Tyāga-śikṣā (instruction in renunciation) and Dharma-parīkṣā (testing of righteousness): the sādhaka learns that true ‘Ayodhyā’ (the unconquerable inner city of peace) is entered not by possession of kingdom, but by surrender to Rāma’s maryādā. This sopāna turns grief into bhakti by transmuting political injustice into spiritual resolve—especially through Bharata’s spotless love and the community’s lament that becomes kīrtan-like praise.
Ang Ayodhyā Kāṇḍa ay ang dakilang pagsusulatan ng viraha at dharma ng Mānas. Ang nangingibabaw na rasa nito ay karuṇā, ngunit patuloy na ginagawang tamis ng debosyon ni Tulsīdās ang pananaghoy: ang sakit ng pagkakahiwalay ay nagiging puwersang nagpapaandar sa bhakti. Sa teolohiya, ito ang pagbabaling-punto kung saan ang mga taong nababatas na pagpili ni Saguṇa Rāma (pagsunod sa ama, pagtanggap sa pagkatapon sa gubat) ay nagbubunyag ng hindi masusuyod na utos ng Nirguṇa (bidhi-gati) nang hindi nahuhulog sa fatalismo. Itinuturo ng kāṇḍa na ang maryādā mismo ay tumutungo sa mokṣa: ang pagpipigil ni Rāma ay kalayaang isinagawa. Si Bharata ay lumalabas bilang perpektong bhakta, kaya't napakadalisay na kahit ang sisi ay hindi makadikit sa kanya; ang kanyang paglalakbay ay nagiging peregrinasyon ng budhi. Muli't muli, ang salaysay ay tinatanghal ang panlipunang kaguluhan (ang kaloob ni Kaikeyī, ang poot ng mamamayan) bilang entablado para sa panloob na kaayusan: pagpapakababa, pansariling pagsisi, at di-nagugulumihanan na rati sa mga paa ni Rāma. Kaya't ang Ayodhyā ay nagiging baitang kung saan ang naghahanap ay natututong dalhin ang pagkatapon sa loob bilang tapas at basahin ang kapahamakan bilang biyaya.
Chaupai 200.1-4
लालन जोगु लखन लघु लोने।भे न भाइ अस अहहिं न होने।।
पुरजन प्रिय पितु मातु दुलारे।सिय रघुबरहि प्रानपिआरे।।
मृदु मूरति सुकुमार सुभाऊ।तात बाउ तन लाग न काऊ।।
ते बन सहहिं बिपति सब भाँती।निदरे कोटि कुलिस एहिं छाती।।
राम जनमि जगु कीन्ह उजागर।रूप सील सुख सब गुन सागर।।
पुरजन परिजन गुर पितु माता।राम सुभाउ सबहि सुखदाता।।
बैरिउ राम बड़ाई करहीं।बोलनि मिलनि बिनय मन हरहीं।।
सारद कोटि कोटि सत सेषा।करि न सकहिं प्रभु गुन गन लेखा।।
lālana jogu lakhana laghu lone |bhe na bhāi asa ahahiṁ na hone ||
purajana priya pitu mātu dulāre |siya raghubarahi prānapiāre ||
mṛdu mūrati sukumāra subhāū |tāta bāu tana lāga na kāū ||
te bana sahahiṁ bipati saba bhā̃tī |nidare koṭi kulisa ehiṁ chātī ||
rāma janami jagu kīnha ujāgara |rūpa sīla sukha saba guna sāgara ||
purajana parijana gura pitu mātā |rāma subhāu sabahi sukhadātā ||
bairiu rāma baṛāī karahīṁ |bolani milani binaya mana harahīṁ ||
sārada koṭi koṭi sata seṣā |kari na sakahiṁ prabhu guna gana lekhā ||
Si Lakshmana, na napakabata at napakagwapo, karapat-dapat na alagaan at mahalin. Walang kapatid na tulad niya na ipinanganak, ni wala ngayon, ni wala mangyayari. Minamahal siya ng mga taga-lungsod, ang paborito ng kanyang ama at ina, at kasingmahal ng buhay ni Sita at ni Rama, ang pinakamabuti sa mga Raghu. Malambot ang anyo at mahinahon ang pag-uugali, anak ko: kahit mainit na hangin ay hindi kailanman sumagi sa kanyang katawan. Ang gayon ay tiyak na titiis sa lahat ng uri ng kahirapan sa gubat. Ang puso kong ito ay nakapaghiya sa sampung milyong kidlat. Si Rama, sa kanyang kapanganakan, ay nagbigay-liwanag sa sanlibutan; siya ay isang karagatan ng kagandahan, kabutihan, kagalakan, at lahat ng pagpapala. Sa mga taga-lungsod, sa mga kamag-anak, sa guro, at sa ama at ina, ang pag-uugali ni Rama ay nagbibigay ng kagalakan sa lahat. Kahit ang mga kaaway ay pinupuri ang kadakilaan ni Rama; ang kanyang pananalita, ang kanyang pakikisalamuha, at ang kanyang pagkamapagpakumbaba ay pumupusod sa bawat puso. Sampung milyong Saraswati at daan-milyong Shesha ay hindi makakapagbilang ng maraming kabutihan ng Panginoon.
