Prakarana 6

Verse 108 (चौपाई)

जौं परलोक इहाँ सुख चहहू। सुनि मम बचन ह्रृदयँ दृढ़ गहहू।। सुलभ सुखद मारग यह भाई। भगति मोरि पुरान श्रुति गाई।। ग्यान अगम प्रत्यूह अनेका। साधन कठिन न मन कहुँ टेका।। करत कष्ट बहु पावइ कोऊ। भक्ति हीन मोहि प्रिय नहिं सोऊ।। भक्ति सुतंत्र सकल सुख खानी। बिनु सतसंग न पावहिं प्रानी।। पुन्य पुंज बिनु मिलहिं न संता। सतसंगति संसृति कर अंता।। पुन्य एक जग महुँ नहिं दूजा। मन क्रम बचन बिप्र पद पूजा।। सानुकूल तेहि पर मुनि देवा। जो तजि कपटु करइ द्विज सेवा।।

jauṁ paraloka ihāṁ sukha chahahū | suni mama bacana hṛdayaṁ dṛṛha gahahū || sulabha sukhada māraga yaha bhāī | bhagati mori purāna śruti gāī || gyāna agama pratyūha anekā | sādhana kaṭhina na mana kahuṁ ṭekā || karata kaṣṭa bahu pāvai koū | bhakti-hīna mohi priya nahiṁ soū || bhakti sutaṁtra sakala sukha khānī | binu satsaṅga na pāvahiṁ prānī || punya puñja binu milahiṁ na saṁtā | satsaṅgati saṁsṛti kara aṁtā || punya eka jaga mahuṁ nahiṁ dūjā | mana krama bacana bipra pada pūjā || sānukūla tehi para muni devā | jo taji kapaṭu karai dvija sevā ||

หากท่านปรารถนาความสุขที่นี่และในโลกหน้า จงฟังพระดำรัสของเราและยึดมั่นในหัวใจ หนทางนี้ง่ายและประสิทธิ์ความสุข พี่น้องของฉัน ภักติของเราได้รับการสรรเสริญโดยปุราณะและพระเวท หนทางแห่งความรู้เท่านั้นยากที่จะบรรลุ มีอุปสรรคมากมาย การปฏิบัติของมันยากลำบาก และจิตใจไม่พบที่พักพิง บางคนอาจบรรลุหลังความทุกข์ลำบากมาก แต่ผู้ไม่มีภักติไม่เป็นที่รักของเรา ภักติเป็นใหญ่ เป็นเหมืองแห่งความสุขทุกอย่าง แต่โดยไม่มีสหายที่ดี สิ่งมีชีวิตไม่อาจได้รับ โดยไม่มีบุญสะสม จะไม่พบนักบุญ มิตรภาพกับผู้ดีนำการเวียนว่ายตายเกิดมาสู่จุดจบ ในโลกนี้ไม่มีบุญเสมอด้วยสิ่งหนึ่ง การบูชาพระบาทของพราหมณ์ด้วยใจ การกระทำ และวาจา ฤาษีและเทพเทวาเอื้ออำนวยต่อผู้เช่นนั้น ผู้ละทิ้งการหลอกลวงและรับใช้พราหมณ์

Verse 109 (दोहा/सोरठा)

औरउ एक गुपुत मत सबहि कहउँ कर जोरि। संकर भजन बिना नर भगति न पावइ मोरि।।45।।

aurau eka guputa mata sabahi kahauṁ kara jori | śaṅkara bhajana binā nara bhagati na pāvai mori ||45||

ข้าพเจ้าขอบอกความลับอีกประการหนึ่งแก่ทุกท่าน ด้วยการพนมมือ: หากปราศจากการบูชาพระศังกระ มนุษย์ย่อมไม่อาจบรรลุความภักติต่อข้าพเจ้าได้เลย

Verse 110 (चौपाई)

कहहु भगति पथ कवन प्रयासा। जोग न मख जप तप उपवासा।। सरल सुभाव न मन कुटिलाई। जथा लाभ संतोष सदाई।। मोर दास कहाइ नर आसा। करइ तौ कहहु कहा बिस्वासा।। बहुत कहउँ का कथा बढ़ाई। एहि आचरन बस्य मैं भाई।। बैर न बिग्रह आस न त्रासा। सुखमय ताहि सदा सब आसा।। अनारंभ अनिकेत अमानी। अनघ अरोष दच्छ बिग्यानी।। प्रीति सदा सज्जन संसर्गा। तृन सम बिषय स्वर्ग अपबर्गा।। भगति पच्छ हठ नहिं सठताई। दुष्ट तर्क सब दूरि बहाई।।

kahahu bhagati patha kavana prayāsā | joga na makha japa tapa upavāsā || sarala subhāva na mana kuṭilāī | jathā lābha saṁtoṣa sadāī || mora dāsa kahāi nara āsā | karai tau kahahu kahā bisvāsā || bahuta kahauṁ kā kathā baṛhāī | ehi ācarana basya maiṁ bhāī || baira na bigraha āsa na trāsā | sukhamaya tāhi sadā saba āsā || anāraṁbha aniketa amānī | anagha aroṣa daccha bigyānī || prīti sadā sajjana saṁsargā | tṛna sama biṣaya svarga apabargā || bhagati paccha haṭha nahiṁ saṭhatāī | duṣṭa tarka saba dūri bahāī ||

