Prakarana 32
यह सोपान ‘त्याग-धर्म’ से ‘सेवा-धर्म’ की ओर ले जाता है। अयोध्या-काण्ड में राम का वनगमन केवल राजनीतिक घटना नहीं, बल्कि भक्त के भीतर ‘अहं-राज्य’ का विसर्जन है। भरत-चरित्र इस चरण का द्वार है: निष्काम कर्तव्य, भ्रातृ-प्रेम, और लोक-कल्याण के लिए स्व-सुख का त्याग। यहाँ ‘राजधर्म’ भी साधना बनता है—पादुका-शासन के माध्यम से ईश्वर-आज्ञा का सामाजिक रूपांतरण।
Ang pangunahing rasa ng Ayodhyā Kāṇḍa ay karuṇā, ngunit ang layunin nito ay hindi palalimin ang kalungkutan kundi dalisin ito. Pagkatapos umalis ni Rāma sa kagubatan, ang sentro ng "dharma" ay lumipat sa trono ng hari at naitatag sa pagsunod sa ājñā (utos ng Panginoon/mga matanda). Sa bahaging ito, inilagay ni Tulasīdāsa ang nīti (karunungang etikal), maryādā, at pag-ibig sa iisang axis: ang kababaang-loob ni Rāma, ang kawalang-pagnanais ni Bharata, at ang kataasan ng salita ng guru. Sa kasalukuyang talata, ang "banal na heograpiya" ng āśrama ni Atri (Bharatakūpa) ay naging simbolo ng lok-kalyāṇa: ang tubig ng bhakti ay nagiging pampubliko. Pagkatapos ang pag-ikot ni Bharata sa kagubatan, ang kanyang mga paglublob at pagpapakumbaba sa mga tīrtha, at sa huli ang kanyang paghahanap ng "maharlikang utos" kay Rāma, ay bumubuo sa panloob na paglalakbay ng naghahanap: muna ang kadalisayan (śucitā), pagkatapos ang paglilinis ng pananaw (divya-darśana), at sa huli ang pagtatatag sa tungkulin (ang pagbabantay sa Avadh). Kaya ang Ayodhyā Kāṇḍa, sa sopāna, ay nagpapabago ng viraha-bhakti (debosyon sa pagkakahiwalay) tungo sa sevā-bhakti (debosyon bilang paglilingkod).
In this prakarana
People
Verses
Chaupai 310.1-4
भरत अत्रि अनुसासन पाई।जल भाजन सब दिए चलाई।।
सानुज आपु अत्रि मुनि साधू।सहित गए जहँ कूप अगाधू।।
पावन पाथ पुन्यथल राखा।प्रमुदित प्रेम अत्रि अस भाषा।।
तात अनादि सिद्ध थल एहू।लोपेउ काल बिदित नहिं केहू।।
तब सेवकन्ह सरस थलु देखा।किन्ह सुजल हित कूप बिसेषा।।
बिधि बस भयउ बिस्व उपकारू।सुगम अगम अति धरम बिचारू।।
भरतकूप अब कहिहहिं लोगा।अति पावन तीरथ जल जोगा।।
प्रेम सनेम निमज्जत प्रानी।होइहहिं बिमल करम मन बानी।।
bharata atri anusāsana pāī |jala bhājana saba die calāī ||
sānuja āpu atri muni sādhū |sahita gae jahã kūpa agādhū ||
pāvana pātha punyathala rākhā |pramudita prema atri asa bhāṣā ||
tāta anādi siddha thala ehū |lopeu kāla bidita nahiṁ kehū ||
taba sevakanha sarasa thalu dekhā |kinha sujala hita kūpa biseṣā ||
bidhi basa bhayau bisva upakārū |sugama agama ati dharama bicārū ||
bharatakūpa aba kahihahiṁ logā |ati pāvana tīratha jala jogā ||
prema sanema nimajjata prānī |hoihahiṁ bimala karama mana bānī ||
Matanggap ang utos ni Atri, pinapunta ni Bharata ang lahat ng sisidlang tubig. Kasama ang nakababatang kapatid, at kasama ang pantas na si Atri at mga banal, siya mismo ay pumunta sa kinaroroonan ng balon na hindi masukat ang lalim. Inilagay niya ang banal na tubig sa banal na pook na iyon, at si Atri, napuspos ng galak at pag-ibig, ay nagsalita nang ganito. "Anak, ang pook na ito ay banal na mula sa panahong walang pasimula; itinago ito ng panahon, at walang sinumang nakakaalam. Nang magkagayon ay nakita ng mga alipin ko na mabasa ang lupa, at alang-alang sa mabuting tubig ay gumawa sila ng isang natatanging balon doon. Sa kalooban ng kapalaran ito ay naging pakinabang sa buong sanlibutan, at ang landas ng katuwiran na napakahirap abutin ay naging madali. Tatawagin ng mga tao na ito ngayong Balon ni Bharata, isang pinakabanal na pook ng paglalakbay-banal, na nagkakaisa sa tubig ng lahat ng banal na pook. Ang mga maliligo dito nang may pag-ibig at taimtim na pagsunod ay magiging malinis sa gawa, isip, at pananalita."
