Prakarana 6

Verse 108 (चौपाई)

जौं परलोक इहाँ सुख चहहू। सुनि मम बचन ह्रृदयँ दृढ़ गहहू।। सुलभ सुखद मारग यह भाई। भगति मोरि पुरान श्रुति गाई।। ग्यान अगम प्रत्यूह अनेका। साधन कठिन न मन कहुँ टेका।। करत कष्ट बहु पावइ कोऊ। भक्ति हीन मोहि प्रिय नहिं सोऊ।। भक्ति सुतंत्र सकल सुख खानी। बिनु सतसंग न पावहिं प्रानी।। पुन्य पुंज बिनु मिलहिं न संता। सतसंगति संसृति कर अंता।। पुन्य एक जग महुँ नहिं दूजा। मन क्रम बचन बिप्र पद पूजा।। सानुकूल तेहि पर मुनि देवा। जो तजि कपटु करइ द्विज सेवा।।

jauṁ paraloka ihāṁ sukha chahahū | suni mama bacana hṛdayaṁ dṛṛha gahahū || sulabha sukhada māraga yaha bhāī | bhagati mori purāna śruti gāī || gyāna agama pratyūha anekā | sādhana kaṭhina na mana kahuṁ ṭekā || karata kaṣṭa bahu pāvai koū | bhakti-hīna mohi priya nahiṁ soū || bhakti sutaṁtra sakala sukha khānī | binu satsaṅga na pāvahiṁ prānī || punya puñja binu milahiṁ na saṁtā | satsaṅgati saṁsṛti kara aṁtā || punya eka jaga mahuṁ nahiṁ dūjā | mana krama bacana bipra pada pūjā || sānukūla tehi para muni devā | jo taji kapaṭu karai dvija sevā ||

Agar tum duniya mein bhi khush rahna chahte ho aur agle janam mein bhi, to meri baat suno. Dil mein yeh baat pakka kar lo. Yeh raasta aasan hai aur khushi deta hai bhai. Mera bhakti puran aur ved mein likha hai. Gyan ka raasta mushkil hai, bahut raste aate hain. Isme tapasya karni padti hai, mann kahin nahi tikta. Koi koi bahut takleef se paata hai. Lekin jo bhakti nahi karta woh mujhe pyaara nahi hai. Bhakti sabse alag hai, sab khushi ka khazana hai. Lekin achhe logon ki company ke bina koi nahi paa sakta. Punya ke bina sant nahi milte. Achhi company se sansar ka chakkar khatam hota hai. Duniya mein ek hi punya sabse bada hai. Brahmin ke charno ko mann, kaam aur baat se pujo. Muni aur devta uspar khush hote hain. Jo dhoka chhod ke brahmin ki seva karta hai.

Verse 109 (दोहा/सोरठा)

औरउ एक गुपुत मत सबहि कहउँ कर जोरि। संकर भजन बिना नर भगति न पावइ मोरि।।45।।

aurau eka guputa mata sabahi kahauṁ kara jori | śaṅkara bhajana binā nara bhagati na pāvai mori ||45||

Ek aur baat main sabko hath jod ke bol raha hoon. Bina Shiv bhajan ke koi insaan mujhe kabhi bhakti nahi paa sakta.

Verse 110 (चौपाई)

कहहु भगति पथ कवन प्रयासा। जोग न मख जप तप उपवासा।। सरल सुभाव न मन कुटिलाई। जथा लाभ संतोष सदाई।। मोर दास कहाइ नर आसा। करइ तौ कहहु कहा बिस्वासा।। बहुत कहउँ का कथा बढ़ाई। एहि आचरन बस्य मैं भाई।। बैर न बिग्रह आस न त्रासा। सुखमय ताहि सदा सब आसा।। अनारंभ अनिकेत अमानी। अनघ अरोष दच्छ बिग्यानी।। प्रीति सदा सज्जन संसर्गा। तृन सम बिषय स्वर्ग अपबर्गा।। भगति पच्छ हठ नहिं सठताई। दुष्ट तर्क सब दूरि बहाई।।

