Prakarana 6
सोपान-समापन: ‘लीला-समाधि’ से ‘श्रवण-निष्ठा’ तक। उत्तरकाण्ड में रामराज्य-स्थापन के बाद रस का केंद्र बाह्य विजय नहीं, अंतःशुद्धि है—रामगुण-कीर्तन, साधु-संग, और मायाविमोह का खंडन। यह चरण साधक को ‘कथा-श्रवण = नौका’ का बोध देकर भवसागर-तरण की परिपक्व विधि सिखाता है: (1) सेवा (हनुमान-भरतादि), (2) कीर्तन (नारद), (3) जिज्ञासा (उमा-गरुड़), (4) विवेक (माया-प्रश्न), (5) श्रद्धा (रामचरित पर विश्वास)।
এই অংশত উত্তৰকাণ্ডৰ প্ৰধান ৰস শান্ত-ভক্তি; ইয়াৰ ভিতৰত দাস্য (হনুমান-সেৱা), মাধুৰ্য-কীৰ্তন (নাৰদৰ বীণা), আৰু অদ্ভুত (কাগভুসুণ্ডি-গৰুড় প্ৰসঙ্গ)ৰ তৰংগ বয়। আৰম্ভণিতে বশিষ্ঠ-আগমন আৰু ৰামৰ নগৰ-পরিক্ৰমা/বিশ্ৰাম এক ৰাজকীয় দৃশ্য; কিন্তু তুলসীৰ লক্ষ্য ‘ৰাজধৰ্ম’ নহয়, ‘ৰাম-ধৰ্ম’—য’ত শ্ৰমহৰণ, শীতল অৱঁৰাই, আৰু ভাতৃসেৱাই সাধকৰ চিত্তক ‘সেৱা-সুখ’ত স্থিৰ কৰে। তাৰ পাছত নাৰদৰ আগমনে কাহিনীখনক ‘কীৰ্তন-যজ্ঞ’ কৰি তোলে: ৰামগুণ ‘সদা নবীন’—অৰ্থাৎ অনুভৱৰ নিত্য-নৱতা। তাৰ পিছত শিৱ-উমা সংলাপত ৰামচৰিতৰ অপৰিমেয়তা, শ্ৰৱণৰ ফল, আৰু মায়া-পরাজয়ৰ শাস্ত্ৰ আহে। অন্তত গৰুড়ৰ সংশয় (ৰাম কেনেকৈ বাঁধা পৰিল?) আৰু নাৰদৰ উত্তৰ উত্তৰকাণ্ডৰ ধৰ্ম-মীমাংসা: অৱতাৰ-লীলাতো ব্ৰহ্ম-ব্যাপকতা অক্ষুণ্ণ; মায়াৰ বল জ্ঞানীৰ চিত্তকো কঁপাব পাৰে, সেয়ে ভক্তি-আশ্ৰয়েই শেষ সোপান।
Verses
চৌপাই 50.1-5
अस कहि मुनि बसिष्ट गृह आए।कृपासिंधु के मन अति भाए।।
हनूमान भरतादिक भ्राता।संग लिए सेवक सुखदाता।।
पुनि कृपाल पुर बाहेर गए।गज रथ तुरग मगावत भए।।
देखि कृपा करि सकल सराहे।दिए उचित जिन्ह जिन्ह तेइ चाहे।।
हरन सकल श्रम प्रभु श्रम पाई।गए जहाँ सीतल अवँराई।।
भरत दीन्ह निज बसन डसाई।बैठे प्रभु सेवहिं सब भाई।।
मारुतसुत तब मारूत करई।पुलक बपुष लोचन जल भरई।।
हनूमान सम नहिं बड़भागी।नहिं कोउ राम चरन अनुरागी।।
गिरिजा जासु प्रीति सेवकाई।बार बार प्रभु निज मुख गाई।।
asa kahi muni basiṣṭa gṛha āe |kṛpāsindhu ke mana ati bhāe ||
hanūmāna bharatādika bhrātā |saṅga lie sevaka sukhadātā ||
puni kṛpāla pura bāhera gae |gaja ratha turaga magāvata bhae ||
dekhi kṛpā kari sakala sarāhe |die ucita jinha jinha tei cāhe ||
harana sakala śrama prabhu śrama pāī |gae jahā̃ sītala avãrāī ||
bharata dīnha nija basana ḍasāī |baiṭhe prabhu sevahiṁ saba bhāī ||
mārutasuta taba mārūta karaī |pulaka bapuṣa locana jala bharaī ||
hanūmāna sama nahiṁ baṛabhāgī |nahiṁ kou rāma carana anurāgī ||
girijā jāsu prīti sevakāī |bāra bāra prabhu nija mukha gāī ||
এই কথা কৈ মুনি বশিষ্ঠ গৃহলৈ উভতি গ'ল, আৰু তেওঁ কৃপাসিন্ধুৰ মনত অতি ভাল লাগিল। সেৱকসকলৰ সুখদাতাই হনুমান আৰু ভৰত আদি ভ্ৰাতাসকলক সৈতে লৈ গ'ল। তাৰ পিছত কৃপালু পুৰীৰ বাহিৰলৈ গ'ল আৰু গজ, ৰথ আৰু অশ্ব মগাই দিলে। চাই কৃপা কৰি সকলোকে প্ৰশংসা কৰিলে, আৰু যিসকলে যি বিচাৰিলে তেওঁলোকক উপযুক্তভাৱে তাকে দিলে। সকলো শ্ৰম হৰণকাৰী প্ৰভু নিজেই শ্ৰম অনুভৱ কৰি য'ত শীতল আম্ৰকুঞ্জ আছিল তালৈ গ'ল। ভৰতে নিজৰ বস্ত্ৰ বিছাই দিলে, প্ৰভু বহিল আৰু সকলো ভ্ৰাতাই তেওঁৰ সেৱা কৰিলে। তেতিয়া পৱনসুতে বতাহ কৰিলে, তেওঁৰ দেহ ৰোমাঞ্চিত হ'ল আৰু চকুত জল ভৰি পৰিল। হনুমানৰ দৰে ডাঙৰ ভাগ্যৱান আন কোনো নাই, ৰামচৰণত অনুৰাগী আন কোনো নাই। হে গিৰিজা, তেওঁৰ প্ৰেম আৰু সেৱা প্ৰভুৱে নিজ মুখেৰে বাৰবাৰ গাইছে।
