Prakarana 7
This sopāna is the Manas’ ‘return-and-reveal’ step: after the outward victories of dharma, the inward victory is won—moha (delusion) is diagnosed, humbled, and dissolved through satsanga and katha. Uttar Kāṇḍa here functions as a liberation-logic: even the greatest (Garuda) can be seized by Hari-māyā, therefore the only stable ascent is grace mediated by saintly company, repeated listening, and firm anurāga at Rāma’s feet.
ในบทแห่งอุตตรกาณฑ์นี้ ตุลสีทาสรวมรสอันเปี่ยมบริบูรณ์แห่งมานัสเข้าสู่วงจรแห่งการสั่งสอน: อัทธุตะรสเมื่อประจักษ์ถึงอำนาจมายา, การุณยะรสต่อผู้หลงใหล, และท้ายสุดคือศานตะรสผ่านความมั่นใจในบาทพระราม ความกระวนกระวายใจของครุฑว่าพระผู้เป็นจิตานันทาจะทรงปรากฏ "เหมือนมนุษย์" และถูก "ผูกมัด" ในการรบได้อย่างไร ไม่ถูกเยาะเย้ย แต่ถูกเปลี่ยนเป็นเครื่องมือแห่งการขึ้นสู่สูง คำแนะนำของพระพรหมหันผู้แสวงหาจากการโต้แย้งเชิงการคาดเดาไปสู่การตีความอันมีชีวิตของนักบุญ: จงไปหาพระศังกระ แล้วไปยังภูเขาสีน้ำเงินทางเหนือที่กักภุสุณฑิหลั่งไหลรามกถาอย่างไม่ขาดสาย โครงสร้างเทววิทยานี้คือเอกลักษณ์ของมานัส: ความจริงนิรฺคุณไม่ถูกปฏิเสธ แต่เข้าถึงได้ผ่านลีลาสคุณที่ได้ยินในสัตสังคะ ดังนั้นบทนี้วางภักติเป็นหลักประจักษ์แห่งการหลุดพ้น: การได้ยินซ้ำแล้วซ้ำเล่าให้กำเนิดอนุราค และอนุราคเพียงอย่างเดียวประทานรฆุปติ, ยิ่งกว่าโยคะ, ตปัส, ชญานะ และไวราคยะเมื่อขาดความรัก
Verses
เจาปาอี 60.1-4
तब खगपति बिरंचि पहिं गयऊ।निज संदेह सुनावत भयऊ।।
सुनि बिरंचि रामहि सिरु नावा।समुझि प्रताप प्रेम अति छावा।।
मन महुँ करइ बिचार बिधाता।माया बस कबि कोबिद ग्याता।।
हरि माया कर अमिति प्रभावा।बिपुल बार जेहिं मोहि नचावा।।
अग जगमय जग मम उपराजा।नहिं आचरज मोह खगराजा।।
तब बोले बिधि गिरा सुहाई।जान महेस राम प्रभुताई।।
बैनतेय संकर पहिं जाहू।तात अनत पूछहु जनि काहू।।
तहँ होइहि तव संसय हानी।चलेउ बिहंग सुनत बिधि बानी।।
taba khagapati birañci pahiṁ gayau̐ |nija saṁdeha sunāvata bhayau̐ ||
suni birañci rāmahi siru nāvā |samujhi pratāpa prema ati chāvā ||
mana mahu̐ karai bicāra bidhātā |māyā basa kabi kobida gyātā ||
hari māyā kara amiti prabhāvā |bipula bāra jehiṁ mohi nacāvā ||
aga jagamaya jaga mama uparājā |nahiṁ ācaraja moha khagarājā ||
taba bole bidhi girā suhāī |jāna mahesa rāma prabhutāī ||
bainateya saṅkara pahiṁ jāhū |tāta anata pūchahu jani kāhū ||
tahaṁ hoihi tava saṁsaya hānī |caleu bihaṅga sunata bidhi bānī ||