kahahu bhagati patha kavana prayāsā | joga na makha japa tapa upavāsā || sarala subhāva na mana kuṭilāī | jathā lābha saṁtoṣa sadāī || mora dāsa kahāi nara āsā | karai tau kahahu kahā bisvāsā || bahuta kahauṁ kā kathā baṛhāī | ehi ācarana basya maiṁ bhāī || baira na bigraha āsa na trāsā | sukhamaya tāhi sadā saba āsā || anāraṁbha aniketa amānī | anagha aroṣa daccha bigyānī || prīti sadā sajjana saṁsargā | tṛna sama biṣaya svarga apabargā || bhagati paccha haṭha nahiṁ saṭhatāī | duṣṭa tarka saba dūri bahāī ||

Bolo, bhakti ke raaste mein koi bada kasht hai kya? Na koi yog karna, na yagya, na jaap, na tapasya, na vrat. Bas simple swabhav chahiye, mann mein koi tedha-pan nahi. Jo milta hai usme santosh rakhna. Agar koi kehta hai ki mera das hai, phir bhi umeed mein vyapaar karta hai, toh batao bharosa kaise karein? Baat ko kyun badhaate hain? Isi achche se main khush ho jaata hoon bhai. Na kisi se dushmani, na jhagda, na lalach, na darr. Aisa insaan khush khush rehta hai, uski saari umeedein poori hoti hain. Zyada shuru mat karo, ghar par na mera-mann, na ahankaar. Bina paap, bina gussa, samajhdaar aur samajh rakhne wala. Hamesha achche logon ka saath pyaar karo. Duniya ki cheezein, swarg, moksh sab ghaas ke barabar samjho. Bhakti mein hathiyarna nahi, na koi chaalbaazi. Buri baatein door baha do.

Verse 111 (दोहा/सोरठा)

मम गुन ग्राम नाम रत गत ममता मद मोह। ता कर सुख सोइ जानइ परानंद संदोह।।46।।

mama guna grāma nāma rata gata mamatā mada moha | tā kara sukha soi jānai parānanda saṁdoha ||46||

Jo mere gunon ke gaane aur mere naam mein dooba rahta hai, uska mamla, ahankaar aur bhram sab chala jaata hai. Wahi insaan sachchi khushi jaanta hai, wohi anand ka khazana hai.

Verse 112 (चौपाई)

सुनत सुधासम बचन राम के। गहे सबनि पद कृपाधाम के।। जननि जनक गुर बंधु हमारे। कृपा निधान प्रान ते प्यारे।। तनु धनु धाम राम हितकारी। सब बिधि तुम्ह प्रनतारति हारी।। असि सिख तुम्ह बिनु देइ न कोऊ। मातु पिता स्वारथ रत ओऊ।। हेतु रहित जग जुग उपकारी। तुम्ह तुम्हार सेवक असुरारी।। स्वारथ मीत सकल जग माहीं। सपनेहुँ प्रभु परमारथ नाहीं।। सबके बचन प्रेम रस साने। सुनि रघुनाथ हृदयँ हरषाने।। निज निज गृह गए आयसु पाई। बरनत प्रभु बतकही सुहाई।।

sunata sudhā-sama bacana rāma ke | gahe sabani pada kṛpādhāma ke || janani janaka guru baṁdhu hamāre | kṛpā-nidhāna prāna te pyāre || tanu dhanu dhāma rāma hitakārī | saba bidhi tumha pranaṭārati hārī || asi sikha tumha binu dei na koū | mātu pitā svāratha rata oū || hetu rahita jaga juga upakārī | tumha tumhāra sevaka asurārī || svāratha mīta sakala jaga māhīṁ | sapanehuṁ prabhu paramāratha nāhīṁ || sabake bacana prema rasa sāne | suni raghunātha hṛdayaṁ haraṣāne || nija nija gṛha gae āyasu pāī | baranata prabhu batakahī suhāī ||

