Prakarana 20
यह सोपान ‘त्याग-धर्म’ और ‘भक्ति की परख’ का द्वार है: राजसुख का विसर्जन, भ्रातृ-प्रेम की अग्निपरीक्षा, और समाज-धर्म के भीतर रहकर राम-नाम के आश्रय में वैराग्य। इस काण्ड में साधक सीखता है कि मुक्ति-मार्ग केवल वनगमन नहीं, बल्कि अहं-त्याग, शरणागति, और निष्काम सेवाभाव है—भरत का ‘राज्य’ के प्रति वैराग्य तथा गुह (निषाद) की निष्कपट सख्यता इसी सीढ़ी की रीलिंग है।
Ang pangunahing rasa ng Ayodhyā Kāṇḍa ay karuṇa, ngunit ang habag na ito ay nananatiling hindi nakatuon sa kalumbayan, ito ay nagiging hinog na bunga ng bhakti. Ang pagpunta ni Rāma sa gubat ay ang maryādā ng panlipunang dharma (rāja-dharma at pagsunod sa salita ng ama), at ang pagdating ni Bharata ay ang panloob na paglilinis ng maryādā na iyon, pagsuko ng ego at walang-pansariling paglilingkod. Sa bahaging ito (Dohā 190, 199), ang magiting na agitasyon ni Guha, ang pagpapakalma sa pamamagitan ng pagninilay sa mga tanda, pagkatapos ay ang yakap ni Bharata at Guha at ang paligo sa Gaṅgā, ang mga ito ay lahat ng paglalakbay ng pagbabago mula sa pagkakaaway patungo sa pag-ibig. Dito rin nagtatayo si Tulsī ng tulay sa pagitan ng nirguṇa at saguṇa: ang kaluwalhatian ng Pangalan (ang kabanalan ng Rāma-nāma, na may halimbawa ni Vālmīki) ay nagpapahiwatig ng walang-pormang prinsipyo, habang ang Rāmaghāṭ, ang mga tanda ng mga paa ng Panginoon, ang upuan ng damo, at ang buong pagpatirap ni Bharata ay mga isinagawang disiplina ng saguṇa-līlā. Sa antas na ito ng sopāna, natututo ang naghahanap na ang patunay ng bhakti ay wala sa panlabas na kasta o opinyon ng lipunan, kundi sa mga tanda ng pag-ibig.
Verses
Chaupai 190.1-4
होहु सँजोइल रोकहु घाटा।ठाटहु सकल मरै के ठाटा।।
सनमुख लोह भरत सन लेऊँ।जिअत न सुरसरि उतरन देऊँ।।
समर मरनु पुनि सुरसरि तीरा।राम काजु छनभंगु सरीरा।।
भरत भाइ नृपु मै जन नीचू।बड़ें भाग असि पाइअ मीचू।।
स्वामि काज करिहउँ रन रारी।जस धवलिहउँ भुवन दस चारी।।
तजउँ प्रान रघुनाथ निहोरें।दुहूँ हाथ मुद मोदक मोरें।।
साधु समाज न जाकर लेखा।राम भगत महुँ जासु न रेखा।।
जायँ जिअत जग सो महि भारू।जननी जौबन बिटप कुठारू।।
hohu sãjoila rokahu ghāṭā |ṭhāṭahu sakala marai ke ṭhāṭā ||
sanamukha loha bharata sana leū̃ |jiata na surasari utarana deū̃ ||
samara maranu puni surasari tīrā |rāma kāju chanabhaṁgu sarīrā ||
bharata bhāi nṛpu mai jana nīcū |baṛeṁ bhāga asi pāia mīcū ||
svāmi kāja karihaũ rana rārī |jasa dhavalihaũ bhuvana dasa cārī ||
tajaũ prāna raghunātha nihoreṁ |duhū̃ hātha muda modaka moreṁ ||
sādhu samāja na jākara lekhā |rāma bhagata mahũ jāsu na rekhā ||
jāyã jiata jaga so mahi bhārū |jananī jaubana biṭapa kuṭhārū ||
Magkakasandata kayo at hadlangan ang mga lugar ng pagtuntong; ihanda ninyo ang lahat ng paghahanda sa kamatayan. Haharapin ko si Bharata nang harapan sa labanan, at hindi ko siya papayagang tawirin ang Ganges nang buhay. Mamatay sa labanan, at iyon man sa pampang ng Ganges, sa layunin ni Rama, sa katawang ito na tumatagal ng isang sandali lamang, ay isang malaking gantimpala. Si Bharata ay kapatid ni Rama at isang hari, at ako ay isang aliping mababa; tanging sa napakalaking kapalaran lamang matatamo ang gayong kamatayan. Maglalaban ako sa digmaan dahil sa layunin ng aking panginoon, at papagningasin ko ang aking katanyagan sa lahat ng labing-apat na mundo. Kung iaalay ko ang aking buhay alang-alang sa Panginoon ng mga Raghu, magiging puno ang aking mga kamay ng matamis na galak. Siya na hindi binibilang sa kapisanan ng mga matuwid, at walang kahit isang guhit sa mga deboto ni Rama, ay nabubuhay sa sanlibutang ito bilang pabigat lamang sa lupa, at palakol sa puno ng kabataan ng kanyang ina.