Doha 200
सुखस्वरुप रघुबंसमनि मंगल मोद निधान।ते सोवत कुस डासि महि बिधि गति अति बलवान।।200।।
sukhasvarupa raghubaṁsamani maṁgala moda nidhāna |te sovata kusa ḍāsi mahi bidhi gati ati balavāna ||200||
Ang hiyas ng lahi ng Raghu, ang katauhan ng kagalakan, ang kayamanan ng tuwa at kapalaran, siya natutulog sa damong Kusha; ganyan ang kapangyarihan ng tadhana.
Chaupai 201.1-4
राम सुना दुखु कान न काऊ।जीवनतरु जिमि जोगवइ राऊ।।
पलक नयन फनि मनि जेहि भाँती।जोगवहिं जननि सकल दिन राती।।
ते अब फिरत बिपिन पदचारी।कंद मूल फल फूल अहारी।।
धिग कैकेई अमंगल मूला।भइसि प्रान प्रियतम प्रतिकूला।।
मैं धिग धिग अघ उदधि अभागी।सबु उतपातु भयउ जेहि लागी।।
कुल कलंकु करि सृजेउ बिधाताँ।साइँदोह मोहि कीन्ह कुमाताँ।।
सुनि सप्रेम समुझाव निषादू।नाथ करिअ कत बादि बिषादू।।
राम तुम्हहि प्रिय तुम्ह प्रिय रामहि।यह निरजोसु दोसु बिधि बामहि।।
rāma sunā dukhu kāna na kāū |jīvanataru jimi jogavai rāū ||
palaka nayana phani mani jehi bhā̃tī |jogavahiṁ janani sakala dina rātī ||
te aba phirata bipina padacārī |kaṁda mūla phala phūla ahārī ||
dhiga kaikeī amaṁgala mūlā |bhaisi prāna priyatama pratikūlā ||
maiṁ dhiga dhiga agha udadhi abhāgī |sabu utapātu bhayau jehi lāgī ||
kula kalaṁku kari sṛjeu bidhātā̃ |sāĩdoha mohi kīnha kumātā̃ ||
suni saprema samujhāva niṣādū |nātha karia kata bādi biṣādū ||
rāma tumhahi priya tumha priya rāmahi |yaha nirajosu dosu bidhi bāmahi ||
Hindi kailanman narinig ni Rama ang kalungkutan sa kanyang mga tainga; bantayan ng hari siya na parang puno ng buhay. Parang pilikmata sa mata, parang ahas sa hiyas sa kanyang ulo, lahat ng kanyang ina ay nagbantay sa kanya araw at gabi. Siya ngayon ay naglalakad-lakad sa gubat, kumakain ng mga bumbilya, ugat, prutas, at bulaklak. Kaduwahasa si Kaikeyi, ugat ng kamalasan, na naging kalaban ng mas mahal sa kanya kaysa sa buhay. Kaduwahasa, kaduwahasa ako, sinuwerteng tao, karagatan ng kasalanan, na sa kanya nangyari ang lahat ng kalamidad na ito. Ginawa ako ng Manlalang na batik sa aking pamilya, at ang aking masamang ina ay gumawa sa akin ng taksil sa aking panginoon. Makarinig nito, pinalakas ng Nishada ang kanyang loob ng may pagmamahal: "Panginoon, bakit kayo nagdadalamhati nang walang saysay?" Minamahal ninyo si Rama, at kayo ay minamahal ni Rama. Walang kasalanan ninuman; ang pagkakamali ay nasa masamang kapalaran.
Chhand 201
बिधि बाम की करनी कठिन जेंहिं मातु कीन्ही बावरी।तेहि राति पुनि पुनि करहिं प्रभु सादर सरहना रावरी।।
तुलसी न तुम्ह सो राम प्रीतमु कहतु हौं सौहें किएँ।परिनाम मंगल जानि अपने आनिए धीरजु हिएँ।।
bidhi bāma kī karanī kaṭhina jeṁhiṁ mātu kīnhī bāvarī |tehi rāti puni puni karahiṁ prabhu sādara sarahanā rāvarī ||
tulasī na tumha so rāma prītamu kahatu hauṁ sauheṁ kiẽ |parināma maṁgala jāni apane ānie dhīraju hiẽ ||
Ang mga gawa ng masamang kapalaran ay malupit, na nagpabaliw sa iyong ina. Sa gabing iyon, ang Panginoon ay paulit-ulit na binanggit ka nang may galang at papuri. Sinasabi ni Tulsidas: walang sinuman na kasingmahal ni Rama sa iyo, sinasabi ko ito nang may panata. Alam na ang magiging wakas ay magiging mabuti, dalhin ang pagpapakatatag sa iyong puso.
Soratha 201
अंतरजामी रामु सकुच सप्रेम कृपायतन।चलिअ करिअ बिश्रामु यह बिचारि दृढ़ आनि मन।।201।।
aṁtarajāmī rāmu sakuca saprema kṛpāyatana |calia karia biśrāmu yaha bicāri dṛṛha āni mana ||201||
Alam ni Rama ang laman ng bawat puso; siya'y puno ng kahinahunan at mapagmahal na lambing, tunay na tahanan ng habag. Itanim itong matibay sa iyong isipan, at sige, tayo'y pumunta at magpahinga.