দোহা 50
तेहिं अवसर मुनि नारद आए करतल बीन।गावन लगे राम कल कीरति सदा नबीन।।50।।
tehiṁ avasara muni nārada āe karatala bīna |gāvana lage rāma kala kīrati sadā nabīna ||50||
সেই সময়ত মুনি নাৰদ হাতত বীণা লৈ আহিল আৰু ৰামৰ সদানৱ সুন্দৰ কীৰ্তি গোৱা আৰম্ভ কৰিলে।
চৌপাই 51.1-5
मामवलोकय पंकज लोचन।कृपा बिलोकनि सोच बिमोचन।।
नील तामरस स्याम काम अरि।हृदय कंज मकरंद मधुप हरि।।
जातुधान बरूथ बल भंजन।मुनि सज्जन रंजन अघ गंजन।।
भूसुर ससि नव बृंद बलाहक।असरन सरन दीन जन गाहक।।
भुज बल बिपुल भार महि खंडित।खर दूषन बिराध बध पंडित।।
रावनारि सुखरूप भूपबर।जय दसरथ कुल कुमुद सुधाकर।।
सुजस पुरान बिदित निगमागम।गावत सुर मुनि संत समागम।।
कारुनीक ब्यलीक मद खंडन।सब बिधि कुसल कोसला मंडन।।
कलि मल मथन नाम ममताहन।तुलसीदास प्रभु पाहि प्रनत जन।।
māmavalokaya paṅkaja locana |kṛpā bilokani soca bimocana ||
nīla tāmarasa syāma kāma ari |hṛdaya kañja makaranda madhupa hari ||
jātudhāna barūtha bala bhañjana |muni sajjana rañjana agha gañjana ||
bhūsura sasi nava bṛnda balāhaka |asarana sarana dīna jana gāhaka ||
bhuja bala bipula bhāra mahi khaṇḍita |khara dūṣana birādha badha paṇḍita ||
rāvanāri sukharūpa bhūpabara |jaya dasaratha kula kumuda sudhākara ||
sujasa purāna bidita nigamāgama |gāvata sura muni santa samāgama ||
kārunīka byalīka mada khaṇḍana |saba bidhi kusala kosalā maṇḍana ||
kali mala mathana nāma mamatāhana |tulasīdāsa prabhu pāhi pranata jana ||
মোক চোৱা, হে পদ্মলোচন, যাৰ কৃপাময় দৃষ্টিয়ে সকলো চিন্তা আৰু শোক দূৰ কৰে। তুমি নীলপদ্মৰ দৰে শ্যাম, কামৰ শত্ৰু; হে হৰি, তুমি হৃদয়কমলৰ মকৰন্দৰ মধুপ। তুমি ৰাক্ষসসেনাৰ বল ভঙ্গ কৰা; তুমি মুনি আৰু সজ্জনসকলক আনন্দিত কৰা আৰু পাপ নাশ কৰা। তুমি ব্ৰাহ্মণসকলৰ নিমিত্ত চন্দ্ৰ আৰু তেওঁলোকৰ নিমিত্ত নৱীন জলদ; তুমি আশ্ৰয়হীনৰ আশ্ৰয় আৰু দীনজনৰ আশ্ৰয়গ্ৰহণকাৰী। তোমাৰ বাহুবলেৰে পৃথিৱীৰ বিপুল ভাৰ ভঙ্গ হৈছে; তুমি খৰ, দূষণ আৰু বিৰাধ বধত পাৰদৰ্শী। তুমি ৰাৱণৰ শত্ৰু, সুখস্বৰূপ, ৰাজাসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ। জয় হওক তোমাৰ, যি দশৰথৰ বংশৰ কুমুদ ফুটোৱাৰ সুধাকৰ চন্দ্ৰ। তোমাৰ সুখ্যাতি পুৰাণ আৰু বেদ আৰু সকলো শাস্ত্ৰত প্ৰসিদ্ধ, আৰু দেৱতা, মুনি আৰু সন্তসমাগমত তাৰ গান কৰে। তুমি কৰুণাময়, অসত্য আৰু অহংকাৰৰ বিনাশক, সৰ্ববিধে কুশল, কোসলাৰ অলংকাৰ। তোমাৰ নামে কলিযুগৰ মল মথন কৰে আৰু মমতা হনন কৰে। হে তুলসীদাসৰ প্ৰভু, প্ৰণত জনক ৰক্ষা কৰা।
দোহা 51
प्रेम सहित मुनि नारद बरनि राम गुन ग्राम।सोभासिंधु हृदयँ धरि गए जहाँ बिधि धाम।।51।।
prema sahita muni nārada barani rāma guna grāma |sobhāsindhu hṛdayã dhari gae jahā̃ bidhi dhāma ||51||
প্ৰেমসহ মুনি নাৰদে ৰামৰ গুণৰাশি বৰ্ণনা কৰি, সেই সৌন্দৰ্যসিন্ধু হৃদয়ত ধাৰণ কৰি ব্ৰহ্মাৰ ধামলৈ গ'ল।
চৌপাই 52.1-5
गिरिजा सुनहु बिसद यह कथा।मैं सब कही मोरि मति जथा।।
राम चरित सत कोटि अपारा।श्रुति सारदा न बरनै पारा।।
राम अनंत अनंत गुनानी।जन्म कर्म अनंत नामानी।।
जल सीकर महि रज गनि जाहीं।रघुपति चरित न बरनि सिराहीं।।
बिमल कथा हरि पद दायनी।भगति होइ सुनि अनपायनी।।