Doha 190
बिगत बिषाद निषादपति सबहि बढ़ाइ उछाहु।सुमिरि राम मागेउ तुरत तरकस धनुष सनाहु।।190।।
bigata biṣāda niṣādapati sabahi baṛhāi uchāhu |sumiri rāma māgeu turata tarakasa dhanuṣa sanāhu ||190||
Ang panginoon ng mga Nishada ay nagtapon ng kanyang kalumbayan at pukawin silang lahat sa masigasig na semangat; sa pag-alala kay Rama, agad niyang tinawag ang pana, busog, at baluti.
Chaupai 191.1-4
बेगहु भाइहु सजहु सँजोऊ।सुनि रजाइ कदराइ न कोऊ।।
भलेहिं नाथ सब कहहिं सहरषा।एकहिं एक बढ़ावइ करषा।।
चले निषाद जोहारि जोहारी।सूर सकल रन रूचइ रारी।।
सुमिरि राम पद पंकज पनहीं।भाथीं बाँधि चढ़ाइन्हि धनहीं।।
अँगरी पहिरि कूँड़ि सिर धरहीं।फरसा बाँस सेल सम करहीं।।
एक कुसल अति ओड़न खाँड़े।कूदहि गगन मनहुँ छिति छाँड़े।।
निज निज साजु समाजु बनाई।गुह राउतहि जोहारे जाई।।
देखि सुभट सब लायक जाने।लै लै नाम सकल सनमाने।।
begahu bhāihu sajahu sãjoū |suni rajāi kadarāi na koū ||
bhalehiṁ nātha saba kahahiṁ saharaṣā |ekahiṁ eka baṛhāvai karaṣā ||
cale niṣāda johāri johārī |sūra sakala rana rūcai rārī ||
sumiri rāma pada paṁkaja panahīṁ |bhāthīṁ bā̃dhi caṛhāinhi dhanahīṁ ||
ãgarī pahiri kū̃ṛi sira dharahīṁ |pharasā bā̃sa sela sama karahīṁ ||
eka kusala ati oṛana khā̃ṛe |kūdahi gagana manahũ chiti chā̃ṛe ||
nija nija sāju samāju banāī |guha rāutahi johāre jāī ||
dekhi subhaṭa saba lāyaka jāne |lai lai nāma sakala sanamāne ||
Mabilis, mga kapatid, ihanda ninyo ang inyong kagamitan; at nang marinig ninyo ang utos ko, huwag mag-aatras ninuman. "Mabuti, panginoon," sabi nilang lahat nang may galak, at bawat isa ay nagpalakas ng sigla ng iba. Ang mga Nishada ay naglakad, nagbibigay-galang nang paulit-ulit; silang lahat ay mga bayani, at nasisiyahan sa digmaan at labanan. Naalala ang sandalyas ng padma na paa ni Rama, sila ay nagtali ng pitaka ng palaso at nagkabit ng pana. Sila ay nagsuot ng baluti at naglagay ng helmet sa ulo, at inihanda ang palakol, kawayang sibat, at lembing. Ang ilan ay napakabihin sa pagtanggol gamit ang kalasag at espada, kaya kapag tumalon sa himpapawid ay parang iniwan nila ang lupa. Bawat isa ay nagayos ng sariling kagamitan at kawan, at pumunta na nagbigay-galang kay Guha, kanilang pinuno. Nakita ang matatapang na mandirigma, itinuring niyang lahat ay karapat-dapat sa gawain, at tinawag bawat isa sa pangalan, iginagalang silang lahat.
Doha 191
भाइहु लावहु धोख जनि आजु काज बड़ मोहि।सुनि सरोष बोले सुभट बीर अधीर न होहि।।191।।
bhāihu lāvahu dhokha jani āju kāja baṛa mohi |suni saroṣa bole subhaṭa bīra adhīra na hohi ||191||
"Mga kapatid, huwag ninyong dayain ako; ang gawain ngayon ay napakamahalaga sa akin." Nang marinig ito ng mga mandirigma, nagsalita sila sa galit: "O bayani, huwag kang mabalisa."