Chaupai 202.1-5
सखा बचन सुनि उर धरि धीरा।बास चले सुमिरत रघुबीरा।।
यह सुधि पाइ नगर नर नारी।चले बिलोकन आरत भारी।।
परदखिना करि करहिं प्रनामा।देहिं कैकइहि खोरि निकामा।।
भरी भरि बारि बिलोचन लेंहीं।बाम बिधाताहि दूषन देहीं।।
एक सराहहिं भरत सनेहू।कोउ कह नृपति निबाहेउ नेहू।।
निंदहिं आपु सराहि निषादहि।को कहि सकइ बिमोह बिषादहि।।
एहि बिधि राति लोगु सबु जागा।भा भिनुसार गुदारा लागा।।
गुरहि सुनावँ चढ़ाइ सुहाईं।नईं नाव सब मातु चढ़ाईं।।
दंड चारि महँ भा सबु पारा।उतरि भरत तब सबहि सँभारा।।
sakhā bacana suni ura dhari dhīrā |bāsa cale sumirata raghubīrā ||
yaha sudhi pāi nagara nara nārī |cale bilokana ārata bhārī ||
paradakhinā kari karahiṁ pranāmā |dehiṁ kaikaihi khori nikāmā ||
bharī bhari bāri bilocana leṁhīṁ |bāma bidhātāhi dūṣana dehīṁ ||
eka sarāhahiṁ bharata sanehū |kou kaha nṛpati nibāheu nehū ||
niṁdahiṁ āpu sarāhi niṣādahi |ko kahi sakai bimoha biṣādahi ||
ehi bidhi rāti logu sabu jāgā |bhā bhinusāra gudārā lāgā ||
gurahi sunāvã caṛhāi suhāīṁ |naīṁ nāva saba mātu caṛhāīṁ ||
daṁḍa cāri mahã bhā sabu pārā |utari bharata taba sabahi sãbhārā ||
Pinakikinggan ang mga salita ng kanyang kaibigan at kinuha ang lakang-loob sa kanyang puso, umalis si Bharata patungo sa kanyang tahanan, naaalala si Rama, ang bayani ng angkan ni Raghu. Nang malaman ito ng mga lalaki at babae sa lungsod, naglakad sila upang makita siya, na puno ng matinding kalungkutan. Nilibot nila ang lugar nang may paggalang at yumuko, at nilait nila si Kaikeyi nang walang pagpipigil. Muling napuno ng luha ang kanilang mga mata nang paulit-ulit, at sinisi nila ang pabalik na Kapalaran. Ipinuri ng ilan ang pag-ibig ni Bharata, at sinabi ng iba na ang hari ay nanatiling tapat sa kanyang pag-ibig hanggang wakas. Sinisi nila ang kanilang sarili at pinuri ang Nishada. Sino ang makapagsasalaysay ng kanilang pagkalito at kalungkutan? Sa ganitong paraan nanatiling gising ang lahat ng tao sa buong gabi, at nang sumikat ang bukang-liwayway, nagsimula ang pagtawid. Ang guru ay isinakay sa isang magandang bangka, at lahat ng inang reyna ay isinakay sa isang bagong bangka. Sa loob ng apat na danda ay nakatawid na ang lahat, at pagkatapos ay lumapag si Bharata at inalagaan silang lahat.
Doha 202
प्रातक्रिया करि मातु पद बंदि गुरहि सिरु नाइ।आगें किए निषाद गन दीन्हेउ कटकु चलाइ।।202।।
prātakriyā kari mātu pada baṁdi gurahi siru nāi |āgeṁ kie niṣāda gana dīnheu kaṭaku calāi ||202||
Pagkatapos isagawa ang mga ritwal ng umaga at yumukod sa mga paa ng kanyang ina, siya ay yumukod sa Guru. Ang mga Nishada ay ipinauna, at ang hukbo ay pinaglakbay.