จงบอกข้าพเจ้าว่า มีความเพียรพยายามอันยิ่งใหญ่ใดบ้างบนเส้นทางแห่งความภักติ? มิใช่โยคะ มิใช่การบูชายัญ มิใช่การสวดมนต์ มิใช่การบำเพ็ญตบะ และมิใช่การอดอาหาร หากแต่เป็นนิสัยที่เรียบง่าย จิตใจที่ไร้ความคดโกง และความพึงพอใจอยู่เสมอกับสิ่งที่ได้รับมาโดยชอบธรรม หากบุคคลใดขณะที่เรียกตนว่าเป็นผู้รับใช้ของข้าพเจ้า ยังคงซื้อขายความหวัง แล้วจงบอกข้าพเจ้าว่า ความไว้วางใจอยู่ที่ไหน? เพราะเหตุใดจึงต้องยืดเรื่องราวด้วยถ้อยคำมากมาย? ด้วยการประพฤติเช่นนี้เท่านั้นที่ข้าพเจ้ายอมจำนน โอ้ภราดร มิได้มีความเป็นศัตรู มิได้มีการวิวาท มิได้มีความปรารถนา มิได้มีความหวาดกลัว บุคคลเช่นนี้คือความสุขโดยแท้ และความหวังทั้งปวงของเขาย่อมสำเร็จ ปราศจากกิจการอันไม่จำเป็น ปราศจากความยึดถือว่านี่เป็นของเราในเรื่องที่อยู่อาศัย ปราศจากความสำคัญตน ไร้บาป ไร้ความโกรธ มีความสามารถและมีปัญญาแยกแยะ รักในการคบหากับผู้ดีเสมอ ถือว่าวัตถุแห่งประสาทสัมผัส สวรรค์ และแม้แต่การหลุดพ้นนั้นเป็นเพียงฟาง มิได้มีความดื้อรั้นในความภักติ มิได้มีความเจ้าเล่ห์ และยอมให้การโต้วาทีอันชั่วร้ายทั้งปวงถูกกวาดไปไกล

Verse 111 (दोहा/सोरठा)

मम गुन ग्राम नाम रत गत ममता मद मोह। ता कर सुख सोइ जानइ परानंद संदोह।।46।।

mama guna grāma nāma rata gata mamatā mada moha | tā kara sukha soi jānai parānanda saṁdoha ||46||

ผู้ใดที่จมดิ่งอยู่ในพระนามของข้าพเจ้าและในการสรรเสริญคุณลักษณะของข้าพเจ้าที่รวมกันเป็นกระจุม ความยึดถือ ความทะนง และความหลงของเขาย่อมจางหายไป เพียงผู้นั้นเท่านั้นที่รู้จักความสุขนั้น อันเป็นคลังแห่งความเบิกบานสูงสุด

Verse 112 (चौपाई)

सुनत सुधासम बचन राम के। गहे सबनि पद कृपाधाम के।। जननि जनक गुर बंधु हमारे। कृपा निधान प्रान ते प्यारे।। तनु धनु धाम राम हितकारी। सब बिधि तुम्ह प्रनतारति हारी।। असि सिख तुम्ह बिनु देइ न कोऊ। मातु पिता स्वारथ रत ओऊ।। हेतु रहित जग जुग उपकारी। तुम्ह तुम्हार सेवक असुरारी।। स्वारथ मीत सकल जग माहीं। सपनेहुँ प्रभु परमारथ नाहीं।। सबके बचन प्रेम रस साने। सुनि रघुनाथ हृदयँ हरषाने।। निज निज गृह गए आयसु पाई। बरनत प्रभु बतकही सुहाई।।

sunata sudhā-sama bacana rāma ke | gahe sabani pada kṛpādhāma ke || janani janaka guru baṁdhu hamāre | kṛpā-nidhāna prāna te pyāre || tanu dhanu dhāma rāma hitakārī | saba bidhi tumha pranaṭārati hārī || asi sikha tumha binu dei na koū | mātu pitā svāratha rata oū || hetu rahita jaga juga upakārī | tumha tumhāra sevaka asurārī || svāratha mīta sakala jaga māhīṁ | sapanehuṁ prabhu paramāratha nāhīṁ || sabake bacana prema rasa sāne | suni raghunātha hṛdayaṁ haraṣāne || nija nija gṛha gae āyasu pāī | baranata prabhu batakahī suhāī ||