ครั้นนั้นองค์พระเจ้านกทรงเสด็จไปยังพระพรหมแล้วทรงกราบทูลความสงสัยของพระองค์ พระพรหมทรงสดับแล้วทรงก้มพระเศียรถวายบังคมต่อพระราม เมื่อทรงระลึกถึงพระบารมีแห่งองค์พระผู้เป็นเจ้าความเปี่ยมด้วยความรักได้แผ่คลุมพระองค์ พระผู้สร้างทรงตรึกตรองในพระทัยว่า กวีผู้มีความรู้และผู้มีปัญญาล้วนอยู่ใต้อำนาจแห่งมายา อานุภาพแห่งมายาของพระหรินั้นหาประมาณมิได้ หลายครั้งที่ได้ทรงบังคับให้แม้ข้าพระองค์ต้องร่ายรำตาม โลกทั้งปวงทั้งที่เคลื่อนไหวและไม่เคลื่อนไหวเกิดขึ้นจากข้าพระองค์ จึงไม่น่าอัศจรรย์เลย ข้าแต่พระเจ้านกว่าท่านถูกหลงใหล ครั้นนั้นพระพรหมตรัสด้วยวาจาอันไพเราะว่า พระมเหศวรทรงรู้ซึ่งความเป็นใหญ่แห่งพระราม จงไปยังพระศังกระเถิด ข้าแต่โอรสแห่งพระวินตา ลูกรัก อย่าได้ถามผู้อื่นเลย ณ ที่นั่นความสงสัยของท่านจักสิ้นไป เมื่อสดับวาจาแห่งพระพรหมแล้ว นกนั้นก็เสด็จไป
โทหา 60
परमातुर बिहंगपति आयउ तब मो पास।जात रहेउँ कुबेर गृह रहिहु उमा कैलास।।60।।
paramātura bihaṅgapati āyu taba mo pāsa |jāta raheu̐ kubera gṛha rahihu umā kailāsa ||60||
ขณะนั้นราชาแห่งนกได้มาหาข้าอย่างทุกข์ระทม ข้ากำลังเดินทางไปยังนิเวศของกุเพร และท่านอุมาทรงประทับอยู่ที่ไกลาส
เจาปาอี 61.1-4
तेहिं मम पद सादर सिरु नावा।पुनि आपन संदेह सुनावा।।
सुनि ता करि बिनती मृदु बानी।परेम सहित मैं कहेउँ भवानी।।
मिलेहु गरुड़ मारग महँ मोही।कवन भाँति समुझावौं तोही।।
तबहि होइ सब संसय भंगा।जब बहु काल करिअ सतसंगा।।
सुनिअ तहाँ हरि कथा सुहाई।नाना भाँति मुनिन्ह जो गाई।।
जेहि महुँ आदि मध्य अवसाना।प्रभु प्रतिपाद्य राम भगवाना।।
नित हरि कथा होत जहँ भाई।पठवउँ तहाँ सुनहि तुम्ह जाई।।
जाइहि सुनत सकल संदेहा।राम चरन होइहि अति नेहा।।
tehiṁ mama pada sādara siru nāvā |puni āpana saṁdeha sunāvā ||
suni tā kari binatī mṛdu bānī |parema sahita maiṁ kaheu̐ bhavānī ||
milehu garuṛa māraga mahu̐ mohī |kavan bhā̃ti samujhāvau̐ tohī ||
tabahi hoī saba saṁsaya bhaṅgā |jaba bahu kāla kari-a satasaṅgā ||
suni-a tahā̃ hari kathā suhāī |nānā bhā̃ti muninha jo gāī ||
jehi mahu̐ ādi madhya avasānā |prabhu pratipādya rāma bhagavānā ||
nita hari kathā hota jahā̃ bhāī |paṭhavau̐ tahā̃ sunahi tumha jāī ||
jāihi sunata sakala saṁdehā |rāma carana hoihi ati nehā ||