Doha 310
कहत कूप महिमा सकल गए जहाँ रघुराउ।अत्रि सुनायउ रघुबरहि तीरथ पुन्य प्रभाउ।।310।।
kahata kūpa mahimā sakala gae jahā̃ raghurāu |atri sunāyau raghubarahi tīratha punya prabhāu ||310||
Ikinuwento niya ang kaluwalhatian ng balon; ang lahat ay pumunta kung saan ang Hari ng mga Raghu naroroon. Ipinakilala ni Atri sa Panginoon ng mga Raghu ang banal na kapangyarihan ng pook ng peregrinasyon.
Chaupai 311.1-4
कहत धरम इतिहास सप्रीती।भयउ भोरु निसि सो सुख बीती।।
नित्य निबाहि भरत दोउ भाई।राम अत्रि गुर आयसु पाई।।
सहित समाज साज सब सादें।चले राम बन अटन पयादें।।
कोमल चरन चलत बिनु पनहीं।भइ मृदु भूमि सकुचि मन मनहीं।।
कुस कंटक काँकरीं कुराईं।कटुक कठोर कुबस्तु दुराईं।।
महि मंजुल मृदु मारग कीन्हे।बहत समीर त्रिबिध सुख लीन्हे।।
सुमन बरषि सुर घन करि छाहीं।बिटप फूलि फलि तृन मृदुताहीं।।
मृग बिलोकि खग बोलि सुबानी।सेवहिं सकल राम प्रिय जानी।।
kahata dharama itihāsa saprītī |bhayau bhoru nisi so sukha bītī ||
nitya nibāhi bharata dou bhāī |rāma atri gura āyasu pāī ||
sahita samāja sāja saba sādeṁ |cale rāma bana aṭana payādeṁ ||
komala carana calata binu panahīṁ |bhai mṛdu bhūmi sakuci mana manahīṁ ||
kusa kaṁṭaka kā̃karīṁ kurāīṁ |kaṭuka kaṭhora kubastu durāīṁ ||
mahi maṁjula mṛdu māraga kīnhe |bahata samīra tribidha sukha līnhe ||
sumana baraṣi sura ghana kari chāhīṁ |biṭapa phūli phali tṛna mṛdutāhīṁ ||
mṛga biloki khaga boli subānī |sevahiṁ sakala rāma priya jānī ||
Habang nag-uusap nang may pag-ibig tungkol sa dharma at mga sinaunang kuwento, ang gabi ay lumipas sa kaligayahan at ang madaling araw ay dumating. Matapos isagawa ang mga pang-araw-araw na rito, ang dalawang kapatid na sina Bharata at Shatrughna, matapos makuha ang pahintulot mula kay Rama at sa kanilang guro na si Atri, naglakad kasama ang kanilang karamihan, lahat sa simpleng ayos, upang maglakad nang paa sa gubat ni Rama. Habang sila ay naglalakad sa malambot na paa nang walang sapin, ang lupa ay naging malambot, na nag-aatras sa kanyang puso dahil sa hiya. Damong kusha, tinik, maliit na bato, at mga bakas ng gulong, at bawat bagay na mapait, matigas, at hindi kaaya-aya, ay kanyang itinago. Ang lupa ay gumawa ng mga landas na maganda at malambot, at ang hangin ay umihip sa tatlong anyo nito, nagdudulot ng kaligayahan. Ang mga diyos ay nag-ulan ng mga bulaklak at ang mga ulap ay nagbigay ng lilim; ang mga puno ay namulaklak at nagbunga, at ang damo ay naging malambot. Ang mga usa ay tumingin, at ang mga ibon ay tumunog ng matamis na tinig; na alam na sila ay minamahal ni Rama, lahat ay naglingkod sa kanila.
Doha 311
सुलभ सिद्धि सब प्राकृतहु राम कहत जमुहात।राम प्रान प्रिय भरत कहुँ यह न होइ बड़ि बात।।311।।
sulabha siddhi saba prākṛtahu rāma kahata jamuhāta |rāma prāna priya bharata kahũ yaha na hoi baṛi bāta ||311||
Kahit para sa isang karaniwang tao, anumang tagumpay ay madaling makamit sa pagbigkas ng pangalan ni Rama habang naghihikab. Para kay Bharata na minamahal ni Rama na parang sariling buhay, ito ay hindi malaking bagay.