เมื่อได้ยินถ้อยคำอันเปรียบดังอมฤตของพระราม ทุกคนต่างจับถือพระบาทของแหล่งที่มาแห่งพระกรุณา สำหรับพวกเรา ท่านเป็นมารดา บิดา ครู และวงศาคณาญาติ ท่านเป็นคลังแห่งความกรุณา ทรงเป็นที่รักยิ่งกว่าชีวิต กาย ทรัพย์ และเรือนเป็นของพระรามเพื่อรับใช้ ในทุกประการท่านทรงเป็นผู้ขจัดความทุกข์ของผู้นอบน้อม คำสั่งสอนเช่นนี้ไม่มีผู้ใดให้นอกจากท่าน แม้แต่บิดามารดาก็ยังผูกพันด้วยผลประโยชน์ส่วนตน ตลอดกาลท่านทรงอุปการะโลกโดยปราศจากแรงจูงใจ โอ้ศัตรูของอสูร พวกเราเป็นผู้รับใช้ของท่าน ในโลกนี้ผลประโยชน์ส่วนตนเป็นมิตรของทุกคน แม้แต่ในความฝัน โอ้พระผู้เป็นเจ้า ก็ไม่มีความห่วงใยในความดีสูงสุด ถ้อยคำของพวกเขาที่ชุ่มด้วยรสแห่งความรัก ทำให้พระหฤทัยของพระรฆุนาถเปี่ยมด้วยความปลาบปลื้ม รับพระบัญชาจากพระองค์แล้ว แต่ละคนต่างกลับสู่เรือนของตน ระลึกถึงพระดำรัสอันงดงามของพระผู้เป็นเจ้า

Verse 113 (दोहा/सोरठा)

उमा अवधबासी नर नारि कृतारथ रूप। ब्रह्म सच्चिदानंद घन रघुनायक जहँ भूप।।47।।

umā avadhabāsī nara nāri kṛtāratha rūpa | brahma saccidānanda ghana raghunāyaka jahã bhūpa ||47||

โอ้พระอุมา บุรุษและสตรีแห่งอยธยาได้กลายเป็นรูปธรรมแห่งพระโชติที่สำเร็จแล้ว เพราะพระพรหม อันเป็นภาวะ-ความรู้สึกตัว-ความเบิกบานอันเป็นเนื้อเดียวกัน ทรงครองราชย์ในบุคคลของพระผู้เป็นเจ้าแห่งราชวงศ์รฆุ

Verse 114 (चौपाई)

एक बार बसिष्ट मुनि आए। जहाँ राम सुखधाम सुहाए।। अति आदर रघुनायक कीन्हा। पद पखारि पादोदक लीन्हा।। राम सुनहु मुनि कह कर जोरी। कृपासिंधु बिनती कछु मोरी।। देखि देखि आचरन तुम्हारा। होत मोह मम हृदयँ अपारा।। महिमा अमित बेद नहिं जाना। मैं केहि भाँति कहउँ भगवाना।। उपरोहित्य कर्म अति मंदा। बेद पुरान सुमृति कर निंदा।। जब न लेउँ मैं तब बिधि मोही। कहा लाभ आगें सुत तोही।। परमातमा ब्रह्म नर रूपा। होइहि रघुकुल भूषन भूपा।।

eka bāra basiṣṭha muni āe | jahā̃ rāma sukhadhāma suhāe || ati ādara raghunāyaka kīnhā | pada pakhāri pādodaka līnhā || rāma sunahu muni kaha kara jorī | kṛpāsindhu binatī kachu morī || dekhi dekhi ācarana tumhārā | hota moha mama hṛdayã apārā || mahimā amita beda nahĩ jānā | maĩ kehi bhā̃ti kahaũ bhagavānā || uporohitya karma ati mandā | beda purāna sumṛti kara nĩdā || jaba na leũ maĩ taba bidhi mohī | kahā lābha āgẽ suta tohī || paramātmā brahma nara rūpā | hoihi raghukula bhūṣana bhūpā ||

ครั้งหนึ่ง มุนีวสิษฐ์ได้เสด็จมายังที่ซึ่งพระราม แหล่งแห่งความสุขอันงดงาม ประทับอยู่อย่างรุ่งโรจน์ พระผู้เป็นเจ้าแห่งราชวงศ์รฆุทรงให้เกียรติแก่ท่านอย่างยิ่ง โดยทรงล้างพระบาทและรับน้ำที่ทำให้บริสุทธิ์ ด้วยพระหัตถ์ที่พนมเข้าด้วยกัน มุนีได้ตรัสว่า โอ้ราม โปรดทรงรับฟังคำอธิษฐานเล็กน้อยของข้าพระองค์ โอ้มหาสมุทรแห่งพระกรุณา การทอดพระเนตรความประพฤติของพระองค์ซ้ำแล้วซ้ำเล่า ทำให้พระหฤทัยของข้าพระองค์เปี่ยมด้วยความประทับใจ พระเกียรติอันไร้ขอบเขตของพระองค์ แม้พระเวทก็ไม่อาจหยั่งถึงอย่างเต็มที่ ข้าพระองค์จะกล่าวถึงได้อย่างไร โอ้พระผู้เป็นเจ้า หน้าที่ปุโรหิตของข้าพระองค์รู้สึกอ่อนแอ และเสี่ยงต่อการถูกติเตียนจากพระเวท ปุราณ และสมฤติ หากข้าพระองค์ไม่ได้รับสิ่งนี้จากพระองค์ ชะตาจะตำหนิข้าพระองค์ แล้วบุตรของข้าพระองค์จะได้รับประโยชน์อะไรในภายหน้า พระองค์คือปรมาตมัน พระพรหมในรูปมนุษย์ จักทรงเป็นกษัตริย์อันเป็นเครื่องประดับของราชวงศ์รฆุ