उमा कहिउँ सब कथा सुहाई।जो भुसुंडि खगपतिहि सुनाई।।
कछुक राम गुन कहेउँ बखानी।अब का कहौं सो कहहु भवानी।।
सुनि सुभ कथा उमा हरषानी।बोली अति बिनीत मृदु बानी।।
धन्य धन्य मैं धन्य पुरारी।सुनेउँ राम गुन भव भय हारी।।
girijā sunahu bisada yaha kathā |maiṁ saba kahī mori mati jathā ||
rāma carita sata koṭi apārā |śruti sāradā na baranai pārā ||
rāma ananta ananta gunānī |janma karma ananta nāmānī ||
jala sīkara mahi raja gani jāhīṁ |raghupati carita na barani sirāhīṁ ||
bimala kathā hari pada dāyanī |bhagati hoi suni anapāyanī ||
umā kahiũ saba kathā suhāī |jo bhusuṇḍi khagapatihi sunāī ||
kachuka rāma guna kaheũ bakhānī |aba kā kahauṁ so kahahu bhavānī ||
suni subha kathā umā haraṣānī |bolī ati binīta mṛdu bānī ||
dhanya dhanya maiṁ dhanya purārī |suneũ rāma guna bhava bhaya hārī ||
গিৰিজা, শুনা নিৰ্মল এই কথা। মই সব কৈছো মোৰ বুদ্ধি অনুসাৰে। ৰামৰ চৰিত একশত কোটি আৰু অপাৰ। শ্ৰুতি আৰু শাৰদাই সম্পূৰ্ণ বৰ্ণনা কৰিব নোৱাৰে। ৰাম অনন্ত, অনন্ত তেওঁৰ গুণ। অনন্ত তেওঁৰ জন্ম, কৰ্ম আৰু নাম। জলৰ বিন্দু আৰু পৃথিৱীৰ ধূলি গণনা কৰিব পাৰি, কিন্তু ৰঘুপতিৰ চৰিত সম্পূৰ্ণ বৰ্ণনা কৰিব নোৱাৰি। এই নিৰ্মল কথাই হৰিৰ পদ দিয়ে। শুনি অবিনশ্বৰ ভক্তি উৎপন্ন হয়। উমা, মই সম্পূৰ্ণ সুন্দৰ কথা কৈছো, যি ভুসুণ্ডিয়ে পক্ষীৰাজক শুনাইছিল। ৰামৰ গুণৰ কিঞ্চিৎ বৰ্ণনা কৰিছো। এতিয়া কি কওঁ, তুমি কোৱা ভৱানী। মঙ্গল কথা শুনি উমা আনন্দিত হল। অতি বিনীত আৰু কোমল বাণীত কল। ধন্য ধন্য, মই ধন্য, হে পুৰাৰি। ৰামৰ গুণ শুনিলো যি সংসাৰৰ ভয় দূৰ কৰে।
দোহা 52(क)-(ख)
तुम्हरी कृपाँ कृपायतन अब कृतकृत्य न मोह।जानेउँ राम प्रताप प्रभु चिदानंद संदोह।।52(क)।।
नाथ तवानन ससि स्रवत कथा सुधा रघुबीर।श्रवन पुटन्हि मन पान करि नहिं अघात मतिधीर।।52(ख)।।
tumharī kṛpā̃ kṛpāyatana aba kṛtakṛtya na moha |jāneũ rāma pratāpa prabhu cidānanda sandoha ||52(ka)||
nātha tavānana sasi sravata kathā sudhā raghubīra |śravana puṭanhi mana pāna kari nahiṁ aghāta matidhīra ||52(kha)||
তোমাৰ কৃপাত, হে কৰুণাৰ ধাম, মই এতিয়া কৃতকৃত্য আৰু মোহমুক্ত। মই বুজিলোঁ ৰামৰ প্ৰতাপ, হে প্ৰভু, যি চিদানন্দৰ সমূহ। হে নাথ, তোমাৰ মুখমণ্ডলৰ চন্দ্ৰৰ পৰা ৰঘুবীৰ ৰামৰ কথাৰ অমৃত বৈ আছে। কৰ্ণপুটে মনেৰে তা পান কৰিও মই তৃপ্ত হ'ব নোৱাৰো, হে মতিধীৰ।
চৌপাই 53.1-4
राम चरित जे सुनत अघाहीं।रस बिसेष जाना तिन्ह नाहीं।।
जीवनमुक्त महामुनि जेऊ।हरि गुन सुनहीं निरंतर तेऊ।।
भव सागर चह पार जो पावा।राम कथा ता कहँ दृढ़ नावा।।
बिषइन्ह कहँ पुनि हरि गुन ग्रामा।श्रवन सुखद अरु मन अभिरामा।।
श्रवनवंत अस को जग माहीं।जाहि न रघुपति चरित सोहाहीं।।
ते जड़ जीव निजात्मक घाती।जिन्हहि न रघुपति कथा सोहाती।।
हरिचरित्र मानस तुम्ह गावा।सुनि मैं नाथ अमिति सुख पावा।।
तुम्ह जो कही यह कथा सुहाई।कागभसुंडि गरुड़ प्रति गाई।।
rāma carita je sunata aghāhīṁ |rasa biseṣa jānā tinha nāhīṁ ||
jīvanamukta mahāmuni jeū |hari guna sunahīṁ nirantara teū ||
bhava sāgara caha pāra jo pāvā |rāma kathā tā kahã dṛṛha nāvā ||
biṣainha kahã puni hari guna grāmā |śravana sukhada aru mana abhirāmā ||