Chaupai 312.1-4
एहि बिधि भरतु फिरत बन माहीं।नेमु प्रेमु लखि मुनि सकुचाहीं।।
पुन्य जलाश्रय भूमि बिभागा।खग मृग तरु तृन गिरि बन बागा।।
चारु बिचित्र पबित्र बिसेषी।बूझत भरतु दिब्य सब देखी।।
सुनि मन मुदित कहत रिषिराऊ।हेतु नाम गुन पुन्य प्रभाऊ।।
कतहुँ निमज्जन कतहुँ प्रनामा।कतहुँ बिलोकत मन अभिरामा।।
कतहुँ बैठि मुनि आयसु पाई।सुमिरत सीय सहित दोउ भाई।।
देखि सुभाउ सनेहु सुसेवा।देहिं असीस मुदित बनदेवा।।
फिरहिं गएँ दिनु पहर अढ़ाई।प्रभु पद कमल बिलोकहिं आई।।
ehi bidhi bharatu phirata bana māhīṁ |nemu premu lakhi muni sakucāhīṁ ||
punya jalāśraya bhūmi bibhāgā |khaga mṛga taru tṛna giri bana bāgā ||
cāru bicitra pabitra biseṣī |būjhata bharatu dibya saba dekhī ||
suni mana mudita kahata riṣirāū |hetu nāma guna punya prabhāū ||
katahũ nimajjana katahũ pranāmā |katahũ bilokata mana abhirāmā ||
katahũ baiṭhi muni āyasu pāī |sumirata sīya sahita dou bhāī ||
dekhi subhāu sanehu susevā |dehiṁ asīsa mudita banadevā ||
phirahiṁ gaẽ dinu pahara aṛhāī |prabhu pada kamala bilokahiṁ āī ||
Sa ganang paraan ay naglibot si Bharata sa loob ng gubat, at ang mga rishi, nakakita sa kanyang disiplina at pag-ibig, ay nahiya. Siya ay nagtanong tungkol sa mga banal na tubig at iba't ibang bahagi ng lupa, mga ibon, mga usa, mga puno at mga damo, mga burol, mga gubat at mga hardin. Ang lahat ng ito ay maganda, kakaiba, at lalong banal, at si Bharata ay nagtanong sa rishi tungkol sa mga ito, nakikita na ang lahat doon ay banal. Pinakikinggan siya ng hari ng mga rishi, at may galak ay isinalaysay sa kanya ang sanhi, ang pangalan, ang kabutihan, at ang banal na kapangyarihan ng bawat isa. Sa isang dako ay naligo siya, sa iba ay yumuko siya sa paggalang, at sa iba pa ay tumingin siya sa tanawin na nagpaligaya sa kanyang puso. Sa isang dako ay umupo siya, matapos makakuha ng pahintulot ng rishi, at naalala si Sita at ang dalawang kapatid. Nakikita ang kanyang kalikasan, pag-ibig, at tapat na paglilingkod, ang mga diyos ng gubat ay nagbigay sa kanya ng pagpapala nang may galak. Matapos ang dalawa't kalahating yugto ng araw, ay babalik siya, dumarating, at tumitingin sa mga paa ng lotus ng kanyang Panginoon.
Doha 312
देखे थल तीरथ सकल भरत पाँच दिन माझ।कहत सुनत हरि हर सुजसु गयउ दिवसु भइ साँझ।।312।।
dekhe thala tīratha sakala bharata pā̃ca dina mājha |kahata sunata hari hara sujasu gayau divasu bhai sā̃jha ||312||
Sa loob ng limang araw ay nilingap ni Bharata ang lahat ng banal na lugar at banal na pampang. Habang sila'y nagsasalita at nakikinig sa marangal na katanyagan ni Hari at ni Hara, ay lumipas ang araw at dumating ang takipsilim.
Chaupai 313.1-4
भोर न्हाइ सबु जुरा समाजू।भरत भूमिसुर तेरहुति राजू।।
भल दिन आजु जानि मन माहीं।रामु कृपाल कहत सकुचाहीं।।
गुर नृप भरत सभा अवलोकी।सकुचि राम फिरि अवनि बिलोकी।।
सील सराहि सभा सब सोची।कहुँ न राम सम स्वामि सँकोची।।
भरत सुजान राम रुख देखी।उठि सप्रेम धरि धीर बिसेषी।।
करि दंडवत कहत कर जोरी।राखीं नाथ सकल रुचि मोरी।।
मोहि लगि सहेउ सबहिं संतापू।बहुत भाँति दुखु पावा आपू।।
अब गोसाइँ मोहि देउ रजाई।सेवौं अवध अवधि भरि जाई।।
bhora nhāi sabu jurā samājū |bharata bhūmisura terahuti rājū ||
bhala dina āju jāni mana māhīṁ |rāmu kṛpāla kahata sakucāhīṁ ||
gura nṛpa bharata sabhā avalokī |sakuci rāma phiri avani bilokī ||
sīla sarāhi sabhā saba socī |kahũ na rāma sama svāmi sãkocī ||
bharata sujāna rāma rukha dekhī |uṭhi saprema dhari dhīra biseṣī ||
kari daṁḍavata kahata kara jorī |rākhīṁ nātha sakala ruci morī ||
mohi lagi saheu sabahiṁ saṁtāpū |bahuta bhā̃ti dukhu pāvā āpū ||
aba gosāĩ mohi deu rajāī |sevauṁ avadha avadhi bhari jāī ||
Sa madaling araw, pagkatapos maligo, ang buong kapulungan ay nagtipon: Bharata, ang mga Brahmin, at ang hari ng Tirhut. Naalaman sa kanyang puso na ito ay isang mabuting araw, ngunit ang mapagpalang Rama ay nahihiang sabihin ito. Tumingin si Rama sa guru, sa hari, kay Bharata, at sa kapulungan, at pagkatapos, dahil sa hiya, ibinaba ang kanyang mga mata sa lupa. Ang buong kapulungan ay pinuri ang kanyang mahinahong kalikasan at naisip: wala saan man may panginoong ganoon kahihiyang ipahayag ang kanyang nais tulad ni Rama. Ang matalinong Bharata, nakita ang ekspresyon ni Rama, tumayo nang may pag-ibig, at kumuha ng natatanging lakas ng loob. Siya'y nagpatirapa, at may nakatuping kamay ay nagsabi: "Panginoon, inyong tinupad ang lahat ng aking mga nais. Dahil sa akin, lahat ay nakaranas ng kapighatian, at kayo rin mismo ay tiniis ang sakit sa maraming paraan. Ngayon, Panginoon, bigyan ninyo ako ng pahintulot, upang makapunta at makapaglingkod sa Ayodhya hanggang sa katapusan ng takdang panahon."