Verse 115 (दोहा/सोरठा)

तब मैं हृदयँ बिचारा जोग जग्य ब्रत दान। जा कहुँ करिअ सो पैहउँ धर्म न एहि सम आन।।48।।

taba maĩ hṛdayã bicārā joga jagya brata dāna | jā kahũ kari-a so paihaũ dharma na ehi sama āna ||48||

ครั้งนั้นข้าพเจ้าได้ตรึกตรองในพระหฤทัยว่า โยคะ การบูชายัญ การถือศีล และการบริจาคทาน ไม่ว่าจะปฏิบัติสิ่งใด ไม่มีธรรมใดเสมอเหมือนสิ่งนี้ในคุณค่า

Verse 116 (चौपाई)

जप तप नियम जोग निज धर्मा। श्रुति संभव नाना सुभ कर्मा।। ग्यान दया दम तीरथ मज्जन। जहँ लगि धर्म कहत श्रुति सज्जन।। आगम निगम पुरान अनेका। पढ़े सुने कर फल प्रभु एका।। तब पद पंकज प्रीति निरंतर। सब साधन कर यह फल सुंदर।। छूटइ मल कि मलहि के धोएँ। घृत कि पाव कोइ बारि बिलोएँ।। प्रेम भगति जल बिनु रघुराई। अभिअंतर मल कबहुँ न जाई।। सोइ सर्बग्य तग्य सोइ पंडित। सोइ गुन गृह बिग्यान अखंडित।। दच्छ सकल लच्छन जुत सोई। जाकें पद सरोज रति होई।।

japa tapa niyama joga nija dharmā | śruti saṁbhava nānā subha karmā || gyāna dayā dama tīratha majjana | jahã lagi dharma kahata śruti sajjana || āgama nigama purāna anekā | paṛhe sune kara phala prabhu ekā || taba pada paṅkaja prīti nirantara | saba sādhana kara yaha phala sundara || chūṭai mala ki malahi ke dhoẽ | ghṛta ki pāva koi bāri biloẽ || prema bhagati jala binu raghurāī | abhiantara mala kabahũ na jāī || soi sarbagya tagya soi paṇḍita | soi guna gṛha bigyāna akhaṇḍita || daccha sakala lacchana juta soī | jākẽ pada saroja rati hoī ||

การสวดมนต์ การบำเพ็ญตบะ ข้อปฏิบัติ โยคะ หน้าที่ของตน กิจการอันเป็นมงคลมากมายที่เกิดจากพระศรุติ ความรู้ ความเมตตา การยับยั้งตน การอาบน้ำในแหล่งน้ำศักดิ์สิทธิ์ ตราบเท่าที่พระศรุติและผู้ชอบธรรมกล่าวถึงธรรม อาคม นิคม และปุราณมากมาย ไม่ว่าจะอ่านหรือฟัง ย่อมให้ผลเพียงอย่างเดียว คือพระผู้เป็นเจ้าเท่านั้น ดังนั้นความรักอันไม่ขาดสายต่อพระบาทปทุมจึงเป็นผลอันงดงามแห่งการบำเพ็ญทุกอย่าง จะขจัดสิ่งสกปรกได้หรือโดยการล้างสิ่งสกปรก? จะได้เนยใสโดยการกวนน้ำหรือ? หากปราศจากน้ำแห่งความภักติรักต่อพระผู้เป็นเจ้าแห่งราชวงศ์รฆุ มลทินภายในจะไม่มีวันจางหายไป ผู้นั้นเท่านั้นที่รู้จริงทุกสิ่ง ผู้นั้นเท่านั้นที่ชำนาญในการบูชายัญ ผู้นั้นเท่านั้นที่เป็นผู้รู้ ผู้นั้นคือเรือนแห่งคุณธรรม มีปัญญาอันไม่ขาดสาย มีความสามารถ ประกอบด้วยลักษณะทุกประการ ผู้ซึ่งพระหฤทัยปีติยินดีในพระบาทปทุม

Verse 117 (दोहा/सोरठा)

नाथ एक बर मागउँ राम कृपा करि देहु। जन्म जन्म प्रभु पद कमल कबहुँ घटै जनि नेहु।।49।।

nātha eka bara māgaũ rāma kṛpā kari dehu | janma janma prabhu pada kamala kabahũ ghaṭai jani nehu ||49||

โอ้พระผู้เป็นเจ้า ข้าพระองค์ขอพระราชทานพรเพียงประการเดียว โอ้ราม โปรดทรงประทานด้วยพระกรุณา ตลอดชาติแล้วชาติเล่า ขอความรักของข้าพระองค์ต่อพระบาทปทุมของพระองค์อย่าได้ลดน้อยถอยลงเป็นอันขาด