เขาน้อมศีรษะลงแด่เท้าของข้าพเจ้าด้วยความเคารพ แล้วจึงเล่าความสงสัยของตนให้ข้าพเจ้าฟัง ทรงฟังคำทูลขอของเขาแล้ว ข้าพเจ้าจึงตอบด้วยวาจาอ่อนโยน ด้วยความรัก โอ้ ภวานี ครุฑ เจ้าได้พบข้าพเจ้ากลางทาง ข้าพเจ้าจะอธิบายให้เจ้าเข้าใจได้อย่างไร ความสงสัยทั้งปวงย่อมสลายลงเมื่อได้คบหากับผู้วิเศษเป็นเวลานาน ณ ที่นั้นเจ้าควรฟังเรื่องราวอันน่ายินดีของพระหริ ซึ่งพวกฤาษีได้ขับร้องไว้เป็นหลายประการ ในเรื่องนั้นตั้งแต่ต้น กลาง จนถึงปลาย ประเด็นเดียวที่แสดงไว้คือพระผู้เป็นเจ้า คือพระราม พระผู้เป็นใหญ่ผู้ทรงพร พี่น้องเอ๋ย ข้าพเจ้าจะส่งเจ้าไปยังสถานที่ซึ่งเล่าเรื่องราวของพระหริทุกวัน จงไปที่นั่นและฟังเถิด เมื่อเจ้าไปฟัง ความสงสัยทั้งหมดจะมลายไป และเจ้าจะมีความรักอันลึกซึ้งต่อพระบาทของพระราม
โทหา 61
बिनु सतसंग न हरि कथा तेहि बिनु मोह न भाग।मोह गएँ बिनु राम पद होइ न दृढ़ अनुराग।।61।।
binu satasaṅga na hari kathā tehi binu moha na bhāga |moha gaẽ binu rāma pada hoi na dṛṛha anurāga ||61||
หากปราศจากการคบหากับนักบุญ ก็ไม่อาจเล่าเรื่องของพระหริได้อย่างแท้จริง และหากปราศจากสิ่งนั้น ความหลงก็ไม่สิ้นไป และหากความหลงยังไม่สิ้นไป ความรักมั่นคงต่อเบื้องพระบาทของพระรามก็ไม่บังเกิด
เจาปาอี 62.1-5
मिलहिं न रघुपति बिनु अनुरागा।किएँ जोग तप ग्यान बिरागा।।
उत्तर दिसि सुंदर गिरि नीला।तहँ रह काकभुसुंडि सुसीला।।
राम भगति पथ परम प्रबीना।ग्यानी गुन गृह बहु कालीना।।
राम कथा सो कहइ निरंतर।सादर सुनहिं बिबिध बिहंगबर।जाइ सुनहु तहँ हरि गुन भूरी।होइहि मोह जनित दुख दूरी।।
मैं जब तेहि सब कहा बुझाई।चलेउ हरषि मम पद सिरु नाई।।
ताते उमा न मैं समुझावा।रघुपति कृपाँ मरमु मैं पावा।।
होइहि कीन्ह कबहुँ अभिमाना।सो खौवै चह कृपानिधाना।।
कछु तेहि ते पुनि मैं नहिं राखा।समुझइ खग खगही कै भाषा।।
प्रभु माया बलवंत भवानी।जाहि न मोह कवन अस ग्यानी।।
milahiṁ na raghupati binu anurāgā |kiẽ joga tapa gyāna birāgā ||
uttara disi suṁdara giri nīlā |tahaṁ raha kākabhusuṁḍi susīlā ||
rāma bhagati patha parama prabīnã |gyānī guna gṛha bahu kālīnā ||
rāma kathā so kahai niraṁtara |sādara sunahiṁ bibidha bihaṅgabara ||
jāi sunahu tahaṁ hari guna bhūrī |hoihi moha janita dukha dūrī ||
maiṁ jaba tehi saba kahā bujhāī |caleu haraṣi mama pada siru nāī ||
tāte umā na maiṁ samujhāvā |raghupati kṛpā̃ maramu maiṁ pāvā ||
hoihi kīnh kabahu̐ abhimānā |so khauvai caha kṛpānidhānā ||
kachu tehi te puni maiṁ nahiṁ rākhā |samujhai khaga khagahī kai bhāṣā ||
prabhu māyā balavaṁta bhavānī |jāhi na moha kavan asa gyānī ||