śravanavanta asa ko jaga māhīṁ |jāhi na raghupati carita sohāhīṁ ||
te jaṛa jīva nijātmaka ghātī |jinhahi na raghupati kathā sohātī ||
haricaritra mānasa tumha gāvā |suni maiṁ nātha amiti sukha pāvā ||
tumha jo kahī yaha kathā suhāī |kāgabhasuṇḍi garuṛa prati gāī ||
যিসকলে ৰামৰ চৰিত শুনি তৃপ্ত হয়, তেওঁলোকে ইয়াৰ বিশেষ ৰস নাজানে। যি মহামুনি জীৱন্মুক্ত, তেওঁও নিৰন্তৰ হৰিৰ গুণ শুনে। যি ভৱসাগৰ পাৰ হ'ব বিচাৰে, তেওঁৰ বাবে ৰামকথা এক দৃঢ় নাৱ। বিষয়াসক্তসকলৰ বাবেও হৰিৰ গুণ কাণত সুখদায়ক আৰু মনত আনন্দদায়ক। জগতত এনে কাণ থকা কোন আছে, যাৰ ওচৰত ৰঘুপতিৰ চৰিত মনোৰম নহয়? যি জড় জীৱৰ ওচৰত ৰঘুপতিৰ কথা মনোৰম নহয়, সেই নিজৰ আত্মাৰ ঘাতক। তুমি হৰিচৰিত্ৰৰ মানস গাইছা, শুনি মই প্ৰভু অসীম সুখ পাইছোঁ। তুমি যি এই সুন্দৰ কথা কৈছা, সেয়া কাগভুশুন্ডিয়ে গৰুড়ক গাইছিল।
দোহা 53
बिरति ग्यान बिग्यान दृढ़ राम चरन अति नेह।बायस तन रघुपति भगति मोहि परम संदेह।।53।।
birati gyāna bigyāna dṛṛha rāma carana ati neha |bāyasa tana raghupati bhagati mohi parama sandeha ||53||
তেওঁৰ দৃঢ় বৈৰাগ্য, জ্ঞান আৰু বিজ্ঞান আছে, আৰু ৰামৰ চৰণত অতি প্ৰেম আছে। তথাপি কাউৰীৰ দেহত ৰঘুপতিৰ ভক্তিৰ বিষয়ে মোৰ পৰম সন্দেহ হয়।
চৌপাই 54.1-4
नर सहस्र महँ सुनहु पुरारी।कोउ एक होइ धर्म ब्रतधारी।।
धर्मसील कोटिक महँ कोई।बिषय बिमुख बिराग रत होई।।
कोटि बिरक्त मध्य श्रुति कहई।सम्यक ग्यान सकृत कोउ लहई।।
ग्यानवंत कोटिक महँ कोऊ।जीवनमुक्त सकृत जग सोऊ।।
तिन्ह सहस्र महुँ सब सुख खानी।दुर्लभ ब्रह्मलीन बिग्यानी।।
धर्मसील बिरक्त अरु ग्यानी।जीवनमुक्त ब्रह्मपर प्रानी।।
सब ते सो दुर्लभ सुरराया।राम भगति रत गत मद माया।।
सो हरिभगति काग किमि पाई।बिस्वनाथ मोहि कहहु बुझाई।।
nara sahasra mahã sunahu purārī |kou eka hoi dharma bratadhārī ||
dharmasīla koṭika mahã koī |biṣaya bimukha birāga rata hoī ||
koṭi birakta madhya śruti kahaī |samyaka gyāna sakṛta kou lahaī ||
gyānavanta koṭika mahã koū |jīvanamukta sakṛta jaga soū ||
tinha sahasra mahũ saba sukha khānī |durlabha brahmalīna bigyānī ||
dharmasīla birakta aru gyānī |jīvanamukta brahmapara prānī ||
saba te so durlabha surarāyā |rāma bhagati rata gata mada māyā ||
so haribhagati kāga kimi pāī |bisvanātha mohi kahahu bujhāī ||
শুনা, হে পুৰাৰি, হাজাৰ মানুহৰ মাজত কোনো এজন ধৰ্মব্ৰতধাৰী হয়। কোটি ধৰ্মশীলৰ মাজত কোনো এজন বিষয়বিমুখ হৈ বিৰাগত ৰত হয়। কোটি বিৰক্তৰ মাজত শ্ৰুতিয়ে কয়, কোনো এজনে সম্যক জ্ঞান লাভ কৰে, সেয়ো এবাৰ। কোটি জ্ঞানীৰ মাজত জগতত কোনো এজন জীৱনমুক্ত হয়। তেওঁলোকৰ হাজাৰৰ মাজত সকলো সুখৰ খানি, দুৰ্লভ ব্ৰহ্মলীন বিজ্ঞানী। ধৰ্মশীল, বিৰক্ত আৰু জ্ঞানী, জীৱনমুক্ত আৰু ব্ৰহ্মপৰ প্ৰাণী। এওঁলোক সকলোতকৈ দুৰ্লভ, হে সুৰৰাজা, যি ৰামভক্তিত ৰত, যাৰ মদ আৰু মায়া গত। সেই হৰিভক্তি কাকে কেনেকৈ পালে? হে বিশ্বনাথ, মোক বুজাই কোৱা।
দোহা 54
राम परायन ग्यान रत गुनागार मति धीर।नाथ कहहु केहि कारन पायउ काक सरीर।।54।।
rāma parāyana gyāna rata gunāgāra mati dhīra |nātha kahahu kehi kārana pāyau kāka sarīra ||54||
ৰামপৰায়ণ, জ্ঞানত ৰত, গুণাৰ ভঁৰাল, আৰু স্থিৰ বুদ্ধি: প্ৰভু, কওক, কি কাৰণত তেওঁ কাউৰীৰ দেহ লাভ কৰিলে?