Verse 118 (चौपाई)

यह प्रभु चरित पवित्र सुहावा। कहहु कृपाल काग कहँ पावा।। तुम्ह केहि भाँति सुना मदनारी। कहहु मोहि अति कौतुक भारी।। गरुड़ महाग्यानी गुन रासी। हरि सेवक अति निकट निवासी।। तेहिं केहि हेतु काग सन जाई। सुनी कथा मुनि निकर बिहाई।। कहहु कवन बिधि भा संबादा। दोउ हरिभगत काग उरगादा।। गौरि गिरा सुनि सरल सुहाई। बोले सिव सादर सुख पाई।। धन्य सती पावन मति तोरी। रघुपति चरन प्रीति नहिं थोरी।। सुनहु परम पुनीत इतिहासा। जो सुनि सकल लोक भ्रम नासा।। उपजइ राम चरन बिस्वासा। भव निधि तर नर बिनहिं प्रयासा।।

yaha prabhu carita pavitra suhāvā | kahahu kṛpāla kāga kahã pāvā || tumha kehi bhā̃ti sunā madanārī | kahahu mohi ati kautuka bhārī || garuṛa mahā-jñānī guna rāsī | hari sevaka ati nikaṭa nivāsī || tehĩ kehi hetu kāga sana jāī | sunī kathā muni nikara bihāī || kahahu kavan bidhi bhā sãbādā | dou hari-bhagata kāga urag-ādā || gauri girā suni sarala suhāī | bole siva sādara sukha pāī || dhanya satī pāvana mati torī | raghupati carana prīti nahĩ thorī || sunahu parama punīta itihāsā | jo suni sakala loka bhrama nāsā || upajai rāma carana bisvāsā | bhava nidhi tara nara binahĩ prayāsā ||

เรื่องราวของพระผู้เป็นเจ้านี้บริสุทธิ์และงดงามยิ่ง โปรดบอกข้าพเจ้า โอ้ผู้ทรงกรุณา ว่าอีกาได้รับเรื่องนี้อย่างไร? ท่านได้ยินเรื่องนี้อย่างไร โอ้ศัตรูของกามเทพ? โปรดบอกข้าพเจ้า ความประหลาดใจของข้าพเจ้ายิ่งนัก ครุฑทรงปัญญายิ่ง เป็นคลังแห่งคุณธรรม และเป็นผู้รับใช้ของพระหริทรงประทับอยู่ใกล้ชิดพระองค์ยิ่ง ด้วยเหตุใดพระองค์จึงเสด็จไปหาอีกา จางจากหมู่มุนีเพื่อทรงฟังเรื่องราว? โปรดบอกข้าพเจ้าว่า การสนทนานี้เกิดขึ้นอย่างไร ระหว่างผู้ภักดีต่อพระหริทั้งสอง คืออีกาและครุฑ? เมื่อทรงได้ยินถ้อยคำอันเรียบง่ายและงดงามของพระปารวตี พระศิวะได้ตรัสตอบด้วยความปลาบปลื้มอย่างเคารพว่า ท่านเป็นสตีผู้ทรงโชติ พระปัญญาของท่านบริสุทธิ์ ความรักของท่านต่อพระบาทของพระผู้เป็นเจ้าแห่งราชวงศ์รฆุมิได้น้อยนัก จงฟังเรื่องราวอันศักดิ์สิทธิ์ยิ่ง ด้วยการฟังเรื่องนี้ ความหลงผิดของโลกย่อมถูกทำลาย ความศรัทธาในพระบาทของพระรามย่อมเกิดขึ้น และมนุษย์ย่อมข้ามมหาสมุทรแห่งการมีอยู่ได้โดยมิต้องอุตสาหะ

Verse 119 (दोहा/सोरठा)

ऐसिअ प्रस्न बिहंगपति कीन्ह काग सन जाइ। सो सब सादर कहिहउँ सुनहु उमा मन लाइ।।55।।

aisiya prasan bihaṅgapati kīnha kāga sana jāi | so saba sādara kahihaũ sunahu umā mana lāi ||55||

เช่นนี้เป็นคำถามที่ท่านเจ้าแห่งนกทรงถามเมื่อเสด็จไปหาอีกา ข้าพเจ้าจะเล่าทั้งหมดด้วยความเคารพ โปรดฟังด้วยใจจดจ่ง พระนางอุมา

Verse 120 (चौपाई)