หากปราศจากความรัก จักไม่ได้พบพระผู้เป็นเจ้าแห่งราคู แม้จะปฏิบัติโยคะ การบำเพ็ญตบะ ปัญญา และการวิราคะ ทางทิศเหนือมีภูเขาสีครามงดงาม ณ ที่นั้นกากภูษุณฑีผู้มีความอ่อนโยนและมีคุณธรรมอาศัยอยู่ ท่านเชี่ยวชาญอย่างยิ่งในหนทางแห่งภักดีต่อพระราม เป็นผู้มีปัญญา เป็นคลังแห่งคุณธรรม และดำรงชีวิตมาเป็นเวลานานยิ่ง ท่านเล่าเรื่องราวของพระรามอย่างไม่หยุดยั้ง และนกนานาชนิดผู้สูงศักดิ์ฟังด้วยความเคารพ จงไปที่นั่นและฟังคุณคุณานุภาพอันนับไม่ถ้วนของพระหริ ความทุกข์ที่เกิดจากอวิชชาจักมลายไป เมื่อข้าพเจ้าได้อธิบายทั้งหมดนั้นแก่ท่านแล้ว ท่านก้มศีรษะลงต่อเท้าของข้าพเจ้าและมีความยินดีออกเดินทางไป เพราะเหตุนั้น อุมาเอ๋ย ข้าพเจ้าจึงไม่ได้สั่งสอนท่านด้วยตนเอง ด้วยพระกรุณาของพระผู้เป็นเจ้าแห่งราคู ข้าพเจ้าได้เข้าใจความลับนั้น ท่านคงได้แสดงความหยิ่งยโสในบางคราว และพระผู้เป็นเจ้าผู้เป็นคลังแห่งความกรุณาประสงค์จะกำจัดสิ่งนั้นเสีย ด้วยเหตุนั้นด้วย ข้าพเจ้าจึงมิได้ให้ท่านอยู่กับข้าพเจ้า นกย่อมเข้าใจภาษาของนก พระมายาของพระผู้เป็นเจ้าทรงพลังอำนาจยิ่งใหญ่ ภวานีเอ๋ย ผู้ใดเล่าเป็นผู้มีปัญญาที่พระมายานั้นไม่หลอกลวง
โทหา 62(क)-(ख)
ग्यानि भगत सिरोमनि त्रिभुवनपति कर जान।ताहि मोह माया नर पावँर करहिं गुमान।।62(क)।।
सिव बिरंचि कहुँ मोहइ को है बपुरा आन।अस जियँ जानि भजहिं मुनि माया पति भगवान।।62(ख)।।
gyāni bhagat siromani tribhuvanapati kara jāna |tāhi moha māyā nara pāvaṁra karahiṁ gumāna ||62(ka)||
siva birañci kahuṁ mohai ko hai bapurā āna |asa jiyaṁ jāni bhajahiṁ muni māyā-pati bhagavāna ||62(kha)||
ครุฑผู้เป็นยานขององค์พระผู้เป็นเจ้าแห่งไตรภพ เป็นที่รู้กันว่าเป็นยอดแห่งผู้มีปัญญาและผู้ศรัทธา มายาก็ยังหลอกลวงท่าน แต่มนุษย์ผู้น่าสงสารกลับยังถือดีอวดตน มายายังหลอกลวงแม้แต่พระศิวะและพระพรหม ผู้ใดยังเป็นสัตว์ต่ำต้อยอื่นอีกหรือ รู้เช่นนี้ในใจแล้ว พวกฤาษีจึงเคารพบูชาองค์ภควานผู้เป็นนายแห่งมายา
เจาปาอี 63.1-4
गयउ गरुड़ जहँ बसइ भुसुंडा।मति अकुंठ हरि भगति अखंडा।।
देखि सैल प्रसन्न मन भयऊ।माया मोह सोच सब गयऊ।।
करि तड़ाग मज्जन जलपाना।बट तर गयउ हृदयँ हरषाना।।
बृद्ध बृद्ध बिहंग तहँ आए।सुनै राम के चरित सुहाए।।
कथा अरंभ करै सोइ चाहा।तेही समय गयउ खगनाहा।।
आवत देखि सकल खगराजा।हरषेउ बायस सहित समाजा।।
अति आदर खगपति कर कीन्हा।स्वागत पूछि सुआसन दीन्हा।।
करि पूजा समेत अनुरागा।मधुर बचन तब बोलेउ कागा।।
gayau garuṛa jahaṁ basai bhusuṇḍā |mati akuṁṭha hari-bhagati akhaṇḍā ||
dekhi sail prasanna mana bhayū |māyā moha soca saba gayū ||
kari taṛāga majjana jala-pānā |baṭa tara gayau hṛdayaṁ haraṣānā ||
bṛddha bṛddha bihaṅga tahaṁ āe |sunai rāma ke carita suhāe ||
kathā araṁbha karai soi cāhā |tehi samaya gayau khaga-nāhā ||