চৌপাই 55.1-5
यह प्रभु चरित पवित्र सुहावा।कहहु कृपाल काग कहँ पावा।।
तुम्ह केहि भाँति सुना मदनारी।कहहु मोहि अति कौतुक भारी।।
गरुड़ महाग्यानी गुन रासी।हरि सेवक अति निकट निवासी।।
तेहिं केहि हेतु काग सन जाई।सुनी कथा मुनि निकर बिहाई।।
कहहु कवन बिधि भा संबादा।दोउ हरिभगत काग उरगादा।।
गौरि गिरा सुनि सरल सुहाई।बोले सिव सादर सुख पाई।।
धन्य सती पावन मति तोरी।रघुपति चरन प्रीति नहिं थोरी।।
सुनहु परम पुनीत इतिहासा।जो सुनि सकल लोक भ्रम नासा।।
उपजइ राम चरन बिस्वासा।भव निधि तर नर बिनहिं प्रयासा।।
yaha prabhu carita pavitra suhāvā |kahahu kṛpāla kāga kahã pāvā ||
tumha kehi bhā̃ti sunā madanārī |kahahu mohi ati kautuka bhārī ||
garuṛa mahā-jñānī guna rāsī |hari sevaka ati nikaṭa nivāsī ||
tehĩ kehi hetu kāga sana jāī |sunī kathā muni nikara bihāī ||
kahahu kavan bidhi bhā sãbādā |dou hari-bhagata kāga urag-ādā ||
gauri girā suni sarala suhāī |bole siva sādara sukha pāī ||
dhanya satī pāvana mati torī |raghupati carana prīti nahĩ thorī ||
sunahu parama punīta itihāsā |jo suni sakala loka bhrama nāsā ||
upajai rāma carana bisvāsā |bhava nidhi tara nara binahĩ prayāsā ||
কোৱা, হে দয়ালু, কাক কেনেকৈ প্ৰভুৰ এই পৱিত্ৰ আৰু মনোৰম চৰিত লাভ কৰিছিল। হে মদনাৰী, তুমি কেনেকৈ এই কথা শুনিলা সেয়ো কোৱা; মই অত্যন্ত বিস্ময়ে ভৰি পৰিছোঁ। গৰুড় মহাজ্ঞানী, গুণৰ ভাণ্ডাৰ, হৰিৰ সেৱক, আৰু তেওঁৰ অতি নিকটৱৰ্তী বাসী। কি কাৰণে তেওঁ মুনিসকলৰ সঙ্গ ত্যাগ কৰি এটা কাকৰ ওচৰলৈ গৈ কথা শুনিলে? কোৱা, হৰিৰ সেই দুই ভক্ত, কাক আৰু সৰ্পভক্ষকৰ মাজত কেনেকৈ সংবাদ হ'ল। গৌৰীৰ সৰল আৰু মনোৰম বাক্য শুনি শিৱ আনন্দেৰে সাদৰ উত্তৰ দিলে। ধন্য তুমি, হে সতী; তোমাৰ মন পৱিত্ৰ, আৰু ৰঘুপতিৰ চৰণত তোমাৰ প্ৰেম কম নহয়। শুনা এই পৰম পৱিত্ৰ ইতিহাস, যি শুনিলে সকলো লোকৰ ভ্ৰম নষ্ট হয়। ৰামৰ চৰণত বিশ্বাস উৎপন্ন হয়, আৰু মানুহ বিনা প্ৰয়াসে ভৱসাগৰ তৰণ কৰে।
দোহা 55
ऐसिअ प्रस्न बिहंगपति कीन्ह काग सन जाइ।सो सब सादर कहिहउँ सुनहु उमा मन लाइ।।55।।
aisiya prasan bihaṅgapati kīnha kāga sana jāi |so saba sādara kahihaũ sunahu umā mana lāi ||55||
এনে প্ৰশ্ন পক্ষীৰাজ গৈ কাউৰীৰ ওচৰত সুধিছিল। সেই সব শ্ৰদ্ধাৰে ক'ম, শুনা উমা, মন দি।
চৌপাই 56.1-5
मैं जिमि कथा सुनी भव मोचनि।सो प्रसंग सुनु सुमुखि सुलोचनि।।
प्रथम दच्छ गृह तव अवतारा।सती नाम तब रहा तुम्हारा।।
दच्छ जग्य तब भा अपमाना।तुम्ह अति क्रोध तजे तब प्राना।।
मम अनुचरन्ह कीन्ह मख भंगा।जानहु तुम्ह सो सकल प्रसंगा।।
तब अति सोच भयउ मन मोरें।दुखी भयउँ बियोग प्रिय तोरें।।
सुंदर बन गिरि सरित तड़ागा।कौतुक देखत फिरउँ बेरागा।।
गिरि सुमेर उत्तर दिसि दूरी।नील सैल एक सुन्दर भूरी।।
तासु कनकमय सिखर सुहाए।चारि चारु मोरे मन भाए।।
तिन्ह पर एक एक बिटप बिसाला।बट पीपर पाकरी रसाला।।
सैलोपरि सर सुंदर सोहा।मनि सोपान देखि मन मोहा।।
maĩ jimi kathā sunī bhava mocani |so prasaṅga sunu sumukhi sulocani ||
prathama daccha gṛha tava avatārā |satī nāma taba rahā tumhārā ||