Ram ke amrit jaise shabd sun ke sab ne kripa ke ghar ke paas pair pakad liya. Aap hamare liye maa, baap, guru aur bhai jaise hain. Kripa ke khazane, jaan se bhi pyaare. Sharir, dhan, ghar sab Ram ke kaam mein lagana. Har tarah se aap jhukne walo ka dukh door karte hain. Aisa seekha koi aur nahi deta. Maa baap bhi apna fayda mein rehte hain. Jug-jug se bina kisi matlab ke aap duniya ka bhala karte hain. Aap rakshaso ke dushman, hum aapke naukar hain. Duniya mein har koi apna fayda dekhta hai. Sapne mein bhi koi doosre ka bhala nahi sochta. Unki baatein pyaar se bhari thin. Sun ke Raghuveer ka dil khush ho gaya. Unki chhut li aur sab ghar chale gaye. Prabhu ki achchi baatein batate hue.

Verse 113 (दोहा/सोरठा)

उमा अवधबासी नर नारि कृतारथ रूप। ब्रह्म सच्चिदानंद घन रघुनायक जहँ भूप।।47।।

umā avadhabāsī nara nāri kṛtāratha rūpa | brahma saccidānanda ghana raghunāyaka jahã bhūpa ||47||

Ayodhya ke aurat mard sab kaamyaab ho gaye. Wahan Brahma, sach-chit-anand, Raghuveer ke roop mein raja ban ke baitha tha.

Verse 114 (चौपाई)

एक बार बसिष्ट मुनि आए। जहाँ राम सुखधाम सुहाए।। अति आदर रघुनायक कीन्हा। पद पखारि पादोदक लीन्हा।। राम सुनहु मुनि कह कर जोरी। कृपासिंधु बिनती कछु मोरी।। देखि देखि आचरन तुम्हारा। होत मोह मम हृदयँ अपारा।। महिमा अमित बेद नहिं जाना। मैं केहि भाँति कहउँ भगवाना।। उपरोहित्य कर्म अति मंदा। बेद पुरान सुमृति कर निंदा।। जब न लेउँ मैं तब बिधि मोही। कहा लाभ आगें सुत तोही।। परमातमा ब्रह्म नर रूपा। होइहि रघुकुल भूषन भूपा।।

eka bāra basiṣṭha muni āe | jahā̃ rāma sukhadhāma suhāe || ati ādara raghunāyaka kīnhā | pada pakhāri pādodaka līnhā || rāma sunahu muni kaha kara jorī | kṛpāsindhu binatī kachu morī || dekhi dekhi ācarana tumhārā | hota moha mama hṛdayã apārā || mahimā amita beda nahĩ jānā | maĩ kehi bhā̃ti kahaũ bhagavānā || uporohitya karma ati mandā | beda purāna sumṛti kara nĩdā || jaba na leũ maĩ taba bidhi mohī | kahā lābha āgẽ suta tohī || paramātmā brahma nara rūpā | hoihi raghukula bhūṣana bhūpā ||

Ek baar Vashishth rishi aaye wahan jahan Ram baithe the. Ram ne unka bahut izzat kiya. Unke paer dhoye aur woh paani pee liya. Rishi ne haath jod ke kaha, Ram, meri ek baat suno. Tumhare kaam dekh dekh ke mera dil bhar jaata hai. Tumhari badi kitni hai, yeh Ved bhi nahi jaante. Main kaise bataun, bhagwan. Mera kaam toh kuch bhi nahi lagta. Ved, Puran, Smriti sab mujhe daantenge. Agar tum mujhe yeh nahi doge toh sab log mujhe doshi kahenge. Phir mera beta kya faayda uthayega? Tum woh Parmatma ho, Brahm ho, insaan ki shakal mein aaye ho. Tum Raghu kul ke raja banoge.