Chaupai 192.1-4
राम प्रताप नाथ बल तोरे।करहिं कटकु बिनु भट बिनु घोरे।।
जीवत पाउ न पाछें धरहीं।रुंड मुंडमय मेदिनि करहीं।।
दीख निषादनाथ भल टोलू।कहेउ बजाउ जुझाऊ ढोलू।।
एतना कहत छींक भइ बाँए।कहेउ सगुनिअन्ह खेत सुहाए।।
बूढ़ु एकु कह सगुन बिचारी।भरतहि मिलिअ न होइहि रारी।।
रामहि भरतु मनावन जाहीं।सगुन कहइ अस बिग्रहु नाहीं।।
सुनि गुह कहइ नीक कह बूढ़ा।सहसा करि पछिताहिं बिमूढ़ा।।
भरत सुभाउ सीलु बिनु बूझें।बड़ि हित हानि जानि बिनु जूझें।।
rāma pratāpa nātha bala tore |karahiṁ kaṭaku binu bhaṭa binu ghore ||
jīvata pāu na pācheṁ dharahīṁ |ruṁḍa muṁḍamaya medini karahīṁ ||
dīkha niṣādanātha bhala ṭolū |kaheu bajāu jujhāū ḍholū ||
etanā kahata chīṁka bhai bā̃e |kaheu sagunianha kheta suhāe ||
būṛhu eku kaha saguna bicārī |bharatahi milia na hoihi rārī ||
rāmahi bharatu manāvana jāhīṁ |saguna kahai asa bigrahu nāhīṁ ||
suni guha kahai nīka kaha būṛhā |sahasā kari pachitāhiṁ bimūṛhā ||
bharata subhāu sīlu binu būjheṁ |baṛi hita hāni jāni binu jūjheṁ ||
Sa kaluwalhatian ni Rama at sa lakas mo, panginoon ko, gagawin nilang walang laman ang hukbo ng kaaway, walang isang mandirigma man at walang isang kabayo. Habang sila'y buhay, hindi sila kailanman lalakad pabalik, at gagawin nilang puno ang lupa ng mga katawang walang ulo at mga ulong napugutan. Tiningnan ng panginoon ng mga Nishada ang magandang pangkat ng mga tao niya at sinabi, "Patunugin ang tambol ng digmaan." Habang siya'y nagsasalita ng mga salitang ito, may nagsisinghap sa kaliwa. Inihayag ng mga tagapagbasa ng palatandaan na ang patlang ng digmaan ay tila paborable. Isang matanda ang tumimbang ng palatandaan at nagsabi, "Pumunta kayo kay Bharata; walang magiging away." Pupunta si Bharata para hikayatin si Rama at isasauli siya; sinasabi ng palatandaan na walang magiging labanan. Narinig ito ni Guha at sinabi, "Mabuti ang sinabi ng matanda. Ang mga hangal ay kumikilos nang walang pag-iisip at pagkatapos ay nagsisisi." Kung hindi nauunawaan ang kalikasan at ugali ni Bharata, ang makipaglaban nang hindi siya nakikilala ay magiging malaking kapahamakan sa ating sariling kabutihan.
Doha 192
गहहु घाट भट समिटि सब लेउँ मरम मिलि जाइ।बूझि मित्र अरि मध्य गति तस तब करिहउँ आइ।।192।।
gahahu ghāṭa bhaṭa samiṭi saba leũ marama mili jāi |būjhi mitra ari madhya gati tasa taba karihaũ āi ||192||
Sakupin ninyo ang lugar ng sasakyan, tipunin ang mga sundalo; hayaan ninyo akong malaman ang katotohanan sa pamamagitan ng pagpunta at pakikipagkita sa kanya. Sa pagkilala kung siya ay kaibigan o kaaway, ako ay kikilos nang naaayon.
Chaupai 193.1-4
लखन सनेहु सुभायँ सुहाएँ।बैरु प्रीति नहिं दुरइँ दुराएँ।।
अस कहि भेंट सँजोवन लागे।कंद मूल फल खग मृग मागे।।
मीन पीन पाठीन पुराने।भरि भरि भार कहारन्ह आने।।
मिलन साजु सजि मिलन सिधाए।मंगल मूल सगुन सुभ पाए।।
देखि दूरि तें कहि निज नामू।कीन्ह मुनीसहि दंड प्रनामू।।
जानि रामप्रिय दीन्हि असीसा।भरतहि कहेउ बुझाइ मुनीसा।।
राम सखा सुनि संदनु त्यागा।चले उतरि उमगत अनुरागा।।
गाउँ जाति गुहँ नाउँ सुनाई।कीन्ह जोहारु माथ महि लाई।।
lakhana sanehu subhāyã suhāẽ |bairu prīti nahiṁ duraĩ durāẽ ||
asa kahi bheṁṭa sãjovana lāge |kaṁda mūla phala khaga mṛga māge ||
mīna pīna pāṭhīna purāne |bhari bhari bhāra kahāranha āne ||
milana sāju saji milana sidhāe |maṁgala mūla saguna subha pāe ||
dekhi dūri teṁ kahi nija nāmū |kīnha munīsahi daṁḍa pranāmū ||
jāni rāmapriya dīnhi asīsā |bharatahi kaheu bujhāi munīsā ||
rāma sakhā suni saṁdanu tyāgā |cale utari umagata anurāgā ||
gāũ jāti guhã nāũ sunāī |kīnha johāru mātha mahi lāī ||