āvata dekhi sakala khaga-rājā |haraṣeū bāyasa sahita samājā ||
ati ādara khaga-pati kara kīnhā |svāgata pūchi su-āsana dīnhā ||
kari pūjā sameta anurāgā |madhura bacana taba boleu kāgā ||
ครุฑเสด็จไปยังที่ที่ภูษุณฑีประทับอยู่ ผู้ทรงปัญญาอันไร้ซึ่งอุปสรรค และความภักดีต่อพระหริอันมั่นคง เมื่อทอดพระเนตรภูเขาศักดิ์สิทธิ์นั้น พระหฤทัยของพระองค์เปี่ยมด้วยความปิติ และความกังวลทั้งปวงที่เกิดจากความหลงของพระมายาก็สิ้นไป พระองค์ทรงสรงในสระศักดิ์สิทธิ์และเสวยน้ำนั้น แล้วเสด็จมาใต้ต้นไทร พระหฤทัยปลาบปลื้ม ณ ที่นั้น นกชราทั้งหลายผู้เป็นผู้ใหญ่นับไม่ถ้วนประชุมกันเพื่อฟังพระกรรมอันงดงามของพระศรีราม ในขณะที่ภูษุณฑีทรงจะเริ่มเล่ากถา องค์เจ้านกก็เสด็จมาถึง เมื่อเห็นราชาแห่งนกเสด็จใกล้ อีกาและที่ประชุมทั้งหมดก็เปี่ยมด้วยความปิติ นักบุญนกทรงต้อนรับพระองค์ด้วยเกียรติอันยิ่งใหญ่ ทรงถามถึงความเป็นอยู่ และถวายอาสน์อันสูงส่ง หลังจากบูชาพระองค์ด้วยความรักแล้ว อีกาจึงตรัสพระวาจาอันไพเราะ
โทหา 63(क)-(ख)
नाथ कृतारथ भयउँ मैं तव दरसन खगराज।आयसु देहु सो करौं अब प्रभु आयहु केहि काज।।63(क)।।
सदा कृतारथ रूप तुम्ह कह मृदु बचन खगेस।जेहि कै अस्तुति सादर निज मुख कीन्हि महेस।।63(ख)।।
nātha kṛtāratha bhayauṁ maiṁ tava darasana khaga-rāja |āyasu dehu so karauṁ aba prabhu āyahu kehi kāja ||63(ka)||
sadā kṛtāratha rūpa tumha kaha mṛdu bacana khagesa |jehi kai astuti sādara nija mukha kīnhi mahesa ||63(kha)||
ข้าแต่องค์พระผู้เป็นเจ้า ด้วยการทอดพระเนตรพระองค์ ข้าพระองค์สำเร็จประโยชน์แล้ว ขอได้โปรดประทานพระบัญชา ข้าพระองค์จะกระทำสิ่งใด พระองค์เสด็จมาเพื่อประโยชน์ใด องค์เจ้านกตรัสตอบด้วยพระวาจาอันอ่อนโยนว่า ตัวตนของท่านเองเป็นผู้สำเร็จประโยชน์เสมอ พระเกียรติของท่านได้รับการสรรเสริญด้วยความเคารพแม้แต่โดยพระมเหศวรเอง
เจาปาอี 64.1-5
सुनहु तात जेहि कारन आयउँ।सो सब भयउ दरस तव पायउँ।।
देखि परम पावन तव आश्रम।गयउ मोह संसय नाना भ्रम।।
अब श्रीराम कथा अति पावनि।सदा सुखद दुख पुंज नसावनि।।
सादर तात सुनावहु मोही।बार बार बिनवउँ प्रभु तोही।।
सुनत गरुड़ कै गिरा बिनीता।सरल सुप्रेम सुखद सुपुनीता।।
भयउ तासु मन परम उछाहा।लाग कहै रघुपति गुन गाहा।।
प्रथमहिं अति अनुराग भवानी।रामचरित सर कहेसि बखानी।।
पुनि नारद कर मोह अपारा।कहेसि बहुरि रावन अवतारा।।
प्रभु अवतार कथा पुनि गाई।तब सिसु चरित कहेसि मन लाई।।
sunahu tāta jehi kārana āyuṁ |so saba bhayau darasa tava pāyuṁ ||
dekhi parama pāvana tava āśrama |gayau moha saṁsaya nānā bhrama ||