Verse 115 (दोहा/सोरठा)

तब मैं हृदयँ बिचारा जोग जग्य ब्रत दान। जा कहुँ करिअ सो पैहउँ धर्म न एहि सम आन।।48।।

taba maĩ hṛdayã bicārā joga jagya brata dāna | jā kahũ kari-a so paihaũ dharma na ehi sama āna ||48||

Tab maine socha, yog, yagya, vrat, daan, jo bhi karo, koi dharam itna accha nahi hai jitna yeh.

Verse 116 (चौपाई)

जप तप नियम जोग निज धर्मा। श्रुति संभव नाना सुभ कर्मा।। ग्यान दया दम तीरथ मज्जन। जहँ लगि धर्म कहत श्रुति सज्जन।। आगम निगम पुरान अनेका। पढ़े सुने कर फल प्रभु एका।। तब पद पंकज प्रीति निरंतर। सब साधन कर यह फल सुंदर।। छूटइ मल कि मलहि के धोएँ। घृत कि पाव कोइ बारि बिलोएँ।। प्रेम भगति जल बिनु रघुराई। अभिअंतर मल कबहुँ न जाई।। सोइ सर्बग्य तग्य सोइ पंडित। सोइ गुन गृह बिग्यान अखंडित।। दच्छ सकल लच्छन जुत सोई। जाकें पद सरोज रति होई।।

japa tapa niyama joga nija dharmā | śruti saṁbhava nānā subha karmā || gyāna dayā dama tīratha majjana | jahã lagi dharma kahata śruti sajjana || āgama nigama purāna anekā | paṛhe sune kara phala prabhu ekā || taba pada paṅkaja prīti nirantara | saba sādhana kara yaha phala sundara || chūṭai mala ki malahi ke dhoẽ | ghṛta ki pāva koi bāri biloẽ || prema bhagati jala binu raghurāī | abhiantara mala kabahũ na jāī || soi sarbagya tagya soi paṇḍita | soi guna gṛha bigyāna akhaṇḍita || daccha sakala lacchana juta soī | jākẽ pada saroja rati hoī ||

Jap, tap, niyam, yog, apna dharam, acche kaam, gyaan, daya, control, teerath mein nahan, Ved jo kehte hain woh sab. Agam, Nigam, Puran bahut hain, padho ya sunno, sab ka ek hi phal milta hai, bhagwan ka pyaar. Isliye unke charnon mein pyaar rakhna, yehi sab se bada phal hai. Kya mail se mail dhona saaf karega? Kya paani se makhan niklega? Ram ke pyaar ke bina dil ka mail kabhi nahi utrega. Jo unse pyaar karta hai, wohi sab kuch jaanta hai, wohi sab se bada pandit hai, wohi gunon ka ghar hai. Uske paas sab gun hain jiska dil unke charnon mein laga hai.

Verse 117 (दोहा/सोरठा)

नाथ एक बर मागउँ राम कृपा करि देहु। जन्म जन्म प्रभु पद कमल कबहुँ घटै जनि नेहु।।49।।

nātha eka bara māgaũ rāma kṛpā kari dehu | janma janma prabhu pada kamala kabahũ ghaṭai jani nehu ||49||

Nath, main ek hi cheez maangta hoon, Ram kripa karke do. Janam janam tak tumhare charnon ka pyaar kabhi kam na ho.