Chaupai 203.1-4
कियउ निषादनाथु अगुआईं।मातु पालकीं सकल चलाईं।।
साथ बोलाइ भाइ लघु दीन्हा।बिप्रन्ह सहित गवनु गुर कीन्हा।।
आपु सुरसरिहि कीन्ह प्रनामू।सुमिरे लखन सहित सिय रामू।।
गवने भरत पयोदेहिं पाए।कोतल संग जाहिं डोरिआए।।
कहहिं सुसेवक बारहिं बारा।होइअ नाथ अस्व असवारा।।
रामु पयोदेहि पायँ सिधाए।हम कहँ रथ गज बाजि बनाए।।
सिर भर जाउँ उचित अस मोरा।सब तें सेवक धरमु कठोरा।।
देखि भरत गति सुनि मृदु बानी।सब सेवक गन गरहिं गलानी।।
kiyau niṣādanāthu aguāīṁ |mātu pālakīṁ sakala calāīṁ ||
sātha bolāi bhāi laghu dīnhā |bipranha sahita gavanu gura kīnhā ||
āpu surasarihi kīnha pranāmū |sumire lakhana sahita siya rāmū ||
gavane bharata payodehiṁ pāe |kotala saṁga jāhiṁ ḍoriāe ||
kahahiṁ susevaka bārahiṁ bārā |hoia nātha asva asavārā ||
rāmu payodehi pāyã sidhāe |hama kahã ratha gaja bāji banāe ||
sira bhara jāũ ucita asa morā |saba teṁ sevaka dharamu kaṭhorā ||
dekhi bharata gati suni mṛdu bānī |saba sevaka gana garahiṁ galānī ||
Pinapunta niya ang Panginoon ng mga Nishada sa harap, at pinapaandar ang lahat ng reyna sa kanilang mga palanquin. Tinawag niya ang kanyang nakababatang kapatid na lalaki at ipinadala itong sumamahan sa kanila, at ipinaikot ang guru kasama ang mga Brahmin. Siya mismo ay nagbigay ng paggalang sa Ganges, at inalala si Rama at si Sita kasama si Lakshmana. Naglakad si Bharata sa paa, at ang mga kabayong may saddle ay pinatnubay kasama niya sa pamamagitan ng riyenda. Ang kanyang mga mabuting alipin ay paulit-ulit na nagsabi sa kanya, "Panginoon, mangyaring sumakay sa kabayo." "Naglakad si Rama sa paa. Ginawa ba ang mga karwahe, elepante, at kabayo para sa akin?" "Tama na ako ay maglakad sa aking ulo. Sa lahat, ang tungkulin ng isang alipin ang pinakamabigat." Nakita ang paraan ng paglalakad ni Bharata at narinig ang kanyang malambing na salita, lahat ng pangkat ng mga alipin ay natunaw sa kalungkutan.
Doha 203
भरत तीसरे पहर कहँ कीन्ह प्रबेसु प्रयाग।कहत राम सिय राम सिय उमगि उमगि अनुराग।।203।।
bharata tīsare pahara kahã kīnha prabesu prayāga |kahata rāma siya rāma siya umagi umagi anurāga ||203||
Pumasok si Bharata sa Prayaga sa ikatlong pahat ng araw. Siya'y nagsalita tungkol kay Rama at Sita, kay Rama at Sita, ang kanyang pag-ibig ay umaapaw nang paulit-ulit.
Chaupai 204.1-4
झलका झलकत पायन्ह कैंसें।पंकज कोस ओस कन जैसें।।
भरत पयादेहिं आए आजू।भयउ दुखित सुनि सकल समाजू।।
खबरि लीन्ह सब लोग नहाए।कीन्ह प्रनामु त्रिबेनिहिं आए।।
सबिधि सितासित नीर नहाने।दिए दान महिसुर सनमाने।।
देखत स्यामल धवल हलोरे।पुलकि सरीर भरत कर जोरे।।
सकल काम प्रद तीरथराऊ।बेद बिदित जग प्रगट प्रभाऊ।।
मागउँ भीख त्यागि निज धरमू।आरत काह न करइ कुकरमू।।
अस जियँ जानि सुजान सुदानी।सफल करहिं जग जाचक बानी।।
jhalakā jhalakata pāyanha kaiṁseṁ |paṁkaja kosa osa kana jaiseṁ ||
bharata payādehiṁ āe ājū |bhayau dukhita suni sakala samājū ||
khabari līnha saba loga nahāe |kīnha pranāmu tribenihiṁ āe ||
sabidhi sitāsita nīra nahāne |die dāna mahisura sanamāne ||
dekhata syāmala dhavala halore |pulaki sarīra bharata kara jore ||
sakala kāma prada tīratharāū |beda bidita jaga pragaṭa prabhāū ||
māgaũ bhīkha tyāgi nija dharamū |ārata kāha na karai kukaramū ||
asa jiyã jāni sujāna sudānī |saphala karahiṁ jaga jācaka bānī ||
Nagkikinang ang mga pamamaga sa kanyang mga paa, parang mga patak ng hamog sa usbong ng lotus. "Dumating si Bharata na naglalakad ngayon," sabi nila, at buong kapisanan ay nalungkot sa pagkakarinig. Siya'y nagtanong at nalaman na lahat ay nagsipaligo, at pagkatapos ay dumating at nagbigay galang sa Triveni. Siya'y nagsipaligo nang may tamang ritwal sa tubig na itim at puti, nagbigay ng kaloob, at nagparangal sa mga Brahman. Habang nakatingin si Bharata sa mga alon na itim at puti na naguumpugan, ang kanyang katawan ay nanginig sa tuwa, at kanyang isinama ang mga kamay. "O hari ng mga banal na lugar, tagapagbigay ng bawat pagnanasa, ang iyong kapangyarihan ay nakikilala sa pamamagitan ng Veda at hayag sa mundo." "Humihingi ako ng limos, na pinababayaan ang aking sariling dharma. Anong masamang gawa ang hindi gagawin ng taong nasa kahirapan?" "Alam ito sa kanilang puso, ang mga pantas at mapagbigay sa mundo ay nagpapakabisa sa mga panalanging salita ng isang humihingi."