Ang pag-ibig ni Lakshmana ay maganda sa likas na simpleng kalikasan nito; ang pag-aaway at pagmamahal ay hindi maitatago, kahit pa sinuman ang sumubok na itago ito. Sa pagkakasabi nito, si Guha ay nagsimulang magtipon ng handog para sa pagkikita. Humingi siya ng mga ugbing, ugat, prutas, ibon at hayop. Mga isdang pathina na mataba at ganap din, at ang mga tagapagbuhat ay nagdala nito nang pasan-pasan. Matapos ayusin ang mga handog para sa pagkikita, siya ay naglakad upang makipagkita kay Bharata, at nakatagpo siya ng mabubuting palatandaan, ugat ng lahat ng pagpapala. Nakita mula sa malayo ang pinuno ng mga rishi, kaya sinabi niya ang kanyang sariling pangalan at nagpatirapa sa harap nito. Alam na siya ay minamahal ni Rama, binasbasan siya ng rishi, at ang pinuno ng mga rishi ay ipinaliwanag kay Bharata kung sino siya. Nang marinig na siya ay kaibigan ni Rama, iniwan ni Bharata ang kanyang karo at lumakad sa paa, umaapaw sa pag-ibig. Sinabi ni Guha ang kanyang nayon, kanyang kasta, at kanyang pangalan, at gumawa ng pagpupugay sa pamamagitan ng pagdampi ng kanyang noo sa lupa.
Doha 193
करत दंडवत देखि तेहि भरत लीन्ह उर लाइ।मनहुँ लखन सन भेंट भइ प्रेम न हृदयँ समाइ।।193।।
karata daṁḍavata dekhi tehi bharata līnha ura lāi |manahũ lakhana sana bheṁṭa bhai prema na hṛdayã samāi ||193||
Nakita siyang nagdapa nang buong pagpapakumbaba, si Bharata ay niyakap siya sa kanyang dibdib, na para bang nakasalubong niya si Lakshmana mismo, at ang pag-ibig sa kanyang puso ay hindi na mapigil.
Chaupai 194.1-4
भेंटत भरतु ताहि अति प्रीती।लोग सिहाहिं प्रेम कै रीती।।
धन्य धन्य धुनि मंगल मूला।सुर सराहि तेहि बरिसहिं फूला।।
लोक बेद सब भाँतिहिं नीचा।जासु छाँह छुइ लेइअ सींचा।।
तेहि भरि अंक राम लघु भ्राता।मिलत पुलक परिपूरित गाता।।
राम राम कहि जे जमुहाहीं।तिन्हहि न पाप पुंज समुहाहीं।।
यह तौ राम लाइ उर लीन्हा।कुल समेत जगु पावन कीन्हा।।
करमनास जलु सुरसरि परई।तेहि को कहहु सीस नहिं धरई।।
उलटा नामु जपत जगु जाना।बालमीकि भए ब्रह्म समाना।।
bheṁṭata bharatu tāhi ati prītī |loga sihāhiṁ prema kai rītī ||
dhanya dhanya dhuni maṁgala mūlā |sura sarāhi tehi barisahiṁ phūlā ||
loka beda saba bhā̃tihiṁ nīcā |jāsu chā̃ha chui leia sīṁcā ||
tehi bhari aṁka rāma laghu bhrātā |milata pulaka paripūrita gātā ||
rāma rāma kahi je jamuhāhīṁ |tinhahi na pāpa puṁja samuhāhīṁ ||
yaha tau rāma lāi ura līnhā |kula sameta jagu pāvana kīnhā ||
karamanāsa jalu surasari paraī |tehi ko kahahu sīsa nahiṁ dharaī ||
ulaṭā nāmu japata jagu jānā |bālamīki bhae brahma samānā ||
Yakap sa kanya ni Bharata nang may matinding pag-ibig, at ininggitan siya ng mga tao, pinupuri ang daan ng pag-ibig na iyon. Umalingawngaw ang sigaw na "Pinagpala, pinagpala!", ugat ng lahat ng kapalarang mabuti; pinuri siya ng mga diyos at pinag-ulan ng mga bulaklak. Siya ay mababa sa lahat ng paraan, ayon sa kaugalian ng mundo at ayon sa Veda, na kung sino man ay lumapit sa kanyang anino ay kailangang magbanal sa pamamagitan ng pagpilig ng tubig. Gayunman ang nakababatang kapatid ni Rama ay yakapin siya nang buong yakap, at sa pagkikita nila ang buong katawan niya ay napuno ng tuwa at kinilabutan. Yaong mga nagsasabi ng "Rama, Rama" kahit habang naghihikab ay walang tambak ng mga kasalanan na tumataas upang harapin sila. At ang taong ito ay dinala ni Rama sa kanyang puso, at ginawa ang mundo na banal kasama ang kanyang buong pamilya. Kapag ang tubig ng Karmanasa ay dumadaloy sa Ganges, ilog ng mga diyos, sabihin mo, sino ang hindi yumuyuko sa kanya? Alam ng mundo na sa pag-uulit ng Pangalan nang pabaligtad, si Valmiki ay naging katulad ni Brahma.