Verse 118 (चौपाई)

यह प्रभु चरित पवित्र सुहावा। कहहु कृपाल काग कहँ पावा।। तुम्ह केहि भाँति सुना मदनारी। कहहु मोहि अति कौतुक भारी।। गरुड़ महाग्यानी गुन रासी। हरि सेवक अति निकट निवासी।। तेहिं केहि हेतु काग सन जाई। सुनी कथा मुनि निकर बिहाई।। कहहु कवन बिधि भा संबादा। दोउ हरिभगत काग उरगादा।। गौरि गिरा सुनि सरल सुहाई। बोले सिव सादर सुख पाई।। धन्य सती पावन मति तोरी। रघुपति चरन प्रीति नहिं थोरी।। सुनहु परम पुनीत इतिहासा। जो सुनि सकल लोक भ्रम नासा।। उपजइ राम चरन बिस्वासा। भव निधि तर नर बिनहिं प्रयासा।।

yaha prabhu carita pavitra suhāvā | kahahu kṛpāla kāga kahã pāvā || tumha kehi bhā̃ti sunā madanārī | kahahu mohi ati kautuka bhārī || garuṛa mahā-jñānī guna rāsī | hari sevaka ati nikaṭa nivāsī || tehĩ kehi hetu kāga sana jāī | sunī kathā muni nikara bihāī || kahahu kavan bidhi bhā sãbādā | dou hari-bhagata kāga urag-ādā || gauri girā suni sarala suhāī | bole siva sādara sukha pāī || dhanya satī pāvana mati torī | raghupati carana prīti nahĩ thorī || sunahu parama punīta itihāsā | jo suni sakala loka bhrama nāsā || upajai rāma carana bisvāsā | bhava nidhi tara nara binahĩ prayāsā ||

Yeh bhagwan ki kahani bahut saaf aur pyaari hai. Batao kaise kag ko yeh mila? Tumne kaise suni, Shankar? Main bahut jaanna chahta hoon. Garud bada gyaani hai, gunon ka khazana hai, Hari ka bhakt hai, unke paas rehta hai. Woh kag ke paas kyun gaya rishiyon ko chod ke kahaani sunne? Batao kaise baat hui in dono Hari bhakton mein, kag aur Garud? Parvati ki baat sun ke Shankar ne khushi se kaha. Dhan ho tum Parvati, tumhara dil saaf hai. Ram ke charnon mein tumhara pyaar bahut hai. Suno ek bahut pavitra kahani. Yeh sunne se duniya ke bhram door ho jaate hain. Ram ke charnon mein vishwas aata hai. Phir sansaar ke samundar se aaram se paar ho jaate ho.

Verse 119 (दोहा/सोरठा)

ऐसिअ प्रस्न बिहंगपति कीन्ह काग सन जाइ। सो सब सादर कहिहउँ सुनहु उमा मन लाइ।।55।।

aisiya prasan bihaṅgapati kīnha kāga sana jāi | so saba sādara kahihaũ sunahu umā mana lāi ||55||

Garud ne jaake kauwe se aise sawaal kiye the. Main ab woh sab baat izzat se sunata hoon. Uma, tum bhi dhyaan se suno.

Verse 120 (चौपाई)

मैं जिमि कथा सुनी भव मोचनि। सो प्रसंग सुनु सुमुखि सुलोचनि।। प्रथम दच्छ गृह तव अवतारा। सती नाम तब रहा तुम्हारा।। दच्छ जग्य तब भा अपमाना। तुम्ह अति क्रोध तजे तब प्राना।। मम अनुचरन्ह कीन्ह मख भंगा। जानहु तुम्ह सो सकल प्रसंगा।। तब अति सोच भयउ मन मोरें। दुखी भयउँ बियोग प्रिय तोरें।। सुंदर बन गिरि सरित तड़ागा। कौतुक देखत फिरउँ बेरागा।। गिरि सुमेर उत्तर दिसि दूरी। नील सैल एक सुन्दर भूरी।। तासु कनकमय सिखर सुहाए। चारि चारु मोरे मन भाए।। तिन्ह पर एक एक बिटप बिसाला। बट पीपर पाकरी रसाला।। सैलोपरि सर सुंदर सोहा। मनि सोपान देखि मन मोहा।।