daccha jagya taba bhā apamānā |tumha ati krodha taje taba prānā ||
mama anucaranha kīnha makha bhaṅgā |jānahu tumha so sakala prasaṅgā ||
taba ati soca bhayau mana morẽ |dukhī bhayaũ biyoga priya torẽ ||
suṃdara bana giri sarita taṛāgā |kautuka dekhata phiraũ berāgā ||
giri sumeru uttara disi dūrī |nīla saila eka suṃdara bhūrī ||
tāsu kanakamaya sikhara suhāe |cāri cāru more mana bhāe ||
tinha para eka-eka biṭapa bisālā |baṭ pīpara pākarī rasālā ||
sailopari sara suṃdara sohā |maṇi sopāna dekhi mana mohā ||
শুনো সুমুখী সুলোচনি, মই যি কথা শুনিছো যি ভৱমুক্তি দিয়ে, সেই প্ৰসংগ শুনা। প্ৰথমে দক্ষৰ গৃহত তোমাৰ অৱতাৰ হৈছিল, তেতিয়া তোমাৰ নাম আছিল সতী। দক্ষৰ যজ্ঞত তেতিয়া অপমান হৈছিল, তুমি অতিশয় ক্ৰোধে তেতিয়া প্ৰাণ ত্যাগ কৰিছিলা। মোৰ অনুচৰসকলে যজ্ঞ ভংগ কৰিছিল, সেই সকলো প্ৰসংগ তুমি জানা। তেতিয়া মোৰ মনত অতিশয় শোক হল, তোমাৰ বিয়োগত মই দুঃখিত হলোঁ। সুন্দৰ বন, পৰ্বত, নদী আৰু তড়াগৰ কৌতুক চাই বিৰাগ হৈ ঘুৰিছিলোঁ। সুমেৰু পৰ্বতৰ উত্তৰ দিশে দূৰত এক সুন্দৰ বিশাল নীল পৰ্বত আছে। তাৰ স্বৰ্ণময় শিখৰ সুন্দৰ দেখা গৈছিল, চাৰিটা চাৰু শিখৰে মোৰ মন ভাল লাগিল। সিহতৰ ওপৰত এক এক বিশাল বৃক্ষ আছিল, বট, পিপুল, পাকৰ আৰু আম। পৰ্বতৰ ওপৰত সুন্দৰ সৰোবৰ শোভা পাইছিল, মণিসোপান দেখি মন মোহিত হল।
দোহা 56
सीतल अमल मधुर जल जलज बिपुल बहुरंग।कूजत कल रव हंस गन गुंजत मजुंल भृंग।।56।।
sītala amala madhura jala jalaja bipula bahuraṅga |kūjata kala rava haṃsa gana guñjata mañjula bhṛṅga ||56||
শীতল, নিৰ্মল আৰু মধুৰ জল, তাত বহুৰঙৰ প্ৰচুৰ পদ্ম। ৰাজহাঁসৰ দল মধুৰ সুৰে ডাকিছে আৰু ভ্ৰমৰসকল মনোৰম গুনগুন কৰিছে।
চৌপাই 57.1-5
तेहिं गिरि रुचिर बसइ खग सोई।तासु नास कल्पांत न होई।।
माया कृत गुन दोष अनेका।मोह मनोज आदि अबिबेका।रहे ब्यापि समस्त जग माहीं।तेहि गिरि निकट कबहुँ नहिं जाहीं।।
तहँ बसि हरिहि भजइ जिमि कागा।सो सुनु उमा सहित अनुरागा।।
पीपर तरु तर ध्यान सो धरई।जाप जग्य पाकरि तर करई।।
आँब छाहँ कर मानस पूजा।तजि हरि भजनु काजु नहिं दूजा।।
बर तर कह हरि कथा प्रसंगा।आवहिं सुनहिं अनेक बिहंगा।।
राम चरित बिचीत्र बिधि नाना।प्रेम सहित कर सादर गाना।।
सुनहिं सकल मति बिमल मराला।बसहिं निरंतर जे तेहिं ताला।।
जब मैं जाइ सो कौतुक देखा।उर उपजा आनंद बिसेषा।।
tehĩ giri rucira basai khaga soī |tāsu nāsa kalpānta na hoī ||
māyā kṛta guna doṣa anekā |moha manoja ādi abibekā ||
rahe byāpi samasta jaga māhī̃ |tehi giri nikaṭa kabahũ nahĩ jāhī̃ ||
tahã basi harihi bhajai jimi kāgā |so sunu umā sahita anurāgā ||
pīpara taru tara dhyāna so dharaī |jāpa jagya pākarī tara karaī ||
ā̃ba chāhã kara mānasa pūjā |taji hari bhajanu kāju nahĩ dūjā ||
bara tara kaha hari kathā prasaṅgā |āvahĩ sunahĩ aneka bihaṅgā ||
rāma carita bicītra bidhi nānā |prema sahita kara sādara gānā ||
sunahĩ sakala mati bimala marālā |basahĩ nirantara je tehĩ tālā ||