Doha 194
स्वपच सबर खस जमन जड़ पावँर कोल किरात।रामु कहत पावन परम होत भुवन बिख्यात।।194।।
svapaca sabara khasa jamana jaṛa pāvãra kola kirāta |rāmu kahata pāvana parama hota bhuvana bikhyāta ||194||
Ang hamak na Shabara, ang Khasha, ang Yavana, ang mangmang, ang mahina, ang Kol at ang Kirata, sa pagbigkas ng pangalan ni Rama, ay nagiging banal at kataas-taasan, kilala sa buong sanlibutan.
Chaupai 195.1-4
नहिं अचिरजु जुग जुग चलि आई।केहि न दीन्हि रघुबीर बड़ाई।।
राम नाम महिमा सुर कहहीं।सुनि सुनि अवधलोग सुखु लहहीं।।
रामसखहि मिलि भरत सप्रेमा।पूँछी कुसल सुमंगल खेमा।।
देखि भरत कर सील सनेहू।भा निषाद तेहि समय बिदेहू।।
सकुच सनेहु मोदु मन बाढ़ा।भरतहि चितवत एकटक ठाढ़ा।।
धरि धीरजु पद बंदि बहोरी।बिनय सप्रेम करत कर जोरी।।
कुसल मूल पद पंकज पेखी।मैं तिहुँ काल कुसल निज लेखी।।
अब प्रभु परम अनुग्रह तोरें।सहित कोटि कुल मंगल मोरें।।
nahiṁ aciraju juga juga cali āī |kehi na dīnhi raghubīra baṛāī ||
rāma nāma mahimā sura kahahīṁ |suni suni avadhaloga sukhu lahahīṁ ||
rāmasakhahi mili bharata sapremā |pū̃chī kusala sumaṁgala khemā ||
dekhi bharata kara sīla sanehū |bhā niṣāda tehi samaya bidehū ||
sakuca sanehu modu mana bāṛhā |bharatahi citavata ekaṭaka ṭhāṛhā ||
dhari dhīraju pada baṁdi bahorī |binaya saprema karata kara jorī ||
kusala mūla pada paṁkaja pekhī |maiṁ tihũ kāla kusala nija lekhī ||
aba prabhu parama anugraha toreṁ |sahita koṭi kula maṁgala moreṁ ||
Hindi ito kagila-gilalas na dumating sa pamamagitan ng mga panahon; kanino ba hindi binigyan ng Panginoon ng mga Raghu ng kadakilaan? Ang mga diyos mismo ay nagsasalita tungkol sa kaluwalhatian ng pangalan ni Rama; sa pagdinig nito nang paulit-ulit, ang mga tao ng Ayodhya ay nakakakita ng kagalakan. Sa pagtatagpo sa kaibigan ni Rama, si Bharata nang may pagmamahal ay nagtanong tungkol sa kanyang kapakanan at lahat ng mabuting balita. Sa pagkakakita sa karakter at pagmamahal ni Bharata, si Nishada sa sandaling iyon ay napagana. Ang hiya, pagmamahal, at kagalakan ay lumalaki sa kanyang puso; siya ay nakatigil, na tumitingin lamang kay Bharata. Sa pagpapakalma sa kanyang sarili, siya ay yumuko sa kanyang mga paa nang minsan pa; nang magkasama ang kanyang mga kamay ay nagsalita siya nang may mapagkumbabang pagmamahal. Sa pagkakakita sa mga paa ng lotus, ang ugat ng lahat ng kapakanan, itinuring ko ang aking sarili na mapalad sa lahat ng tatlong panahon. Ngayon, sa iyong kataas-taasang biyaya, ang aking kapakanan at ng aking buong angkan ay nakatiyak.
Doha 195
समुझि मोरि करतूति कुलु प्रभु महिमा जियँ जोइ।जो न भजइ रघुबीर पद जग बिधि बंचित सोइ।।195।।
samujhi mori karatūti kulu prabhu mahimā jiyã joi |jo na bhajai raghubīra pada jaga bidhi baṁcita soi ||195||
Sa pag-isip sa aking mga gawa at lahi, at pagkatapos magnilay-nilay sa kanyang puso sa kadakilaan ng Panginoon, sinuman sa sanlibutang ito na hindi sumasamba sa mga paa ni Raghuvira, siya ang niloko ng kapalaran.