aba śrī-rāma kathā ati pāvani |sadā sukhada dukha puñja nasāvani ||
sādara tāta sunāvahu mohī |bāra bāra binavauṁ prabhu tohī ||
sunata garuṛa kai girā binītā |sarala su-prema sukhada su-punītā ||
bhayau tāsu mana parama uchāhā |lāga kahai raghupati guna gāhā ||
prathamahiṁ ati anurāga bhavānī |rāmacarita sara kahesi bakhānī ||
puni nārada kara moha apārā |kahesi bahuri rāvana avatārā ||
prabhu avatāra kathā puni gāī |taba sisu carita kahesi mana lāī ||
จงฟัง ท่านผู้เจริญ ประโยชน์ที่ข้าพเจ้ามานั้นได้สำเร็จแล้วด้วยการได้ทัศนาของท่าน เมื่อทอดพระเนตรอาศรมอันศักดิ์สิทธิ์ยิ่งของท่าน ความหลง ความสงสัย และความสับสนนานัปการของข้าพเจ้าได้สิ้นไปทั้งหมด บัดนี้กถาของพระศรีรามนั้นบริสุทธิ์ยิ่ง ประทานความปิติเสมอ และทำลายกองทุกข์ทั้งปวง ขอท่านจงเล่าให้ข้าพเจ้าฟังด้วยความเคารพ ข้าพเจ้าวิงวอนต่อพระองค์ครั้งแล้วครั้งเล่า เมื่อได้ยินพระวาจาอันถ่อมตนของครุฑ อันเรียบง่าย เต็มด้วยความรักบริสุทธิ์ ปลาบปลื้มและศักดิ์สิทธิ์ยิ่ง พระหฤทัยของภูษุณฑีพลันเปี่ยมด้วยความกระตือรือร้นอย่างยิ่ง และทรงเริ่มเล่าคุณความดีที่ขับร้องขององค์พระผู้เป็นใหญ่แห่งรฆุ ทรงเล่าทะเลสาบแห่งพระกรรมของพระรามก่อนด้วยความรักลึกซึ้ง แล้วทรงเล่าถึงความหลงอันไร้ขอบเขตของพระนารท และอีกครั้งถึงการอวตารของราวณะ ทรงขับร้องเรื่องราวการอวตารขององค์พระผู้เป็นเจ้าอีกครั้ง แล้วด้วยพระหฤทัยที่จดจ่อ ทรงเล่าถึงพระกรรมในวัยพระเยาว์
โทหา 64
बालचरित कहिं बिबिध बिधि मन महँ परम उछाह।रिषि आगवन कहेसि पुनि श्री रघुबीर बिबाह।।64।।
bāla-carita kahiṁ bibidha bidhi mana mahaṁ parama uchāha |riṣi āgavana kahesi puni śrī raghubīra bibāha ||64||
ขณะเล่าพระกรรมในวัยพระเยาว์ในหลายรูปแบบ พระหฤทัยของพระองค์เปี่ยมด้วยความปิติอย่างยิ่ง แล้วพระองค์ตรัสถึงการมาของพระฤาษีทั้งหลายอีกครั้ง และการอภิเษกสมรสของพระศรีราม วีรบุรุษแห่งราชวงศ์รฆุ
เจาปาอี 65.1-4
बहुरि राम अभिषेक प्रसंगा।पुनि नृप बचन राज रस भंगा।।
पुरबासिन्ह कर बिरह बिषादा।कहेसि राम लछिमन संबादा।।
बिपिन गवन केवट अनुरागा।सुरसरि उतरि निवास प्रयागा।।
बालमीक प्रभु मिलन बखाना।चित्रकूट जिमि बसे भगवाना।।
सचिवागवन नगर नृप मरना।भरतागवन प्रेम बहु बरना।।
करि नृप क्रिया संग पुरबासी।भरत गए जहँ प्रभु सुख रासी।।
पुनि रघुपति बहु बिधि समुझाए।लै पादुका अवधपुर आए।।
भरत रहनि सुरपति सुत करनी।प्रभु अरु अत्रि भेंट पुनि बरनी।।
bahuri rāma abhiṣeka prasaṅgā |puni nṛpa bacana rāja rasa bhaṅgā ||
pura-bāsinhi kara biraha biṣādā |kahesi rāma lachimana saṁbādā ||