Doha 204
अरथ न धरम न काम रुचि गति न चहउँ निरबान।जनम जनम रति राम पद यह बरदानु न आन।।204।।
aratha na dharama na kāma ruci gati na cahaũ nirabāna |janama janama rati rāma pada yaha baradānu na āna ||204||
Hindi ko nais ang yaman, ni ang katuwiran, ni ang kaligayahan, ni ang kalayaan. Sa bawat kapanganakan, maaari akong magkaroon ng pag-ibig sa mga paa ni Rama; hindi ako humihingi ng ibang biyaya.
Chaupai 205.1-4
जानहुँ रामु कुटिल करि मोही।लोग कहउ गुर साहिब द्रोही।।
सीता राम चरन रति मोरें।अनुदिन बढ़उ अनुग्रह तोरें।।
जलदु जनम भरि सुरति बिसारउ।जाचत जलु पबि पाहन डारउ।।
चातकु रटनि घटें घटि जाई।बढ़े प्रेमु सब भाँति भलाई।।
कनकहिं बान चढ़इ जिमि दाहें।तिमि प्रियतम पद नेम निबाहें।।
भरत बचन सुनि माझ त्रिबेनी।भइ मृदु बानि सुमंगल देनी।।
तात भरत तुम्ह सब बिधि साधू।राम चरन अनुराग अगाधू।।
बाद गलानि करहु मन माहीं।तुम्ह सम रामहि कोउ प्रिय नाहीं।।
jānahũ rāmu kuṭila kari mohī |loga kahau gura sāhiba drohī ||
sītā rāma carana rati moreṁ |anudina baṛhau anugraha toreṁ ||
jaladu janama bhari surati bisārau |jācata jalu pabi pāhana ḍārau ||
cātaku raṭani ghaṭeṁ ghaṭi jāī |baṛhe premu saba bhā̃ti bhalāī ||
kanakahiṁ bāna caṛhai jimi dāheṁ |timi priyatama pada nema nibāheṁ ||
bharata bacana suni mājha tribenī |bhai mṛdu bāni sumaṁgala denī ||
tāta bharata tumha saba bidhi sādhū |rāma carana anurāga agādhū ||
bāda galāni karahu mana māhīṁ |tumha sama rāmahi kou priya nāhīṁ ||
Hayaang ituring ako ni Rama na baluktot, at hayaang tawagin ako ng mundo na traydor sa aking guro at panginoon. Hayaan lamang na lumago ang aking pag-ibig sa mga paa ni Sita at ni Rama araw-araw sa pamamagitan ng iyong biyaya. Maaaring kalimutan ng ulap ang chataka habang-buhay, at kapag humingi ito ng tubig, maaaring bumuhos ito ng kidlat at bato. Ngunit kung ang sigaw ng chataka ay humina, ito ay napapahiya; ngunit kung ang pag-ibig nito ay lumago, ito ay nagkakaroon ng karangalan sa lahat ng paraan. Kung paanong ang ginto ay lalong nagkikinang kapag sinunog sa apoy, gayon din ang panata ng debosyon sa mga paa ng Minamahal ay nagkikinang kapag tapat na tinutupad. Napakinggan ang mga salita ni Bharata, isang mahinahon at pinakamapalanghang tinig ang lumabas mula sa gitna ng Triveni. "Mahal kong Bharata, ikaw ay banal sa lahat ng paraan, at ang iyong pag-ibig sa mga paa ni Rama ay hindi masukat ang lalim. Pinapahirapan mo ang iyong sarili nang walang kabuluhan sa pamamagitan ng pagsisisi sa iyong puso. Walang sinumang kasing mahal kay Rama na gaya mo."
Doha 205
तनु पुलकेउ हियँ हरषु सुनि बेनि बचन अनुकूल।भरत धन्य कहि धन्य सुर हरषित बरषहिं फूल।।205।।
tanu pulakeu hiyã haraṣu suni beni bacana anukūla |bharata dhanya kahi dhanya sura haraṣita baraṣahiṁ phūla ||205||
Nakarinig sa mga mapagpalang salita ng Triveni, ang katawan ni Bharata ay nanginig at ang kanyang puso ay nagalak. Ang mga diyos, na masaya, ay sumigaw, "Pinagpala si Bharata, pinagpala!" at nag-ulán ng mga bulaklak.
