwalhatian ng kanyang sariling dangal?
परंपरागत मान्यता में भरत-चरित्र का पाठ ‘सेवक-भाव’, ‘विवेक’ और ‘राम-आज्ञा-निष्ठा’ को दृढ़ करता है; गृह-कलह/अधिकार-विवाद शांत होकर ‘लोकहित-धर्म’ की बुद्धि जागती है, तथा राम-वियोगजन्य करुण रस मन को शान्त-वैैराग्य की ओर मोड़ता है।
सामान्य सत्संग-परंपरा में दास्य-स्थापन हेतु ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘सीयावर रामचंद्र की जय’ का जप-सम्पुट जोड़ा जाता है; विशेषतः ‘राम-रजाइ’ विषयक पंक्तियों के बाद ‘राम’ नाम-स्मरण का सम्पुट प्रचलित है।
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.