bipina gavana kevaṭa anurāgā |sura-sari utari nivāsa prayāgā ||
bālmīka prabhu milana bakhānā |citrakūṭa jimi base bhagavānā ||
sacivāgavana nagara nṛpa maranā |bharatāgavana prema bahu baranā ||
kari nṛpa kriyā saṅga pura-bāsī |bharata gae jahã prabhu sukha rāsī ||
puni raghupati bahu bidhi samujhāe |lai pādukā avadha-pura āe ||
bharata rahani surapati-suta karanī |prabhu aru atri bhẽṭa puni baranī ||
แล้วท่านได้เล่าเรื่องการอภิเษกของพระราม และต่อจากนั้นพระดำรัสของพระราชาที่ทำลายความปีติยินดีของแคว้น ท่านเล่าถึงความเศร้าโศกและทุกข์ทรมานของชาวเมืองจากการพลัดพราก และการสนทนากันระหว่างพระรามกับพระลักษมณ์ ท่านเล่าถึงการเดินทางเข้าป่า ความภักดีของพวกคนพายเรือ การข้ามแม่น้ำคงคา และการพักอยู่ที่ปรยาค ท่านพรรณนาการพบกันระหว่างองค์พระผู้เป็นเจ้ากับฤาษีวาลมีกิ และการที่พระผู้เป็นเจ้าเสด็จมาประทับอยู่ที่จิตรกูฏ ท่านเล่าถึงการกลับของเสนา การสวรรคตของพระราชาในเมือง และการมาถึงของภรต และท่านได้พรรณนาความรักอันยิ่งใหญ่ของภรต หลังจากทำพิธีศพของพระราชาแล้ว ภรตได้เดินทางไปพร้อมกับชาวเมือง ณ ที่ซึ่งพระผู้เป็นเจ้าผู้เป็นแหล่งแห่งความสุขประทับอยู่ แล้วพระผู้เป็นใหญ่แห่งราชวงศ์รฆุได้ทรงปลอบโยนด้วยวิธีการนานาประการ และภรตได้รับพระบาทุกะแล้วเสด็จกลับมายังเมืองอโยธยา แล้วท่านได้พรรณนาวิถีชีวิตของภรต การกระทำของบุตรแห่งพระอินทร์ และการพบกันระหว่างพระผู้เป็นเจ้ากับฤาษีอตริ
โทหา 65
कहि बिराध बध जेहि बिधि देह तजी सरभंग।बरनि सुतीछन प्रीति पुनि प्रभु अगस्ति सतसंग।।65।।
kahi birādha badha jehi bidhi deha tajī sarabhaṅga |barani sutīchana prīti puni prabhu agasti sat-saṅga ||65||
ท่านเล่าถึงการสังหารวิราธะ และการที่ศรภังคะละทิ้งร่างกายของตน ท่านบรรยายถึงความรักของสุตีษณะ และอีกครั้งถึงการสหะสันธ์อันศักดิ์สิทธิ์ขององค์พระผู้เป็นเจ้ากับอัคัสตยะ
เจาปาอี 66.1-4
कहि दंडक बन पावनताई।गीध मइत्री पुनि तेहिं गाई।।
पुनि प्रभु पंचवटीं कृत बासा।भंजी सकल मुनिन्ह की त्रासा।।
पुनि लछिमन उपदेस अनूपा।सूपनखा जिमि कीन्हि कुरूपा।।
खर दूषन बध बहुरि बखाना।जिमि सब मरमु दसानन जाना।।
दसकंधर मारीच बतकहीं।जेहि बिधि भई सो सब तेहिं कही।।
पुनि माया सीता कर हरना।श्रीरघुबीर बिरह कछु बरना।।
पुनि प्रभु गीध क्रिया जिमि कीन्ही।बधि कबंध सबरिहि गति दीन्ही।।
बहुरि बिरह बरनत रघुबीरा।जेहि बिधि गए सरोबर तीरा।।
kahi daṇḍaka bana pāvana-tāī |gīdha maitrī puni tehĩ gāī ||
puni prabhu pañcavaṭī̃ kṛta bāsā |bhañjī sakala muninha kī trāsā ||