Chaupai 196.1-4
कपटी कायर कुमति कुजाती।लोक बेद बाहेर सब भाँती।।
राम कीन्ह आपन जबही तें।भयउँ भुवन भूषन तबही तें।।
देखि प्रीति सुनि बिनय सुहाई।मिलेउ बहोरि भरत लघु भाई।।
कहि निषाद निज नाम सुबानीं।सादर सकल जोहारीं रानीं।।
जानि लखन सम देहिं असीसा।जिअहु सुखी सय लाख बरीसा।।
निरखि निषादु नगर नर नारी।भए सुखी जनु लखनु निहारी।।
कहहिं लहेउ एहिं जीवन लाहू।भेंटेउ रामभद्र भरि बाहू।।
सुनि निषादु निज भाग बड़ाई।प्रमुदित मन लइ चलेउ लेवाई।।
kapaṭī kāyara kumati kujātī |loka beda bāhera saba bhā̃tī ||
rāma kīnha āpana jabahī teṁ |bhayaũ bhuvana bhūṣana tabahī teṁ ||
dekhi prīti suni binaya suhāī |mileu bahori bharata laghu bhāī ||
kahi niṣāda nija nāma subānīṁ |sādara sakala johārīṁ rānīṁ ||
jāni lakhana sama dehiṁ asīsā |jiahu sukhī saya lākha barīsā ||
nirakhi niṣādu nagara nara nārī |bhae sukhī janu lakhanu nihārī ||
kahahiṁ laheu ehiṁ jīvana lāhū |bheṁṭeu rāmabhadra bhari bāhū ||
suni niṣādu nija bhāga baṛāī |pramudita mana lai caleu levāī ||
Ako ay mapagkunwari, duwag, may masamang isip, at mababa ang lahi, isang itinaboy sa lahat ng paraan mula sa mundo at mula sa Veda. Mula nang gawin ako ni Rama na kanya, mula mismo sa sandaling iyon ay naging aling-alingan ako ng mundo. Nakakita ng kanyang pag-ibig at narinig ang kanyang magandang kababaang-loob, si Shatrughna, nakababatang kapatid ni Bharata, ay yumakap sa kanya. Ang Nishada, na sinasabi ang kanyang sariling pangalan sa magagandang salita, ay nagbigay ng galang sa lahat ng reyna. Itinuturing siyang katulad ni Lakshmana, binasbasan nila siya: "Mabuhay kang maligaya nang isang daang lakh na taon." Nakakita sa Nishada, ang mga lalaki at babae sa lungsod ay nagalak na parang nakakita kay Lakshmana mismo. Sinabi nila, "Nakamit niya ang bunga ng buhay, sapagkat niyakap siya ni Ramabhadra ng kanyang dalawang braso." Narinig ang kanilang pagpuri sa kanyang kapalaran, ang Nishada ay nagalak sa kanyang puso, at pinatnubayan nila sa pagpapatuloy ng kanilang paglalakbay.
Doha 196
सनकारे सेवक सकल चले स्वामि रुख पाइ।घर तरु तर सर बाग बन बास बनाएन्हि जाइ।।196।।
sanakāre sevaka sakala cale svāmi rukha pāi |ghara taru tara sara bāga bana bāsa banāenhi jāi ||196||
Lahat ng mga lingkod, matapos matanggap ang utos ng kanilang panginoon, ay naglakad; sila ay gumawa ng kanilang mga tahanan sa mga bahay, sa ilalim ng mga puno, sa tabi ng mga lawa, at sa mga hardin at kagubatan.
Chaupai 197.1-4
सृंगबेरपुर भरत दीख जब।भे सनेहँ सब अंग सिथिल तब।।
सोहत दिएँ निषादहि लागू।जनु तनु धरें बिनय अनुरागू।।
एहि बिधि भरत सेनु सबु संगा।दीखि जाइ जग पावनि गंगा।।
रामघाट कहँ कीन्ह प्रनामू।भा मनु मगनु मिले जनु रामू।।
करहिं प्रनाम नगर नर नारी।मुदित ब्रह्ममय बारि निहारी।।
करि मज्जनु मागहिं कर जोरी।रामचंद्र पद प्रीति न थोरी।।
भरत कहेउ सुरसरि तव रेनू।सकल सुखद सेवक सुरधेनू।।
जोरि पानि बर मागउँ एहू।सीय राम पद सहज सनेहू।।
sṛṁgaberapura bharata dīkha jaba |bhe sanehã saba aṁga sithila taba ||
sohata diẽ niṣādahi lāgū |janu tanu dhareṁ binaya anurāgū ||
ehi bidhi bharata senu sabu saṁgā |dīkhi jāi jaga pāvani gaṁgā ||
rāmaghāṭa kahã kīnha pranāmū |bhā manu maganu mile janu rāmū ||
karahiṁ pranāma nagara nara nārī |mudita brahmamaya bāri nihārī ||
kari majjanu māgahiṁ kara jorī |rāmacaṁdra pada prīti na thorī ||
bharata kaheu surasari tava renū |sakala sukhada sevaka suradhenū ||
jori pāni bara māgaũ ehū |sīya rāma pada sahaja sanehū ||
Nang makita ni Bharata ang Shringaverapura, lahat ng kanyang mga bahagi ng katawan ay nanghina dahil sa pag-ibig. Siya ay sumandal sa Nishada, binibigyan siya ng kanyang suporta, kaya't siya ay tila ba ang Pagpapakumbaba at Pag-ibig ay nagkatawang-tao na. Sa ganitong paraan si Bharata, kasama ang buong hukbo, ay pumunta at nakita ang Ganga, tagapaglinis ng mundo. Siya ay yumuko sa Rama Ghat, at ang kanyang isipan ay lubos na nalunod kaya't tila ba siya ay nakasalubong na si Rama mismo. Ang mga lalaki at babae ng lungsod ay yumuko, at nagmasid nang may galak sa tubig na puno ng Brahma. Pagkatapos maligo, sila ay humiling nang nakatiklop ang mga kamay na ang kanilang pag-ibig sa mga paa ni Ramachandra ay hindi kaunti. Sinabi ni Bharata, O ilog ng mga diyos, ang iyong buhangin ay nagbibigay ng lahat ng kaligayahan, at isang bakang nagbibigay ng kasaganaan sa iyong mga alipin. Nakatiklop ang mga kamay ay humihiling ako ng biyayang ito sa iyo: isang likas at tapat na pag-ibig sa mga paa ni Sita at Rama.