मैं जिमि कथा सुनी भव मोचनि। सो प्रसंग सुनु सुमुखि सुलोचनि।। प्रथम दच्छ गृह तव अवतारा। सती नाम तब रहा तुम्हारा।। दच्छ जग्य तब भा अपमाना। तुम्ह अति क्रोध तजे तब प्राना।। मम अनुचरन्ह कीन्ह मख भंगा। जानहु तुम्ह सो सकल प्रसंगा।। तब अति सोच भयउ मन मोरें। दुखी भयउँ बियोग प्रिय तोरें।। सुंदर बन गिरि सरित तड़ागा। कौतुक देखत फिरउँ बेरागा।। गिरि सुमेर उत्तर दिसि दूरी। नील सैल एक सुन्दर भूरी।। तासु कनकमय सिखर सुहाए। चारि चारु मोरे मन भाए।। तिन्ह पर एक एक बिटप बिसाला। बट पीपर पाकरी रसाला।। सैलोपरि सर सुंदर सोहा। मनि सोपान देखि मन मोहा।।

maĩ jimi kathā sunī bhava mocani | so prasaṅga sunu sumukhi sulocani || prathama daccha gṛha tava avatārā | satī nāma taba rahā tumhārā || daccha jagya taba bhā apamānā | tumha ati krodha taje taba prānā || mama anucaranha kīnha makha bhaṅgā | jānahu tumha so sakala prasaṅgā || taba ati soca bhayau mana morẽ | dukhī bhayaũ biyoga priya torẽ || suṃdara bana giri sarita taṛāgā | kautuka dekhata phiraũ berāgā || giri sumeru uttara disi dūrī | nīla saila eka suṃdara bhūrī || tāsu kanakamaya sikhara suhāe | cāri cāru more mana bhāe || tinha para eka-eka biṭapa bisālā | baṭ pīpara pākarī rasālā || sailopari sara suṃdara sohā | maṇi sopāna dekhi mana mohā ||

ดังที่ข้าพเจ้าได้ยินเรื่องราวที่ช่วยให้พ้นจากการผูกมัดทางโลก ข้าพเจ้าจะเล่าตอนนั้น โปรดฟังเถิดผู้มีพระพักตร์งาม ผู้มีพระเนตรสดใส ท่านประสูติครั้งแรกในพระนิเวศของทักษะ ขณะนั้นพระนามของท่านคือสตี ในพิธีบูชายัญของทักษะมีการดูหมิ่น ท่านทรงกริ้วยิ่งแล้วทรงสละพระชนม์ บริวารของข้าพเจ้าได้ทำลายพิธีนั้น ท่านทรงทราบเรื่องราวทั้งหมดแล้ว ขณะนั้นพระทัยของข้าพเจ้าเปี่ยมด้วยความทุกข์โศก ข้าพเจ้าหดหู่เพราะการพลัดพรากจากท่าน ผู้เป็นที่รัก ข้าพเจ้าเดินทางไปด้วยใจว่างเปล่า ชมป่าอันงดงาม ภูเขา แม่น้ำ และทะเลสาบ ทางทิศเหนือของเขาสุเมรุห่างไกล มีภูเขาสีน้ำเงินเข้มงดงามลูกหนึ่ง ยอดเขาทองคำของมันสว่างรุ่งเรือง สี่ยอดนั้นบันดาลใจให้ข้าพเจ้าปลาบปลื้มยิ่ง บนแต่ละยอดมีต้นไม้ใหญ่ต้นหนึ่ง ได้แก่ ต้นไทร ต้นปิปปละ ต้นปาการี และต้นมะม่วง บนภูเขานั้นมีทะเลสาบงดงาม มองเห็นบันไดประดับพลอย พระทัยของข้าพเจ้าพลันหลงใหล

Verse 121 (दोहा/सोरठा)

सीतल अमल मधुर जल जलज बिपुल बहुरंग। कूजत कल रव हंस गन गुंजत मजुंल भृंग।।56।।

sītala amala madhura jala jalaja bipula bahuraṅga | kūjata kala rava haṃsa gana guñjata mañjula bhṛṅga ||56||

น้ำในนั้นเย็น บริสุทธิ์ และหวาน ดอกบัวหลายสีเบ่งบานบริบูรณ์ หงส์ร้องเสียงไพเราะ ผึ้งงามร้องหึ่งเสียงอื้ออึง

Verse 122 (चौपाई)

तेहिं गिरि रुचिर बसइ खग सोई। तासु नास कल्पांत न होई।। माया कृत गुन दोष अनेका। मोह मनोज आदि अबिबेका। रहे ब्यापि समस्त जग माहीं। तेहि गिरि निकट कबहुँ नहिं जाहीं।। तहँ बसि हरिहि भजइ जिमि कागा। सो सुनु उमा सहित अनुरागा।। पीपर तरु तर ध्यान सो धरई। जाप जग्य पाकरि तर करई।। आँब छाहँ कर मानस पूजा। तजि हरि भजनु काजु नहिं दूजा।। बर तर कह हरि कथा प्रसंगा। आवहिं सुनहिं अनेक बिहंगा।। राम चरित बिचीत्र बिधि नाना। प्रेम सहित कर सादर गाना।। सुनहिं सकल मति बिमल मराला। बसहिं निरंतर जे तेहिं ताला।। जब मैं जाइ सो कौतुक देखा। उर उपजा आनंद बिसेषा।।