Doha 313
जेहिं उपाय पुनि पाय जनु देखै दीनदयाल।सो सिख देइअ अवधि लगि कोसलपाल कृपाल।।313।।
jehiṁ upāya puni pāya janu dekhai dīnadayāla |so sikha deia avadhi lagi kosalapāla kṛpāla ||313||
O Mapagmahal sa mga dukha, O Tagapangalaga ng Kosala na puno ng habag, ibigay mo sa akin ang turo, hanggang sa matapos ang takdang panahon, ng paraan kung saan makakita muli ang alipin mo sa iyong mga paa.
Chaupai 314.1-4
पुरजन परिजन प्रजा गोसाई।सब सुचि सरस सनेहँ सगाई।।
राउर बदि भल भव दुख दाहू।प्रभु बिनु बादि परम पद लाहू।।
स्वामि सुजानु जानि सब ही की।रुचि लालसा रहनि जन जी की।।
प्रनतपालु पालिहि सब काहू।देउ दुहू दिसि ओर निबाहू।।
अस मोहि सब बिधि भूरि भरोसो।किएँ बिचारु न सोचु खरो सो।।
आरति मोर नाथ कर छोहू।दुहुँ मिलि कीन्ह ढीठु हठि मोहू।।
यह बड़ दोषु दूरि करि स्वामी।तजि सकोच सिखइअ अनुगामी।।
भरत बिनय सुनि सबहिं प्रसंसी।खीर नीर बिबरन गति हंसी।।
purajana parijana prajā gosāī |saba suci sarasa sanehã sagāī ||
rāura badi bhala bhava dukha dāhū |prabhu binu bādi parama pada lāhū ||
svāmi sujānu jāni saba hī kī |ruci lālasā rahani jana jī kī ||
pranatapālu pālihi saba kāhū |deu duhū disi ora nibāhū ||
asa mohi saba bidhi bhūri bharoso |kiẽ bicāru na socu kharo so ||
ārati mora nātha kara chohū |duhũ mili kīnha ḍhīṭhu haṭhi mohū ||
yaha baṛa doṣu dūri kari svāmī |taji sakoca sikhaia anugāmī ||
bharata binaya suni sabahiṁ prasaṁsī |khīra nīra bibarana gati haṁsī ||
Ang mga taga-lungsod, ang pamilya, at ang mga nasasakupan, Panginoon ko, ay lahat malinis at nakatali sa inyo ng matamis na tali ng pagmamahal. Sa utos ninyo, maging ang nagbabagang kalungkutan sa buhay sa mundo ay mabuti; ngunit walang Panginoon, ang pagkakamit ng pinakamataas na kalagayan ay walang halaga. Ang Puno na marunong sa lahat ay nakakaalam ng hilig, pagnanasa, at pamumuhay sa puso ng bawat isa sa kanyang mga alipin. Ang Tagapagtanggol ng mga nagpupugay ay aalagaan ang lahat, at papatnubay sa atin sa magkabilang panig, sa mundong ito at sa kabilang buhay. Kaya't ako ay may sagana na pagtitiwala sa lahat ng paraan; kapag nag-isip ako, wala akong natatagpuang kahit katiting na sanhi ng pag-aalala. Ang sarili kong kapighatian at ang malambot na kabutihan ng aking Panginoon ay magkasamang nagpatapang at nagpatigas ng ulo sa akin sa pagkamuhok. Panginoon, patawarin ninyo itong malaking kasalanan, itabi ninyo ang pag-aalinlangan ninyo, at turuan ninyo ang inyong tagasunod. Lahat ng nakarinig sa pakiusap ni Bharata ay pinuri ito; ito ay parang gawi ng tagak, na naghihiwalay ng gatas sa tubig.