maĩ jimi kathā sunī bhava mocani | so prasaṅga sunu sumukhi sulocani || prathama daccha gṛha tava avatārā | satī nāma taba rahā tumhārā || daccha jagya taba bhā apamānā | tumha ati krodha taje taba prānā || mama anucaranha kīnha makha bhaṅgā | jānahu tumha so sakala prasaṅgā || taba ati soca bhayau mana morẽ | dukhī bhayaũ biyoga priya torẽ || suṃdara bana giri sarita taṛāgā | kautuka dekhata phiraũ berāgā || giri sumeru uttara disi dūrī | nīla saila eka suṃdara bhūrī || tāsu kanakamaya sikhara suhāe | cāri cāru more mana bhāe || tinha para eka-eka biṭapa bisālā | baṭ pīpara pākarī rasālā || sailopari sara suṃdara sohā | maṇi sopāna dekhi mana mohā ||

Jaise maine woh katha suni thi jo janam ke bandhan se aazaad karti hai, waise hi main woh poora kissa sunata hoon. Sundar chehra wali, achhi aankhon wali, tu sun. Pehle tumne Daksh ke ghar janam liya tha. Tab tumhara naam Sati tha. Phir Daksh ke yagya mein tumhe bahut bada apmaan hua. Tumne gusse mein apni jaan de di. Mere logon ne us yagya ko tod diya tha. Yeh sab tumhe pata hai. Tab mera mann bahut dukhi hua. Main tumhare bina tadapne laga. Main ghoomta raha, jungle aur pahad aur nadi aur talab dekhta hua. Sumeru pahad ke uttar mein ek neela pahad tha, bahut sundar. Uske sona ke shikhar chamak rahe the. Chaar shikhar mere mann ko bahut achhe lage. Har shikhar par ek bada ped tha. Bargad, peepal, pakari aur aam. Pahad par ek sundar talab tha. Uske patthar ki seedhiyan dekh ke mann moh gaya.

Verse 121 (दोहा/सोरठा)

सीतल अमल मधुर जल जलज बिपुल बहुरंग। कूजत कल रव हंस गन गुंजत मजुंल भृंग।।56।।

sītala amala madhura jala jalaja bipula bahuraṅga | kūjata kala rava haṃsa gana guñjata mañjula bhṛṅga ||56||

Uska paani thanda, saaf aur meetha tha. Usme bahut saare kamal khile the, alag-alag rang ke. Hans log pyaar se awaaz kar rahe the. Bhawre gungunaa rahe the.

Verse 122 (चौपाई)

तेहिं गिरि रुचिर बसइ खग सोई। तासु नास कल्पांत न होई।। माया कृत गुन दोष अनेका। मोह मनोज आदि अबिबेका। रहे ब्यापि समस्त जग माहीं। तेहि गिरि निकट कबहुँ नहिं जाहीं।। तहँ बसि हरिहि भजइ जिमि कागा। सो सुनु उमा सहित अनुरागा।। पीपर तरु तर ध्यान सो धरई। जाप जग्य पाकरि तर करई।। आँब छाहँ कर मानस पूजा। तजि हरि भजनु काजु नहिं दूजा।। बर तर कह हरि कथा प्रसंगा। आवहिं सुनहिं अनेक बिहंगा।। राम चरित बिचीत्र बिधि नाना। प्रेम सहित कर सादर गाना।। सुनहिं सकल मति बिमल मराला। बसहिं निरंतर जे तेहिं ताला।। जब मैं जाइ सो कौतुक देखा। उर उपजा आनंद बिसेषा।।

tehĩ giri rucira basai khaga soī | tāsu nāsa kalpānta na hoī || māyā kṛta guna doṣa anekā | moha manoja ādi abibekā || rahe byāpi samasta jaga māhī̃ | tehi giri nikaṭa kabahũ nahĩ jāhī̃ || tahã basi harihi bhajai jimi kāgā | so sunu umā sahita anurāgā || pīpara taru tara dhyāna so dharaī | jāpa jagya pākarī tara karaī || ā̃ba chāhã kara mānasa pūjā | taji hari bhajanu kāju nahĩ dūjā || bara tara kaha hari kathā prasaṅgā | āvahĩ sunahĩ aneka bihaṅgā || rāma carita bicītra bidhi nānā | prema sahita kara sādara gānā || sunahĩ sakala mati bimala marālā | basahĩ nirantara je tehĩ tālā || jaba maĩ jāi so kautuka dekhā | ura upajā ānanda biseṣā ||