tehĩ giri rucira basai khaga soī | tāsu nāsa kalpānta na hoī || māyā kṛta guna doṣa anekā | moha manoja ādi abibekā || rahe byāpi samasta jaga māhī̃ | tehi giri nikaṭa kabahũ nahĩ jāhī̃ || tahã basi harihi bhajai jimi kāgā | so sunu umā sahita anurāgā || pīpara taru tara dhyāna so dharaī | jāpa jagya pākarī tara karaī || ā̃ba chāhã kara mānasa pūjā | taji hari bhajanu kāju nahĩ dūjā || bara tara kaha hari kathā prasaṅgā | āvahĩ sunahĩ aneka bihaṅgā || rāma carita bicītra bidhi nānā | prema sahita kara sādara gānā || sunahĩ sakala mati bimala marālā | basahĩ nirantara je tehĩ tālā || jaba maĩ jāi so kautuka dekhā | ura upajā ānanda biseṣā ||

บนภูเขางดงามนั้น ฤาษีนกผู้นั้นสถิต ถิ่นฐานของท่านไม่ถูกทำลายแม้ในกาลสิ้นยุค คุณและโทษมากมายที่มายาสร้างขึ้น คือ ความหลง ความปรารถนา และการขาดปัญญา แพร่หลายทั่วโลก แต่ไม่เคยเข้าใกล้ภูเขานั้น ที่นั่นอีกาสถิตและบูชาพระหริ โปรดฟังเถิดพระนางอุมาด้วยความรัก ใต้ต้นปิปปละท่านจดจ่อในการทำสมาธิ ใต้ต้นปาการีท่านท่องมนต์และประกอบพิธี ในร่มเงาต้นมะม่วงท่านบูชาในพระทัย นอกจากการบูชาพระหริ ท่านไม่มีกิจอื่น ใต้ต้นไทรท่านเล่าเรื่องราวของพระหริ นกมากมายมาฟัง ด้วยวิถีนานัปการอัศจรรย์ พวกมันขับร้องวีรกรรมของพระรามด้วยความรักและเคารพ ผู้มีใจบริสุทธิ์ดังหงส์ฟังทั้งหมดและสถิต ณ ทะเลสาบนั้นเสมอ เมื่อข้าพเจ้าไปถึงและเห็นความอัศจรรย์นั้น ความปีติพิเศษบังเกิดในพระทัยของข้าพเจ้า

Verse 123 (दोहा/सोरठा)

तब कछु काल मराल तनु धरि तहँ कीन्ह निवास। सादर सुनि रघुपति गुन पुनि आयउँ कैलास।।57।।

taba kachu kāla marāla tanu dhari tahã kīnha nivāsa | sādara suni raghupati guna puni āyũ kailāsa ||57||

ครั้นนั้นชั่วระยะหนึ่ง ข้าพเจ้าทรงร่างเป็นหงส์และสถิต ณ ที่นั่น ฟังคุณความดีขององค์พระผู้เป็นเจ้าแห่งราชวงศ์รฆุด้วยเคารพแล้ว เสด็จกลับเขาไกลาสอีกครั้ง

Verse 124 (चौपाई)

गिरिजा कहेउँ सो सब इतिहासा। मैं जेहि समय गयउँ खग पासा।। अब सो कथा सुनहु जेही हेतू। गयउ काग पहिं खग कुल केतू।। जब रघुनाथ कीन्हि रन क्रीड़ा। समुझत चरित होति मोहि ब्रीड़ा।। इंद्रजीत कर आपु बँधायो। तब नारद मुनि गरुड़ पठायो।। बंधन काटि गयो उरगादा। उपजा हृदयँ प्रचंड बिषादा।। प्रभु बंधन समुझत बहु भाँती। करत बिचार उरग आराती।। ब्यापक ब्रह्म बिरज बागीसा। माया मोह पार परमीसा।। सो अवतार सुनेउँ जग माहीं। देखेउँ सो प्रभाव कछु नाहीं।।

girijā kaheũ so saba itihāsā | maĩ jehi samaya gayũ khaga pāsā || aba so kathā sunahu jehī hetū | gayu ḵāga pahĩ khaga-kula ketū || jaba raghunātha kīnhi rana krīḍā | samujhata carita hoti mohi brīḍā || indra-jīta kara āpu bãdhāyo | taba nārada muni garuṛa paṭhāyo || bãdhana kāṭi gayo uragādā | upajā hṛdayã pracaṇḍa biṣādā || prabhu bãdhana samujhata bahu bhā̃tī | karata bicāra uraga-ārātī || byāpaka brahma biraja bāgīsā | māyā-moha pāra paramīsā || so avatāra suneũ jaga māhī̃ | dekheũ so prabhāva kachu nāhī̃ ||