Doha 314
दीनबंधु सुनि बंधु के बचन दीन छलहीन।देस काल अवसर सरिस बोले रामु प्रबीन।।314।।
dīnabaṁdhu suni baṁdhu ke bacana dīna chalahīna |desa kāla avasara sarisa bole rāmu prabīna ||314||
Ang Kaibigan ng mga mapagpakumbaba, sa pagdinig ng mga salita ng kanyang kapatid, na mapagpakumbaba at walang daya, ay nagsalita bilang si Rama, na bihasa sa angkop na pananalita ayon sa bansa, oras, at pagkakataon.
Chaupai 315.1-4
तात तुम्हारि मोरि परिजन की।चिंता गुरहि नृपहि घर बन की।।
माथे पर गुर मुनि मिथिलेसू।हमहि तुम्हहि सपनेहुँ न कलेसू।।
मोर तुम्हार परम पुरुषारथु।स्वारथु सुजसु धरमु परमारथु।।
पितु आयसु पालिहिं दुहु भाई।लोक बेद भल भूप भलाई।।
गुर पितु मातु स्वामि सिख पालें।चलेहुँ कुमग पग परहिं न खालें।।
अस बिचारि सब सोच बिहाई।पालहु अवध अवधि भरि जाई।।
देसु कोसु परिजन परिवारू।गुर पद रजहिं लाग छरुभारू।।
तुम्ह मुनि मातु सचिव सिख मानी।पालेहु पुहुमि प्रजा रजधानी।।
tāta tumhāri mori parijana kī |ciṁtā gurahi nṛpahi ghara bana kī ||
māthe para gura muni mithilesū |hamahi tumhahi sapanehũ na kalesū ||
mora tumhāra parama puruṣārathu |svārathu sujasu dharamu paramārathu ||
pitu āyasu pālihiṁ duhu bhāī |loka beda bhala bhūpa bhalāī ||
gura pitu mātu svāmi sikha pāleṁ |calehũ kumaga paga parahiṁ na khāleṁ ||
asa bicāri saba soca bihāī |pālahu avadha avadhi bhari jāī ||
desu kosu parijana parivārū |gura pada rajahiṁ lāga charubhārū ||
tumha muni mātu saciva sikha mānī |pālehu puhumi prajā rajadhānī ||
Kapatid, ang pag-aalaga sa iyo at sa akin at sa ating mga kamag-anak, sa guru, sa hari, sa tahanan at sa gubat. Sa guru, sa sage, at sa panginoon ng Mithila na nasa ibabaw ng ating mga ulo, ikaw man o ako ay hindi makararanas ng kahit na anong kahirapan, maging sa panaginip. Para sa iyo at sa akin, ang pinakamataas na layunin ng tao: sariling kapakanan, magandang pangalan, dharma, at pinakamataas na kabutihan. Ang dalawang kapatid ay tutupad sa utos ng ama. Sa mundo man at sa Veda, ang kabutihan ng isang hari ay mabuti. Yaong tumutupad sa turo ng guru, ama, ina, at panginoon, kahit lumakad sa baluktot na landas, ang kanyang mga paa ay hindi matatapak sa hukay. Sa gayong pag-iisip, iwanan ang lahat ng pag-aalala, pumunta sa Ayodhya at protektahan ito hanggang sa matapos ang takdang panahon. Ang kaharian, ang kabang-yaman, ang mga kamag-anak at ang pamilya: ang bigat ng lahat ng ito ay babagsak sa alikabok ng mga paa ng guru. Ikaw, sa pagsunod sa payo ng sage, ng iyong mga ina, ng mga ministro, at ng turo, protektahan ang lupa, ang mga tao, at ang kabisera.
Doha 315
मुखिआ मुखु सो चाहिऐ खान पान कहुँ एक।पालइ पोषइ सकल अँग तुलसी सहित बिबेक।।315।।
mukhiā mukhu so cāhiai khāna pāna kahũ eka |pālai poṣai sakala ãga tulasī sahita bibeka ||315||
Ang isang pinuno ay dapat magmukhang parang bibig, na nag-iisang kumakain at umiinom, gayunman, sabi ni Tulsidas, may karunungan ay pinapanatili at pinabubuhay ang bawat bahagi ng katawan.