Us sundar pahad par woh kawwa rahata tha. Uska sthap kabhi khatam nahi hota, jab tak duniya hai. Maya ke banaye huye gun aur dosh, moh aur pyaar aur sab kuch, pure jagat mein faila hai. Lekin us pahad ke paas kabhi nahi aata. Wahan reh kar woh kawwa Hari ki bhakti karta hai. Uma, pyaar se suno. Peepal ke neeche woh dhyaan lagata hai. Pakari ke neeche jaap aur puja karta hai. Aam ke ped ki chhaon mein mann mein puja karta hai. Hari ki bhakti ke alawa uska koi aur kaam nahi hai. Bargad ke neeche woh Hari ki katha sunata hai. Bahut saare pakshi aake sunte hain. Ram ke charitra ko alag-alag tarah se pyaar ke saath gaate hain. Jahan mann saaf hai wahan rehnewale hans log sunte hain aur us talab ke paas rehte hain. Jab main wahan gaya aur yeh sab dekha, toh mere mann mein bahut khushi aayi.

Verse 123 (दोहा/सोरठा)

तब कछु काल मराल तनु धरि तहँ कीन्ह निवास। सादर सुनि रघुपति गुन पुनि आयउँ कैलास।।57।।

taba kachu kāla marāla tanu dhari tahã kīnha nivāsa | sādara suni raghupati guna puni āyũ kailāsa ||57||

Tab maine kuchh waqt ke liye hans ka roop liya aur wahan rehne laga. Raghu ke swami ke gunon ko izzat se sunke main wapas Kailash aa gaya.

Verse 124 (चौपाई)

गिरिजा कहेउँ सो सब इतिहासा। मैं जेहि समय गयउँ खग पासा।। अब सो कथा सुनहु जेही हेतू। गयउ काग पहिं खग कुल केतू।। जब रघुनाथ कीन्हि रन क्रीड़ा। समुझत चरित होति मोहि ब्रीड़ा।। इंद्रजीत कर आपु बँधायो। तब नारद मुनि गरुड़ पठायो।। बंधन काटि गयो उरगादा। उपजा हृदयँ प्रचंड बिषादा।। प्रभु बंधन समुझत बहु भाँती। करत बिचार उरग आराती।। ब्यापक ब्रह्म बिरज बागीसा। माया मोह पार परमीसा।। सो अवतार सुनेउँ जग माहीं। देखेउँ सो प्रभाव कछु नाहीं।।

girijā kaheũ so saba itihāsā | maĩ jehi samaya gayũ khaga pāsā || aba so kathā sunahu jehī hetū | gayu ḵāga pahĩ khaga-kula ketū || jaba raghunātha kīnhi rana krīḍā | samujhata carita hoti mohi brīḍā || indra-jīta kara āpu bãdhāyo | taba nārada muni garuṛa paṭhāyo || bãdhana kāṭi gayo uragādā | upajā hṛdayã pracaṇḍa biṣādā || prabhu bãdhana samujhata bahu bhā̃tī | karata bicāra uraga-ārātī || byāpaka brahma biraja bāgīsā | māyā-moha pāra paramīsā || so avatāra suneũ jaga māhī̃ | dekheũ so prabhāva kachu nāhī̃ ||

Girija, maine tumhe woh poora itihas bataya tha jab main pakshi ke paas gaya tha. Ab suno kyun pakshiyon ki baat kauwe ke paas gayi. Jab Raghunath ne yuddh ki kheli kheli, mujhe us charitra yaad karke sharam aati hai. Indrajit ne unhe bandha, tab Narad muni ne Garud ko bheja. Bandhan kaat ke saanp ka dushman chala gaya, par uske dil mein bada dukh utha. Woh Prabhu ke bandhan ko bahut tarah se sochne laga, saanp ka dushman bahut vichar kar raha tha. Woh sab jagah wala Brahman hai, maya aur moh se pare, sabka malik hai. Maine suna hai jagat mein aisa avtar hua, par yahan koi aisa prabhav nahi dekha.