Chaupai 206.1-4
प्रमुदित तीरथराज निवासी।बैखानस बटु गृही उदासी।।
कहहिं परसपर मिलि दस पाँचा।भरत सनेह सीलु सुचि साँचा।।
सुनत राम गुन ग्राम सुहाए।भरद्वाज मुनिबर पहिं आए।।
दंड प्रनामु करत मुनि देखे।मूरतिमंत भाग्य निज लेखे।।
धाइ उठाइ लाइ उर लीन्हे।दीन्हि असीस कृतारथ कीन्हे।।
आसनु दीन्ह नाइ सिरु बैठे।चहत सकुच गृहँ जनु भजि पैठे।।
मुनि पूँछब कछु यह बड़ सोचू।बोले रिषि लखि सीलु सँकोचू।।
सुनहु भरत हम सब सुधि पाई।बिधि करतब पर किछु न बसाई।।
pramudita tīratharāja nivāsī |baikhānasa baṭu gṛhī udāsī ||
kahahiṁ parasapara mili dasa pā̃cā |bharata saneha sīlu suci sā̃cā ||
sunata rāma guna grāma suhāe |bharadvāja munibara pahiṁ āe ||
daṁḍa pranāmu karata muni dekhe |mūratimaṁta bhāgya nija lekhe ||
dhāi uṭhāi lāi ura līnhe |dīnhi asīsa kṛtāratha kīnhe ||
āsanu dīnha nāi siru baiṭhe |cahata sakuca gṛhã janu bhaji paiṭhe ||
muni pū̃chaba kachu yaha baṛa socū |bole riṣi lakhi sīlu sãkocū ||
sunahu bharata hama saba sudhi pāī |bidhi karataba para kichu na basāī ||
Mga naninirahan sa Prayaga, hari ng mga banal na lugar, napuno ng galak: ang mga ermitanyo ng gubat, ang mga batang mag-aaral, ang mga maybahay, at ang mga asetiko. Nagkikita sa maliliit na grupo na may lima o sampung tao, sinasabi nila sa isa't isa, ang pag-ibig at ugali ni Bharata ay dalisay at totoo. Nakikinig habang naglalakbay sa maraming magagandang kabutihan ni Rama, dumating si Bharata sa dakilang sage na si Bharadvaja. Nakita siya ng sage na nagpapaalam nang buong katawan, at itinuring siya bilang sarili niyang kapalaran na nagkatawang-tao. Tumakbo siya, itinaon si Bharata at niyakap sa kanyang dibdib; binasbasan niya at ginawa siyang ganap. Nagbigay ang sage ng upuan, at yumukod si Bharata ng ulo at umupo, na parang dahil sa hiya ay nais niyang tumakas at magtago sa loob ng bahay. Ang kanyang malaking pag-aalala ay na maaaring itatanong sa kanya ng sage ng isang bagay. Nakikita ang kanyang pagkamahinhin at kahihiyan, nagsalita ang sage. Dinggin mo, Bharata, alam na namin ang lahat. Sa ginawa ng Kapalaran, walang sinuman ang may kapangyarihan.
Doha 206
तुम्ह गलानि जियँ जनि करहु समुझी मातु करतूति।तात कैकइहि दोसु नहिं गई गिरा मति धूति।।206।।
tumha galāni jiyã jani karahu samujhī mātu karatūti |tāta kaikaihi dosu nahiṁ gaī girā mati dhūti ||206||
Huwag hayaang salotin ng pagsisisi ang iyong puso habang pinagninilayan mo ang ginawa ng iyong ina. Anak, walang kasalanan si Kaikeyi: si Saraswati, ang diyosa ng pananalita, ay dumating at linabo ang kanyang isip.
Chaupai 207.1-4
यहउ कहत भल कहिहि न कोऊ।लोकु बेद बुध संमत दोऊ।।
तात तुम्हार बिमल जसु गाई।पाइहि लोकउ बेदु बड़ाई।।
लोक बेद संमत सबु कहई।जेहि पितु देइ राजु सो लहई।।
राउ सत्यब्रत तुम्हहि बोलाई।देत राजु सुखु धरमु बड़ाई।।
राम गवनु बन अनरथ मूला।जो सुनि सकल बिस्व भइ सूला।।
सो भावी बस रानि अयानी।करि कुचालि अंतहुँ पछितानी।।
तहँउँ तुम्हार अलप अपराधू।कहै सो अधम अयान असाधू।।
करतेहु राजु त तुम्हहि न दोषू।रामहि होत सुनत संतोषू।।
yahau kahata bhala kahihi na koū |loku beda budha saṁmata doū ||
tāta tumhāra bimala jasu gāī |pāihi lokau bedu baṛāī ||
loka beda saṁmata sabu kahaī |jehi pitu dei rāju so lahaī ||
rāu satyabrata tumhahi bolāī |deta rāju sukhu dharamu baṛāī ||
rāma gavanu bana anaratha mūlā |jo suni sakala bisva bhai sūlā ||
so bhāvī basa rāni ayānī |kari kucāli aṁtahũ pachitānī ||
tahãũ tumhāra alapa aparādhū |kahai so adhama ayāna asādhū ||
karatehu rāju ta tumhahi na doṣū |rāmahi hota sunata saṁtoṣū ||
Kahit sabihin mo ito, walang sinuman ang sasabihin na mabuti ito; sapagkat ang kaugalian ng sanlibutan at ang Veda, na sinang-ayunan ng mga marunong, ay parehang tutol dito. Anak ko, ang walang bahid mong katanyagan ay awitin, at ang sanlibutan man at ang Veda ay magbibigay sa iyo ng dakilang papuri. Sinasabi ng lahat ang pinasang-ayunan ng sanlibutan at ng Veda: na tinatanggap niya ang kaharian na ibinibigay sa kanya ng kanyang ama. Ang hari, tapat sa kanyang panata, ay tinawag ka at ibinigay sa iyo ang kaharian, kalakip ang galak, katuwiran at karangalan. Ang pagpasok ni Rama sa gubat ay ugat ng lahat ng sakuna, at sa pagdinig nito ang buong sanlibutan ay tinamaan ng matinding kalungkutan. Ang hangal na reyna, sa kapit ng tadhana, ay gumawa ng masamang balak, at sa huli ay nagsisi. Kahit dito, ang kasalanang mo ay napakaliit; sinumang magsabi ng iba ay hamak, mangmang at masama. Kung ikaw ang namahala, walang sala ang sasaiyo, at si Rama ay matutuwa sa pagdinig nito.