Chaupai 316.1-4
राजधरम सरबसु एतनोई।जिमि मन माहँ मनोरथ गोई।।
बंधु प्रबोधु कीन्ह बहु भाँती।बिनु अधार मन तोषु न साँती।।
भरत सील गुर सचिव समाजू।सकुच सनेह बिबस रघुराजू।।
प्रभु करि कृपा पाँवरीं दीन्हीं।सादर भरत सीस धरि लीन्हीं।।
चरनपीठ करुनानिधान के।जनु जुग जामिक प्रजा प्रान के।।
संपुट भरत सनेह रतन के।आखर जुग जुन जीव जतन के।।
कुल कपाट कर कुसल करम के।बिमल नयन सेवा सुधरम के।।
भरत मुदित अवलंब लहे तें।अस सुख जस सिय रामु रहे तें।।
rājadharma sarbasu etanoī |jimi mana māhā̃ manoratha goī ||
bandhu prabodhu kīnha bahu bhā̃tī |binu adhāra mana toṣu na sā̃tī ||
bharata sīla guru saciva samājū |sakuca saneha bibasa raghurājū ||
prabhu kari kṛpā pā̃varī̃ dīnhī̃ |sādara bharata sīsa dhari līnhī̃ ||
caraṇapīṭha karuṇānidhāna ke |janu juga jāmika prajā prāna ke ||
saṃpuṭa bharata saneha ratana ke |ākhara juga juna jīva jatana ke ||
kula kapāṭa kara kusala karama ke |bimala nayana sevā sudharama ke ||
bharata mudita avalaṃba lahe tẽ |asa sukha jasa siya rāmu rahe tẽ ||
Ang buong tungkulin ng isang hari ay ganito lamang, tulad ng pagnanasa na nakatago sa loob ng isip. Inaliw ni Rama ang kanyang kapatid sa maraming paraan, ngunit k walang suporta, ang isip ay hindi nakakita ng kasiyahan o kapayapaan. Nakita ang kabutihan ni Bharata, kasama ang guru, mga ministro at buong kapulungan, ang Hari ng mga Raghu ay napag-alisan ng hiya at pagmamahal. Ang Panginoon ay nang habag ay nagbigay ng kanyang mga sandalyas, at si Bharata ay tinanggap ito nang may paggalang at inilagay sa kanyang ulo. Ito ang tuntungan ng mga paa ng Panginoon, ang kabang-yaman ng habag, tulad ng dalawang bantay na nagbabantay sa buhay ng mga tao. Ito ang kahon ng hiyas ng pagmamahal ni Bharata, at tulad ng dalawang letra ng alpabeto sa pagsisikap ng kaluluwa. Ito ang mga pinto na nagbabantay sa bahay ng angkan, ang mga kamay sa matalinong gawa, at ang malilinis na mata sa paglilingkod at katuwiran. Si Bharata ay nagalak na nakamit ang suportang ito, na kasing saya na parang si Sita at si Rama mismo ang nanatili.
Doha 316
मागेउ बिदा प्रनामु करि राम लिए उर लाइ।लोग उचाटे अमरपति कुटिल कुअवसरु पाइ।।316।।
māgeu bidā pranāmu kari rāma liye ura lāi |loga ucāṭe amarapati kuṭila kuavasaru pāi ||316||
Yumukod si Bharata at humingi ng paalam upang umalis, at idinampi siya ni Rama sa kanyang dibdib. Ngunit si Indra, panginoon ng mga imortal, na tuso sa kanyang mga gawi, nakitang hindi angkop ang panahon para sa mga tao at ginawa silang hindi mapalagay ang isipan upang agad umalis.
Chaupai 317.1-4
सो कुचालि सब कहँ भइ नीकी।अवधि आस सम जीवनि जी की।।
नतरु लखन सिय सम बियोगा।हहरि मरत सब लोग कुरोगा।।
रामकृपाँ अवरेब सुधारी।बिबुध धारि भइ गुनद गोहारी।।
भेंटत भुज भरि भाइ भरत सो।राम प्रेम रसु कहि न परत सो।।
तन मन बचन उमग अनुरागा।धीर धुरंधर धीरजु त्यागा।।
बारिज लोचन मोचत बारी।देखि दसा सुर सभा दुखारी।।
मुनिगन गुर धुर धीर जनक से।ग्यान अनल मन कसें कनक से।।
जे बिरंचि निरलेप उपाए।पदुम पत्र जिमि जग जल जाए।।
so kucāli saba kahã bhai nīkī |avadhi āsa sama jīvani jī kī ||
nataru lakhana siya sama biyogā |hahari marata saba loga kurogā ||
rāmakṛpā̃ avareba sudhārī |bibudha dhāri bhai guṇada gohārī ||
bhẽṭata bhuja bhari bhāi bharata so |rāma prema rasu kahi na parata so ||
tana mana bacana umaga anurāgā |dhīra dhuraṃdhara dhīraju tyāgā ||
bārija locana mocata bārī |dekhi dasā sura sabhā dukhārī ||
munigana guru dhura dhīra janaka se |gyāna anala mana kasẽ kanaka se ||
je birañci nirlepa upāe |paduma patra jimi jaga jala jāe ||
Ang masamang balak ay naging mabuti sa lahat, sapagkat ang pag-asa sa takdang panahon ng pagkatapon ay parang eliksir na nagbibigay-buhay sa kanilang mga puso. Kung hindi, dahil sa paghihiwalay kay Lakshmana at Sita, lahat ng tao ay mamamatay na hinihingal, na parang sinapit ng isang kakila-kilabot na sakit. Sa biyaya ni Rama, ang gusot ay naayos, at ang pulutong ng mga diyos na nangagalaban ay naging tagapagkaloob ng kabutihan, parang isang sigaw ng paghingi ng tulong na nagdudulot ng saklolo. Nang yakapin ni Rama ang kapatid na si Bharata, niyayakap siya ng kanyang mga bisig, ang kagandahan ng pag-ibig na iyon ay hindi masabi-sabi. Ang pag-ibig ay umapaw sa katawan, isip, at salita, at maging si Bharata, na pangunahin sa mga matatag, ay nawalan ng katatagan. Ang kanyang mga mata na parang teratay ay umiiyak, at ang kapulungan ng mga diyos ay nalungkot nang makita ang kanyang kalagayan. Ang mga resi at mga guru, ang mga matatag na pinuno tulad ni Janaka, na ang kanilang isip ay nasubok na parang ginto sa apoy ng kaalaman, na nilikha ni Brahma nang walang bahid ng mundo, tulad ng dahon ng teratay na tumutubo sa tubig ngunit hindi nababasa nito.