jaba maĩ jāi so kautuka dekhā |ura upajā ānanda biseṣā ||
সেই সুন্দৰ পৰ্বতত সেই চৰাইটো বাস কৰে, আৰু কল্পান্ততো তাৰ নাশ নহয়। মায়াৰ দ্বাৰা সৃষ্ট বহুতো গুণ আৰু দোষ, আৰু মোহ, কাম আদি অবিবেক, যি সমস্ত জগতত ব্যাপ্ত হৈ আছে, সেই পৰ্বতৰ ওচৰলৈ কেতিয়াও নাযায়। শুনা, উমা, অনুৰাগসহ, কেনেকৈ সেই কাউৱাটোৱে তাত বাস কৰি হৰিক ভজন কৰে। পিপুল গছৰ তলত সে ধ্যানত মন স্থিৰ ৰাখে, আৰু পাকৰ গছৰ তলত জপ আৰু যজ্ঞ কৰে। আম গছৰ ছাঁয়াত সে মনত পূজা কৰে। হৰি ভজন বাদ দি তাৰ আন কোনো কাম নাই। বট গছৰ তলত সে হৰিৰ কথা আৰু প্ৰসংগ কয়, আৰু বহুতো চৰাই আহি শুনে। ৰামৰ চৰিত্ৰ, বিচিত্ৰ আৰু বিবিধ প্ৰকাৰৰ, সে প্ৰেমসহ শ্ৰদ্ধাৰে গায়। যিবোৰ নিষ্কলঙ্ক বুদ্ধিৰ ৰাজহাঁস নিৰন্তৰ সেই পুখুৰীৰ পাৰত বাস কৰে, সিহতো সকলোৱে শুনে। যেতিয়া মই গৈ সেই আশ্চৰ্য দেখিলো, তেতিয়া মোৰ বুকুত বিশেষ আনন্দ উৎপন্ন হ'ল।
দোহা 57
तब कछु काल मराल तनु धरि तहँ कीन्ह निवास।सादर सुनि रघुपति गुन पुनि आयउँ कैलास।।57।।
taba kachu kāla marāla tanu dhari tahã kīnha nivāsa |sādara suni raghupati guna puni āyũ kailāsa ||57||
তেতিয়া হংসৰ দেহ ধৰি মই কিছুকাল তাত বাস কৰিলোঁ। শ্ৰদ্ধাৰে শ্ৰীৰঘুপতিৰ গুণ শুনি পুনৰ কৈলাসলৈ উভতি আহিলোঁ।
চৌপাই 58.1-4
गिरिजा कहेउँ सो सब इतिहासा।मैं जेहि समय गयउँ खग पासा।।
अब सो कथा सुनहु जेही हेतू।गयउ काग पहिं खग कुल केतू।।
जब रघुनाथ कीन्हि रन क्रीड़ा।समुझत चरित होति मोहि ब्रीड़ा।।
इंद्रजीत कर आपु बँधायो।तब नारद मुनि गरुड़ पठायो।।
बंधन काटि गयो उरगादा।उपजा हृदयँ प्रचंड बिषादा।।
प्रभु बंधन समुझत बहु भाँती।करत बिचार उरग आराती।।
ब्यापक ब्रह्म बिरज बागीसा।माया मोह पार परमीसा।।
सो अवतार सुनेउँ जग माहीं।देखेउँ सो प्रभाव कछु नाहीं।।
girijā kaheũ so saba itihāsā |maĩ jehi samaya gayũ khaga pāsā ||
aba so kathā sunahu jehī hetū |gayu ḵāga pahĩ khaga-kula ketū ||
jaba raghunātha kīnhi rana krīḍā |samujhata carita hoti mohi brīḍā ||
indra-jīta kara āpu bãdhāyo |taba nārada muni garuṛa paṭhāyo ||
bãdhana kāṭi gayo uragādā |upajā hṛdayã pracaṇḍa biṣādā ||
prabhu bãdhana samujhata bahu bhā̃tī |karata bicāra uraga-ārātī ||
byāpaka brahma biraja bāgīsā |māyā-moha pāra paramīsā ||
so avatāra suneũ jaga māhī̃ |dekheũ so prabhāva kachu nāhī̃ ||
হে গিৰিজা, সেই সমস্ত ইতিহাস মই তোমাক ক'লো, যেতিয়া মই কাউৰৰ ওচৰলৈ গৈছিলো। এতিয়া সেই কথা শুনা, যাৰ বাবে পক্ষীকুলৰ ধ্বজা গৰুড় কাউৰৰ ওচৰলৈ গৈছিল। যেতিয়া ৰঘুনাথে যুদ্ধক্ৰীড়া কৰিছিল, তেতিয়াৰ সেই চৰিত স্মৰণ কৰিলে মই লজ্জিত হওঁ। তেওঁ নিজে ইন্দ্ৰজিৎৰ হাতত বন্ধিত হ'ল। তেতিয়া নাৰদ মুনিয়ে গৰুড়ক পঠিয়ালে। সৰ্পভক্ষক গৰুড়ে বন্ধন কাটি গ'ল, কিন্তু তেওঁৰ হৃদয়ত প্ৰচণ্ড বিষাদ উপজিল। প্ৰভুৰ বন্ধন বহু প্ৰকাৰে ভাবি সৰ্পশত্ৰু গৰুড়ে বিচাৰ কৰিবলৈ ধৰিলে। তেওঁ ব্যাপক ব্ৰহ্ম, ৰজোৰহিত, বাকৰ স্বামী, মায়া আৰু মোহৰ পাৰে পৰমেশ্বৰ। জগতত তেওঁ অৱতাৰ গ্ৰহণ কৰিছে শুনিছো, কিন্তু তেওঁৰ কোনো প্ৰভাৱ দেখিলো নহয়।