Doha 197
एहि बिधि मज्जनु भरतु करि गुर अनुसासन पाइ।मातु नहानीं जानि सब डेरा चले लवाइ।।197।।
ehi bidhi majjanu bharatu kari gura anusāsana pāi |mātu nahānīṁ jāni saba ḍerā cale lavāi ||197||
Sa ganitong paraan naghugas si Bharata, at natanggap ang utos ng kanyang guro, at alam na ang lahat ng kanyang mga ina ay nakapaghugas na rin, ay dinala niya silang pabalik sa kampo.
Chaupai 198.1-4
जहँ तहँ लोगन्ह डेरा कीन्हा।भरत सोधु सबही कर लीन्हा।।
सुर सेवा करि आयसु पाई।राम मातु पहिं गे दोउ भाई।।
चरन चाँपि कहि कहि मृदु बानी।जननीं सकल भरत सनमानी।।
भाइहि सौंपि मातु सेवकाई।आपु निषादहि लीन्ह बोलाई।।
चले सखा कर सों कर जोरें।सिथिल सरीर सनेह न थोरें।।
पूँछत सखहि सो ठाउँ देखाऊ।नेकु नयन मन जरनि जुड़ाऊ।।
जहँ सिय रामु लखनु निसि सोए।कहत भरे जल लोचन कोए।।
भरत बचन सुनि भयउ बिषादू।तुरत तहाँ लइ गयउ निषादू।।
jahã tahã loganha ḍerā kīnhā |bharata sodhu sabahī kara līnhā ||
sura sevā kari āyasu pāī |rāma mātu pahiṁ ge dou bhāī ||
carana cā̃pi kahi kahi mṛdu bānī |jananīṁ sakala bharata sanamānī ||
bhāihi sauṁpi mātu sevakāī |āpu niṣādahi līnha bolāī ||
cale sakhā kara soṁ kara joreṁ |sithila sarīra saneha na thoreṁ ||
pū̃chata sakhahi so ṭhāũ dekhāū |neku nayana mana jarani juṛāū ||
jahã siya rāmu lakhanu nisi soe |kahata bhare jala locana koe ||
bharata bacana suni bhayau biṣādū |turata tahā̃ lai gayau niṣādū ||
Nagtayo ng mga kampo ang mga tao sa kung saan-saan, at si Bharata ay nag-alaga sa lahat ng sila. Pagkatapos sumamba sa mga diyos at makakuha ng pahintulot, ang dalawang kapatid ay pumunta sa ina ni Rama. Habang pinipisil ang mga paa at paulit-ulit na nagsasalita ng malambing na salita, si Bharata ay nagbigay ng paggalang sa lahat ng mga ina. Ipinagkatiwala ang paglilingkod sa mga ina sa kapatid niya, at tinawag ang Nishada sa kanya. Siya ay lumakad na nakahawak sa kamay ng kaibigan niya, ang katawan ay mahina dahil sa pag-ibig na hindi konti. Hiningi niya sa kaibigan niya, "Ipakita mo sa akin ang lugar na iyon, upang ang pagkasunog ng aking mga mata at puso ay kaunti'y lumamig, kung saan natulog sina Sita, Rama, at Lakshmana noong gabing iyon." Habang siya'y nagsasalita, ang sulok ng kanyang mga mata ay napuno ng luha. Narinig ang mga salita ni Bharata, si Nishada ay napuno ng kalungkutan, at kaagad nagdala sa kanya sa lugar na iyon.