Doha 317
तेउ बिलोकि रघुबर भरत प्रीति अनूप अपार।भए मगन मन तन बचन सहित बिराग बिचार।।317।।
teu biloki raghubara bharata prīti anūpa apāra |bhae magana mana tana bacana sahita birāga bicāra ||317||
Silang lahat, nang masdan ang di-matumbas at walang hanggang pag-ibig nina Rama at Bharata, ay nalubog dito sa isip, katawan, at pananalita, kasama ang buong pagkakawalang-akit at pag-unawa nila.
Chaupai 318.1-4
जहाँ जनक गुर मति भोरी।प्राकृत प्रीति कहत बड़ि खोरी।।
बरनत रघुबर भरत बियोगू।सुनि कठोर कबि जानिहि लोगू।।
सो सकोच रसु अकथ सुबानी।समउ सनेहु सुमिरि सकुचानी।।
भेंटि भरत रघुबर समुझाए।पुनि रिपुदवनु हरषि हियँ लाए।।
सेवक सचिव भरत रुख पाई।निज निज काज लगे सब जाई।।
सुनि दारुन दुखु दुहूँ समाजा।लगे चलन के साजन साजा।।
प्रभु पद पदुम बंदि दोउ भाई।चले सीस धरि राम रजाई।।
मुनि तापस बनदेव निहोरी।सब सनमानि बहोरि बहोरी।।
jahā̃ janaka guru mati bhorī |prākṛta prīti kahata baṛi khorī ||
baranata raghubara bharata biyogū |suni kaṭhora kabi jānihi logū ||
so sakoca rasu akatha subānī |samau sanehu sumiri sakucānī ||
bhẽṭi bharata raghubara samujhāe |puni ripudavanu haraṣi hiyã lāe ||
sevaka saciva bharata rukha pāī |nija nija kāja lage saba jāī ||
suni dārun dukhu duhū̃ samājā |lage calana ke sājana sājā ||
prabhu pada paduma bandi dou bhāī |cale sīsa dhari rāma rajāī ||
muni tāpasa banadeva nihorī |saba sanamāni bahori bahorī ||
Kung saan si Janaka at ang guro ay nalito sa isip, isang malaking kamalian na sabihin ang pag-ibig ng mga karaniwang tao. Kung ang isang makata ay maglalarawan sa paghihiwalay ni Rama at Bharata, maririnig ito ng mga tao at akalain siyang matigas ang puso. Ang damdaming iyon ng hiya at pagpipigil, ang damdaming hindi masabi, ay nagpatigil pati sa diyosa ng magandang pananalita nang alalahanin niya ang sandali at ang pag-ibig. Niyakap ni Rama si Bharata at inaliw; pagkatapos, nagagalak, ay niyakap niya si Shatrughna sa kanyang dibdib. Ang mga alipin at ministro, na nakakaalam sa kagustuhan ni Bharata, lahat ay nagsipunta at nagtungo sa kanikanilang gawain. Nang marinig ang matinding kalungkutan ng paghihiwalay, ang dalawang kampo ay nagsimulang maghanda sa paglalakbay. Ang dalawang kapatid ay yumuko sa mga paa na paru-paro ng kanilang Panginoon, at naglakad, dinadala ang utos ni Rama sa kanilang mga ulo. Humingi sila ng paalam sa mga rishi, mga tapat na manlalangit, at mga diyos ng gubat, iginagalang ang lahat ng paulit-ulit.
Doha 318
लखनहि भेंटि प्रनामु करि सिर धरि सिय पद धूरि।चले सप्रेम असीस सुनि सकल सुमंगल मूरि।।318।।
lakhanahi bheṇṭi pranāmu kari sir dhari siya pada dhūri |cale sa-prema asīsa suni sakala su-maṅgala mūri ||318||
Yumakap kay Lakshmana at nagbigay galang sa kanya, at inilagay sa kanilang mga ulo ang alikabok ng mga paa ni Sita, ang dalawang kapatid ay naglakad nang marinig nang may pag-ibig ang kanyang pagpapala, ang ugat ng lahat ng kapalaran.