Verse 125 (दोहा/सोरठा)

भव बंधन ते छूटहिं नर जपि जा कर नाम। खर्च निसाचर बाँधेउ नागपास सोइ राम।।58।।

bhava bãdhana te chūṭahĩ nara japi jā kara nāma | kharca nisācara bā̃dheu nāgapāsa soi rāma ||58||

Jo log uske naam japte hain woh janam ke bandhan se chhut jaate hain. Par wohi Ram ek buri rakshas ke saanp ke phande mein bandh gaye.

Verse 126 (चौपाई)

नाना भाँति मनहि समुझावा। प्रगट न ग्यान हृदयँ भ्रम छावा।। खेद खिन्न मन तर्क बढ़ाई। भयउ मोहबस तुम्हरिहिं नाई।। ब्याकुल गयउ देवरिषि पाहीं। कहेसि जो संसय निज मन माहीं।। सुनि नारदहि लागि अति दाया। सुनु खग प्रबल राम कै माया।। जो ग्यानिन्ह कर चित अपहरई। बरिआई बिमोह मन करई।। जेहिं बहु बार नचावा मोही। सोइ ब्यापी बिहंगपति तोही।। महामोह उपजा उर तोरें। मिटिहि न बेगि कहें खग मोरें।। चतुरानन पहिं जाहु खगेसा। सोइ करेहु जेहि होइ निदेसा।।

nānā bhā̃ti manahi samujhāvā | pragaṭa na gyāna hṛdayã bhrama chāvā || kheda khinna mana tarka baṛhāī | bhayau mohavasa tumharihĩ nāī || byākula gayau devar̥ṣi pāhī̃ | kahesi jo sãsaya nija mana māhī̃ || suni nāradahi lāgi ati dāyā | sunu khaga prabala rāma kai māyā || jo gyāninh kara cita apaharāī | bariyāī bimohi mana karaī || jehĩ bahu bāra nacāvā mohī | soi byāpī bihaṅgapati tohī || mahāmoha upajā ura torẽ | miṭihi na begi kahẽ khaga morẽ || catūrānana pahĩ jāhu khagesā | soi karehu jehi hoi nidesā ||

Usne apne mann se bahut tarah samjhane ki koshish ki, par sachcha gyan nahi aaya, dil par bhrahm chha gaya. Dukhi aur thaka hua mann se usne tark badhaya, aur tumhari tarah hi maya mein pad gaya. Bhatka hua woh devrishi ke paas gaya aur apne mann ka shakh bataya. Sun kar Narad ko bahut daya aayi. Bole, suno pakshi, Ram ki maya bahut balwan hai. Jo gyan ke dushman ka chura leti hai, woh mann ko bhi bhatka deti hai. Jisne mujhe bahut baar nachaya hai, usi ne tumhe bhi pakad liya hai pakshiyon ke raja. Tumhare dil mein bada moh aaya hai, yeh jaldi nahi mitoga mere bolne se. Chaturanan ke paas jao, jo woh kahega wahi karo.

Verse 127 (दोहा/सोरठा)

अस कहि चले देवरिषि करत राम गुन गान। हरि माया बल बरनत पुनि पुनि परम सुजान।।59।।

asa kahi cale devar̥ṣi karata rāma guna gāna | hari māyā bala baranata puni puni parama sujāna ||59||

Aisa keh kar devrishi chala gaya, Ram ke gun gaate hue. Bar bar Hari ki maya ki taakat batate rahe, woh bade gyan wale the.