Doha 198
जहँ सिंसुपा पुनीत तर रघुबर किय बिश्रामु।अति सनेहँ सादर भरत कीन्हेउ दंड प्रनामु।।198।।
jahã siṁsupā punīta tara raghubara kiya biśrāmu |ati sanehã sādara bharata kīnheu daṁḍa pranāmu ||198||
Kung saan ang banal na puno ng shishu ay nakatayo, doon ang Panginoon ng mga Raghu ay nagpahinga. Nang may malaking pagmamahal at paggalang, si Bharata ay nag-alok sa kanya ng pagbati nang buong pagdapo.
Chaupai 199.1-4
कुस साँथरीनिहारि सुहाई।कीन्ह प्रनामु प्रदच्छिन जाई।।
चरन रेख रज आँखिन्ह लाई।बनइ न कहत प्रीति अधिकाई।।
कनक बिंदु दुइ चारिक देखे।राखे सीस सीय सम लेखे।।
सजल बिलोचन हृदयँ गलानी।कहत सखा सन बचन सुबानी।।
श्रीहत सीय बिरहँ दुतिहीना।जथा अवध नर नारि बिलीना।।
पिता जनक देउँ पटतर केही।करतल भोगु जोगु जग जेही।।
ससुर भानुकुल भानु भुआलू।जेहि सिहात अमरावतिपालू।।
प्राननाथु रघुनाथ गोसाई।जो बड़ होत सो राम बड़ाई।।
kusa sā̃tharīnihāri suhāī |kīnha pranāmu pradacchina jāī ||
carana rekha raja ā̃khinha lāī |banai na kahata prīti adhikāī ||
kanaka biṁdu dui cārika dekhe |rākhe sīsa sīya sama lekhe ||
sajala bilocana hṛdayã galānī |kahata sakhā sana bacana subānī ||
śrīhata sīya birahã dutihīnā |jathā avadha nara nāri bilīnā ||
pitā janaka deũ paṭatara kehī |karatala bhogu jogu jaga jehī ||
sasura bhānukula bhānu bhuālū |jehi sihāta amarāvatipālū ||
prānanāthu raghunātha gosāī |jo baṛa hota so rāma baṛāī ||
Natanaw ang magandang higaan ng damong kusha, si Bharata ay umikot dito at yumuko sa paggalang. Idinikit niya sa kanyang mga mata ang alikabok na may marka ng mga paa; kasaganaan ng kanyang pag-ibig ay hindi maikwento. Nakita niya ang dalawa o apat na gintong palamuti, at inilagay sa kanyang ulo, itinuturing na tulad ni Sita mismo. Nang may mga mata ng luha at kirot sa puso, nagsalita siya ng mga malambot at marilag na salita sa kanyang kaibigan. "Kinalimutan si Sita, ang mga palamuting ito ay nawalan ng kinang at naging mapurol, kagaya ng mga lalaki at babae sa Ayodhya na nalumbay at lubog sa kalungkutan." "Ang kanyang amang si Janaka: sa kanino ko siya ihahambing, na ang kasiyahan ng mundo ay nasa palad ng kanyang kamay kasabay ng disiplina ng yoga?" "Ang kanyang biyenan ay ang hari, ang araw ng lahi ng surya, na pati ng panginoon ng Amaravati, na si Indra, ay naiinggit sa kanya." "Ang kanyang panginoong mahal na parang buhay ay si Rama, ang panginoon ng mga Raghu, na sa kanyang kadakilaan, sinumang nagiging dakila ay nagiging dakila dahil sa kanya."
Doha 199
पति देवता सुतीय मनि सीय साँथरी देखि।बिहरत हृदउ न हहरि हर पबि तें कठिन बिसेषि।।199।।
pati devatā sutīya mani sīya sā̃tharī dekhi |biharata hṛdau na hahari hara pabi teṁ kaṭhina biseṣi ||199||
Sa pagkakita sa damong higaan ni Sita, ang babaeng itinuturing ang kanyang asawa bilang diyos, hiyas sa mga mababait na babae, ang puso ko ay hindi sumabog at nawasak; ito ay tiyak na mas matigas kaysa sa kidlat.
Frequently Asked Questions
परंपरा में इस खंड का फल ‘भ्रातृ-प्रेम, वैर-शमन, और नाम-विश्वास की दृढ़ता’ कहा जाता है। विशेषतः ‘राम नाम महिमा’ (दोहा 194 के भाव) के पाठ से पाप-संस्कार क्षीण होते हैं और साधक में निष्कपट भक्ति (अहं-रहित स्नेह) जाग्रत होती है।
लोक-परंपरा में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (नाम-संकीर्तन-सम्पुट) या ‘राम राम’ का जप-सम्पुट इस प्रसंग में जोड़ा जाता है, क्योंकि यहाँ नाम-महिमा और गंगा-तट-स्मरण प्रधान है। (क्षेत्र/सम्प्रदाय के अनुसार सम्पुट-रूप बदल सकता है।)
Ask anything about Prakarana 20 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