Doha 207
अब अति कीन्हेहु भरत भल तुम्हहि उचित मत एहु।सकल सुमंगल मूल जग रघुबर चरन सनेहु।।207।।
aba ati kīnhehu bharata bhala tumhahi ucita mata ehu |sakala sumaṁgala mūla jaga raghubara carana sanehu ||207||
Ngayon ay nagawa mo nang mainam, Bharata; ang landas na ito ay angkop sa iyo. Ang debosyon sa mga paa ng Panginoon ng mga Raghu ay ugat ng lahat ng mabuting kapalaran sa mundo.
Chaupai 208.1-4
सो तुम्हार धनु जीवनु प्राना।भूरिभाग को तुम्हहि समाना।।
यह तम्हार आचरजु न ताता।दसरथ सुअन राम प्रिय भ्राता।।
सुनहु भरत रघुबर मन माहीं।पेम पात्रु तुम्ह सम कोउ नाहीं।।
लखन राम सीतहि अति प्रीती।निसि सब तुम्हहि सराहत बीती।।
जाना मरमु नहात प्रयागा।मगन होहिं तुम्हरें अनुरागा।।
तुम्ह पर अस सनेहु रघुबर कें।सुख जीवन जग जस जड़ नर कें।।
यह न अधिक रघुबीर बड़ाई।प्रनत कुटुंब पाल रघुराई।।
तुम्ह तौ भरत मोर मत एहू।धरें देह जनु राम सनेहू।।
so tumhāra dhanu jīvanu prānā |bhūribhāga ko tumhahi samānā ||
yaha tamhāra ācaraju na tātā |dasaratha suana rāma priya bhrātā ||
sunahu bharata raghubara mana māhīṁ |pema pātru tumha sama kou nāhīṁ ||
lakhana rāma sītahi ati prītī |nisi saba tumhahi sarāhata bītī ||
jānā maramu nahāta prayāgā |magana hohiṁ tumhareṁ anurāgā ||
tumha para asa sanehu raghubara keṁ |sukha jīvana jaga jasa jaṛa nara keṁ ||
yaha na adhika raghubīra baṛāī |pranata kuṭuṁba pāla raghurāī ||
tumha tau bharata mora mata ehū |dhareṁ deha janu rāma sanehū ||
Ang pag-ibig na iyan ay ang iyong yaman, iyong buhay at iyong hininga. Sino po ba ang kasingpalad mo? Hindi ito kataka-taka sa iyo, anak, sapagkat ikaw ay anak ni Dasharatha at minamahal na kapatid ni Rama. Pakinggan mo, Bharata: sa puso ng Pinakamabuti sa angkan ng Raghu ay walang sinuman na gaya mo na akma sa pagtanggap ng kanyang pag-ibig. Si Lakshmana, si Rama at si Sita ay lubos na umiibig sa iyo; ang buong gabi ay lumipas sa pagpuri nila sa iyo. Nalaman ko ang kanilang lihim habang sila naliligo sa Prayaga: sila ay lubos na nakasibot, dinadala ng kanilang pag-ibig sa iyo. Gayon ang pag-ibig ng Panginoon ng angkan ng Raghu sa iyo, na kasinghalaga ng kagalakan ng buhay sa isang hangal na tao sa sanlibutang ito. Hindi ito dakilang kaluwalhatian para kay Rama, ang bayani ng angkan ng Raghu, sapagkat ang Panginoon ng angkan ng Raghu ay nag-aalaga sa kanyang mga sumasamba kasama ang kanilang mga pamilya. Ngunit tungkol sa iyo, Bharata, ito ang aking opinyon: parang ang pag-ibig ni Rama mismo ang kumuha ng katawan.
Doha 208
तुम्ह कहँ भरत कलंक यह हम सब कहँ उपदेसु।राम भगति रस सिद्धि हित भा यह समउ गनेसु।।208।।
tumha kahã bharata kalaṁka yaha hama saba kahã upadesu |rāma bhagati rasa siddhi hita bhā yaha samau ganesu ||208||
Ang kahiya-hiyang ito ay dumudikit sa iyo, Bharat, samantalang sa amin lahat ito ay naging aral. Ito ay naging angkop na panahon para sa pagkakaperpekto ng debosyon kay Rama.