দোহা 58
भव बंधन ते छूटहिं नर जपि जा कर नाम।खर्च निसाचर बाँधेउ नागपास सोइ राम।।58।।
bhava bãdhana te chūṭahĩ nara japi jā kara nāma |kharca nisācara bā̃dheu nāgapāsa soi rāma ||58||
যাৰ নাম জপ কৰিলে মানুহ সংসাৰৰ বান্ধনৰ পৰা মুক্ত হয়, সেই ৰামকে এজন নগণ্য দানৱে নাগপাশেৰে বান্ধিছিল।
চৌপাই 59.1-4
नाना भाँति मनहि समुझावा।प्रगट न ग्यान हृदयँ भ्रम छावा।।
खेद खिन्न मन तर्क बढ़ाई।भयउ मोहबस तुम्हरिहिं नाई।।
ब्याकुल गयउ देवरिषि पाहीं।कहेसि जो संसय निज मन माहीं।।
सुनि नारदहि लागि अति दाया।सुनु खग प्रबल राम कै माया।।
जो ग्यानिन्ह कर चित अपहरई।बरिआई बिमोह मन करई।।
जेहिं बहु बार नचावा मोही।सोइ ब्यापी बिहंगपति तोही।।
महामोह उपजा उर तोरें।मिटिहि न बेगि कहें खग मोरें।।
चतुरानन पहिं जाहु खगेसा।सोइ करेहु जेहि होइ निदेसा।।
nānā bhā̃ti manahi samujhāvā |pragaṭa na gyāna hṛdayã bhrama chāvā ||
kheda khinna mana tarka baṛhāī |bhayau mohavasa tumharihĩ nāī ||
byākula gayau devar̥ṣi pāhī̃ |kahesi jo sãsaya nija mana māhī̃ ||
suni nāradahi lāgi ati dāyā |sunu khaga prabala rāma kai māyā ||
jo gyāninh kara cita apaharāī |bariyāī bimohi mana karaī ||
jehĩ bahu bāra nacāvā mohī |soi byāpī bihaṅgapati tohī ||
mahāmoha upajā ura torẽ |miṭihi na begi kahẽ khaga morẽ ||
catūrānana pahĩ jāhu khagesā |soi karehu jehi hoi nidesā ||
নানা ভাবে নিজ মনক বুজালে, কিন্তু হৃদয়ত জ্ঞান প্ৰকট নহ'ল, ভ্ৰমে আচ্ছন্ন কৰিলে। দুখে ক্লিষ্ট মনত তৰ্ক বাঢ়িল, মোহৰ বশে তেওঁও তোমাৰ নিচিনা হ'ল। ব্যাকুল হৈ দেৱৰ্ষিৰ ওচৰলৈ গ'ল, নিজ মনত যি সন্দেহ আছিল ক'লে। শুনি নাৰদৰ অতি দয়া লাগিল। শুনা খগ, ৰামৰ মায়া প্ৰবল। যি জ্ঞানীসকলৰ চিত্ত হৰণ কৰে, বলপূৰ্বক মন বিমোহিত কৰে। যিয়ে মোক বহুবাৰ নচাইছে, সেই তোমাক ব্যাপ্ত কৰিছে, হে বিহঙ্গপতি। তোমাৰ হৃদয়ত মহামোহ উপজিছে, মোৰ কথাত সেই শীঘ্ৰ নমিটিব, হে খগ। চতুৰাননৰ ওচৰলৈ যোৱা, হে খগেশ, তেওঁ যি নিৰ্দেশ দিয়ে তাকে কৰা।
দোহা 59
अस कहि चले देवरिषि करत राम गुन गान।हरि माया बल बरनत पुनि पुनि परम सुजान।।59।।
asa kahi cale devar̥ṣi karata rāma guna gāna |hari māyā bala baranata puni puni parama sujāna ||59||
এই কথি কৈ দেৱৰ্ষি ৰামৰ গুণ গাই গ'ল, আৰু সেই পৰম সুজানে পুনঃ পুনঃ হৰিৰ মায়াৰ বল বৰ্ণনা কৰিলে।
Frequently Asked Questions
परम्परा में इस खंड का फल ‘संसय-नाश’ और ‘श्रवण-रुचि’ की सिद्धि माना जाता है: गरुड़-संशय की भाँति जो भी साधक अवतार-लीला में तर्क-ग्रन्थि पाता है, उसे राममाया का बोध और कथा-निष्ठा प्राप्त होती है—‘उपजइ राम चरन बिस्वासा, भव निधि तर नर बिनहिं प्रयासा’।
सामान्यतः ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (नाम-संपुट) या ‘राम रामेति रामेति’ (नाम-स्मरण-संपुट) को श्रवण/पाठ के बीच रखा जाता है; और नारद-कीर्तन प्रसंग में ‘रामचरितमानस’ के कीर्तन-भाव हेतु ‘सीता राम’ नाम-संपुट भी प्रचलित है।
Ask anything about Prakarana 6 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