พระนางคิริชาข้าพเจ้าได้ทูลเรื่องราวทั้งหมดนั้นแล้ว ซึ่งข้าพเจ้าได้เสด็จไปหาฤาษีนกในกาลใด บัดนี้โปรดฟังเหตุที่ธงแห่งวงศ์นกตกไปสู่อีกา เมื่อองค์พระรฆุนาถทรงบำเพ็ญพระกรีฑาในสงคราม การระลึกถึงวีรกรรมนั้นยังทำให้ข้าพเจ้าละอายใจ อินทรชิตจับพระองค์ไว้ได้ ครั้นนั้นฤาษีนารัททรงส่งครุฑไป หลังตัดพันธนาการแล้ว ศัตรูของงูจากไป ความโศกเศร้ารุนแรงบังเกิดในพระทัยของท่าน ท่านทรงใคร่ครวญการถูกจับของพระเจ้าหลายประการ ศัตรูของงูทรงดำริว่า พระองค์คือพรหมผู้แพร่หลายทั่ว องค์พระผู้เป็นเจ้าเหนือมายาและความหลง ผู้ทรงอำนาจสูงสุด ข้าพเจ้าได้ยินในโลกถึงอวตารเช่นนี้ แต่มิได้เห็นพระอานุภาพเช่นนั้นในที่นี้

Verse 125 (दोहा/सोरठा)

भव बंधन ते छूटहिं नर जपि जा कर नाम। खर्च निसाचर बाँधेउ नागपास सोइ राम।।58।।

bhava bãdhana te chūṭahĩ nara japi jā kara nāma | kharca nisācara bā̃dheu nāgapāsa soi rāma ||58||

มนุษย์พ้นจากพันธนาการแห่งการมีอยู่ทางโลกโดยการสวดพระนามของพระองค์ แต่พระรามนั้นถูกมัดด้วยเชือกงูของอสูรชั่วร้าย

Verse 126 (चौपाई)

नाना भाँति मनहि समुझावा। प्रगट न ग्यान हृदयँ भ्रम छावा।। खेद खिन्न मन तर्क बढ़ाई। भयउ मोहबस तुम्हरिहिं नाई।। ब्याकुल गयउ देवरिषि पाहीं। कहेसि जो संसय निज मन माहीं।। सुनि नारदहि लागि अति दाया। सुनु खग प्रबल राम कै माया।। जो ग्यानिन्ह कर चित अपहरई। बरिआई बिमोह मन करई।। जेहिं बहु बार नचावा मोही। सोइ ब्यापी बिहंगपति तोही।। महामोह उपजा उर तोरें। मिटिहि न बेगि कहें खग मोरें।। चतुरानन पहिं जाहु खगेसा। सोइ करेहु जेहि होइ निदेसा।।

nānā bhā̃ti manahi samujhāvā | pragaṭa na gyāna hṛdayã bhrama chāvā || kheda khinna mana tarka baṛhāī | bhayau mohavasa tumharihĩ nāī || byākula gayau devar̥ṣi pāhī̃ | kahesi jo sãsaya nija mana māhī̃ || suni nāradahi lāgi ati dāyā | sunu khaga prabala rāma kai māyā || jo gyāninh kara cita apaharāī | bariyāī bimohi mana karaī || jehĩ bahu bāra nacāvā mohī | soi byāpī bihaṅgapati tohī || mahāmoha upajā ura torẽ | miṭihi na begi kahẽ khaga morẽ || catūrānana pahĩ jāhu khagesā | soi karehu jehi hoi nidesā ||

ท่านทรงใคร่ครวญในพระทัยหลายประการ แต่ปัญญาแท้มิได้บังเกิด ความหลงปกคลุมพระทัย ทุกข์ระทมและท้อแท้ ท่านทรงเพิ่มการใคร่ครวญและตกอยู่ในอำนาจความหลง เช่นเดียวกับท่าน กระวนกระวายพระทัย ท่านเสด็จไปหาฤาษีเทพและตรัสความสงสัยในพระทัยของพระองค์ ได้ยินดังนั้น ความกรุณาบังเกิดในฤาษีนารัท ท่านตรัสว่า ฟังเถิดนก มายาของพระรามทรงพลังยิ่ง นางช่วงชิงใจของผู้มีปัญญาและบังคับให้หลงใหลในใจ ผู้ที่ทำให้ข้าพเจ้าเต้นรำหลายครั้ง บัดนี้แพร่หลายในท่านด้วย นายแห่งนก ความหลงใหลยิ่งใหญ่บังเกิดในพระทัยของท่าน จะไม่สงบลงโดยเร็วด้วยถ้อยคำของข้าพเจ้า จงไปหาองค์พระผู้มีพระพักตร์สี่ ทำตามที่พระองค์ทรงบัญชา

Verse 127 (दोहा/सोरठा)

अस कहि चले देवरिषि करत राम गुन गान। हरि माया बल बरनत पुनि पुनि परम सुजान।।59।।

asa kahi cale devar̥ṣi karata rāma guna gāna | hari māyā bala baranata puni puni parama sujāna ||59||

ตรัสเช่นนั้นแล้ว ฤาษีเทพเสด็จจากไป ขับร้องคุณความดีของพระราม ทรงพรรณนาพลังแห่งมายาของพระหริซ้ำแล้วซ้ำเล่า ผู้ทรงปัญญายิ่งนั้น