Chaupai 209.1-4
नव बिधु बिमल तात जसु तोरा।रघुबर किंकर कुमुद चकोरा।।
उदित सदा अँथइहि कबहूँ ना।घटिहि न जग नभ दिन दिन दूना।।
कोक तिलोक प्रीति अति करिही।प्रभु प्रताप रबि छबिहि न हरिही।।
निसि दिन सुखद सदा सब काहू।ग्रसिहि न कैकइ करतबु राहू।।
पूरन राम सुपेम पियूषा।गुर अवमान दोष नहिं दूषा।।
राम भगत अब अमिअँ अघाहूँ।कीन्हेहु सुलभ सुधा बसुधाहूँ।।
भूप भगीरथ सुरसरि आनी।सुमिरत सकल सुंमगल खानी।।
दसरथ गुन गन बरनि न जाहीं।अधिकु कहा जेहि सम जग नाहीं।।
nava bidhu bimala tāta jasu torā |raghubara kiṁkara kumuda cakorā ||
udita sadā ãthaihi kabahū̃ nā |ghaṭihi na jaga nabha dina dina dūnā ||
koka tiloka prīti ati karihī |prabhu pratāpa rabi chabihi na harihī ||
nisi dina sukhada sadā saba kāhū |grasihi na kaikai karatabu rāhū ||
pūrana rāma supema piyūṣā |gura avamāna doṣa nahiṁ dūṣā ||
rāma bhagata aba amiã aghāhū̃ |kīnhehu sulabha sudhā basudhāhū̃ ||
bhūpa bhagīratha surasari ānī |sumirata sakala suṁmagala khānī ||
dasaratha guna gana barani na jāhīṁ |adhiku kahā jehi sama jaga nāhīṁ ||
Ang iyong katanyagan, minamahal na anak, ay isang bagong walang bahid na buwan, at ang mga lingkod ni Rama, ang pinakamabuti sa mga Raghu, ay mga lotus at mga ibong chakora nito. Ito ay palaging sumisikat at hindi kailanman lulubog. Ito hindi bababa sa kalangitan ng mundo, kundi dadoble araw-araw. Ang mga ibong chakwa ng tatlong mundo ay lubos na mamahalin ito, at ang araw ng kaluwalhatian ng Panginoon ay hindi alisin ang kagandahan nito. Araw at gabi ito ay palaging kaligayahan ng lahat, at ang Rahu ng gawa ni Kaikeyi ay hindi lulunok dito. Ito ay puno ng nektar ng dalisay na pag-ibig kay Rama, at ang bunga ng paghamak sa guru ay hindi dadungisan ito. Ang mga deboto ni Rama ay ngayo'y bubusog sa nektar na ito, at ginawa mong madaling makuha ang nektar maging para sa buong mundo. Hari Bhagiratha ay nagbaba ng Ganga, ang langit na ilog, na ang pag-alaala lamang ay minahan ng lahat ng pagpapala. Ang karamihan ng kabutihan ni Dasharatha ay hindi maikwento. Ano pa ang masasabi, kung walang sinuman sa mundo ang katulad niya?
Doha 209
जासु सनेह सकोच बस राम प्रगट भए आइ।जे हर हिय नयननि कबहुँ निरखे नहीं अघाइ।।209।।
jāsu saneha sakoca basa rāma pragaṭa bhae āi |je hara hiya nayanani kabahũ nirakhe nahīṁ aghāi ||209||
Sa pamamagitan ng pag-ibig at mahinhing pagpipigil ni Bharata, si Rama ay dumating at nagpakita dito, si Rama na kailanman hindi nasiyahan si Hara sa pagmasdan sa pamamagitan ng mga mata ng kanyang puso.
Ayodhya Kāṇḍa is the Manas’ great crucible of viraha and dharma. Its dominant rasa is karuṇā, yet Tulsidas continually converts lament into mādhurya of devotion: the pain of separation becomes a devotional engine. Theologically, it is the pivot where Saguna Rāma’s humanly legible decisions (obedience to father, forest-exile) disclose the Nirguna’s inscrutable ordinance (bidhि gati) without collapsing into fatalism. The kāṇḍa teaches that maryādā is itself mokṣa-ward: Rāma’s restraint is liberation in action. Bharata emerges as the bhakta-ideal—so pure that even blame cannot cling; his journey is a pilgrimage of conscience. The narrative repeatedly frames social disorder (Kaikeyī’s boon, public outrage) as a stage for inner order: humility, self-reproach, and unwavering rati at Rāma’s feet. Thus Ayodhya becomes the staircase step where the seeker learns to carry exile inwardly as tapas and to read calamity as grace.
Paramparā holds that reciting Bharata’s Prayāga-prayer and Bharadvāja’s absolution (Doha 204–207 region) purifies ‘glāni’ (self-blame), steadies the mind in विपत्ति, and grants ‘राम पद रति’—the inner fruit of Ayodhya Kāṇḍa: steadfast devotion that does not bargain even for mokṣa.
A common samput used in many Rāma-bhakti recitations here is: “श्रीराम जय राम जय जय राम” (inserted between units). In some Manas-kathā traditions, the refrain “राम सिया राम सिया राम जय जय राम” is favored, resonating with Doha 203’s ‘कहत राम सिय राम सिय’ cadence.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.