Chaupai 319.1-4
सानुज राम नृपहि सिर नाई।कीन्हि बहुत बिधि बिनय बड़ाई।।
देव दया बस बड़ दुखु पायउ।सहित समाज काननहिं आयउ।।
पुर पगु धारिअ देइ असीसा।कीन्ह धीर धरि गवनु महीसा।।
मुनि महिदेव साधु सनमाने।बिदा किए हरि हर सम जाने।।
सासु समीप गए दोउ भाई।फिरे बंदि पग आसिष पाई।।
कौसिक बामदेव जाबाली।पुरजन परिजन सचिव सुचाली।।
जथा जोगु करि बिनय प्रनामा।बिदा किए सब सानुज रामा।।
नारि पुरुष लघु मध्य बड़ेरे।सब सनमानि कृपानिधि फेरे।।
s-anuja rāma nṛpahi sir nāī |kīnhi bahuta bidhi binaya baṛāī ||
deva dayā basa baṛa dukhu pāyu |sahita samāja kānanahiṃ āyu ||
pura pagu dhāri-a dei asīsā |kīnha dhīra dhari gavanu mahīsā ||
muni mahideva sādhu sanamāne |bidā kiye hari hara sama jāne ||
sāsu samīpa gae dou bhāī |phire bandi paga āsiṣa pāī ||
kausika bāmadeva jāvālī |purajana parijana saciva sucālī ||
jathā jogu kari binaya pranāmā |bidā kiye saba s-anuja rāmā ||
nāri puruṣa laghu madhya baṛere |saba sanamāni kṛpānidhi phere ||
Si Rama kasama ang kanyang nakababatang kapatid ay yumuko sa hari, at nagsabi ng maraming uri ng mga salitang mahinhin at may paggalang. "Panginoon, dahil sa habag, ninyong tiniis ang matinding kahirapan, at naparito kayo sa gubat kasama ang buo ninyong kasama. Ngayon, bigyan ninyo kami ng pagpapala at ituro ang inyong paa patungo sa lungsod." Ang hari ay naglakas-loob at nagtibay ng kalooban, at naglakad. Ang mga rishi, brahmin, at mga banal na tao ay pinarangalan, at si Rama ay nagpaalam sa kanila, itinuturing silang katumbas ni Hari at ni Hara. Ang dalawang kapatid ay pumunta sa kanilang biyenan, at bumalik matapos yumuko sa kanyang paa at tumanggap ng pagpapala. Pagkatapos ay si Vishvamitra, Vamadeva at Javali, ang mga tao sa lungsod, ang mga miyembro ng sambahayan, at ang mga mabubuting magsasagawa ng tungkulin, sa bawat isa sa kanila ay naghandog si Rama kasama ang kanyang nakababatang kapatid ng mga salitang mahinhin at pagyukod ayon sa nararapat, at nagpaalam sa lahat. Babae at lalaki, ang mababa, ang katamtaman, at ang dakila: ang Banga ng Habag ay pinarangalan silang lahat at isinauli.
Doha 319
भरत मातु पद बंदि प्रभु सुचि सनेहँ मिलि भेंटि।बिदा कीन्ह सजि पालकी सकुच सोच सब मेटि।।319।।
bharata mātu pada bandi prabhu suci sanehaṃ mili bheṇṭi |bidā kīnha saji pālakī sakuca soca saba meṭi ||319||
Ang Panginoon ay yumuko sa paanan ng ina ni Bharata at niyakap siya nang may dalisay na pagmamahal. Pagkatapos ay ipinahanda Niya ang palanquin at ipinauwi, tinatanggal ang lahat ng kanyang hiya at pag-aalala.
Frequently Asked Questions
परंपरा में भरत-चरित्र के पाठ को ‘निष्काम सेवा, भ्रातृ-प्रेम, और राज्य/गृहस्थ-धर्म की शुद्धि’ का फलदायक माना गया है। ‘भरतकूप’ प्रसंग का स्मरण तीर्थ-स्नान-सदृश मन-शुद्धि और लोक-कल्याण-बुद्धि बढ़ाने वाला कहा जाता है—मन, वाणी, कर्म की ‘बिमलता’ (पंक्ति: ‘होइहहिं बिमल करम मन बानी’)।
इस खंड (भरत-विनय, पादुका-प्रदान, सेवा-धर्म) में साधारणतः राम-नाम-सम्पुट प्रचलित है: ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘राम राम’ का जप। कुछ परंपराओं में ‘भरतचरित’ के साथ ‘प्रनतपाल’ भाव हेतु ‘दीन दयाल’/‘कृपालु’ नाम-स्मरण भी जोड़ा जाता है।
Ask anything about Prakarana 32 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