puni lachimana upadesa anūpā |sūpanakhā jimi kīnhi kurūpā ||
khara dūṣana badha bahuri bakhānā |jimi saba maramu dasānana jānā ||
dasa-kaṅdhara mārīca batakahī̃ |jehi bidhi bhaī so saba tehĩ kahī ||
puni māyā sītā kara haranā |śrī-raghubīra biraha kachu baranā ||
puni prabhu gīdha kriyā jimi kīnhī |badhi kabaṁdha sabarihi gati dīnhī ||
bahuri biraha baranata raghubīrā |jehi bidhi gae sarobara tīrā ||
ทรงเล่าว่าป่าทัณฑกะได้รับการทำให้ศักดิ์สิทธิ์ แล้วจึงทรงขับขานถึงมิตรภาพของพระองค์กับนกแรก แล้วพระองค์ทรงสถาปนาที่ประทับที่ปัญจวตี และทรงขจัดความหวาดกลัวของพวกฤาษีทั้งปวง แล้วทรงเล่าถึงคำสอนอันหาที่เปรียบมิได้ที่ให้แก่ลักษมณ์ และว่าชูรปนขาถูกทำให้น่าเกลียดอย่างไร ต่อจากนั้นทรงเล่าถึงการสังหารขระและทูษณะ และว่าทศกัณฐ์ได้รู้ความลับทั้งหมดอย่างไร ทศกัณฐ์กับมารีชสนทนากัน ทุกสิ่งที่เกิดขึ้น ทรงเล่าทั้งหมด แล้วทรงเล่าถึงการลักพาตัวนางสีดามายา และทรงพรรณนาความเศร้าโศกของพระรามเจ้าแห่งราคุวงศ์ในการพลัดพราก แล้วทรงเล่าว่าพระองค์ทรงประกอบพิธีศพให้นกแรก ทรงสังหารกพัณฑะ และทรงประทานความหลุดพ้นแก่พระศวารี แล้วทรงพรรณนาความเศร้าโศกของพระรามเจ้าแห่งราคุวงศ์ในการพลัดพราก และทรงเล่าว่าเสด็จถึงริมสระน้ำอย่างไร
โทหา 66(क)-(ख)
प्रभु नारद संबाद कहि मारुति मिलन प्रसंग।पुनि सुग्रीव मिताई बालि प्रान कर भंग।।66(क)।।
कपिहि तिलक करि प्रभु कृत सैल प्रबरषन बास।बरनन बर्षा सरद अरु राम रोष कपि त्रास।।66(ख)।।
prabhu nārada saṁbāda kahi māruti milana prasaṅga |puni sugrīva mitāī bāli prāna kara bhaṅga ||66(ka)||
kapihi tilaka kari prabhu kṛta saila prabarṣana bāsa |baranana barṣā sarada aru rāma roṣa kapi trāsa ||66(kha)||
ท่านเล่าถึงการสนทนาขององค์พระผู้เป็นเจ้ากับนารทะ และโอกาสแห่งการพบกับมารุติ แล้วถึงพันธมิตรกับสุครีวะและการปลงพระชนม์พาลี ท่านบรรยายว่าองค์พระผู้เป็นเจ้าทรงสถาปนากษัตริย์วานร และการที่พวกเขาอาศัยอยู่บนภูเขาปรวรษณะ ท่านเล่าถึงฤดูฝนและฤดูใบไม้ร่วง และความกริ้วของพระรามและความหวาดกลัวของวานร
เจาปาอี 67.1-4
जेहि बिधि कपिपति कीस पठाए।सीता खोज सकल दिसि धाए।।
बिबर प्रबेस कीन्ह जेहि भाँती।कपिन्ह बहोरि मिला संपाती।।
सुनि सब कथा समीरकुमारा।नाघत भयउ पयोधि अपारा।।
लंकाँ कपि प्रबेस जिमि कीन्हा।पुनि सीतहि धीरजु जिमि दीन्हा।।
बन उजारि रावनहि प्रबोधी।पुर दहि नाघेउ बहुरि पयोधी।।
आए कपि सब जहँ रघुराई।बैदेही कि कुसल सुनाई।।
सेन समेति जथा रघुबीरा।उतरे जाइ बारिनिधि तीरा।।
मिला बिभीषन जेहि बिधि आई।सागर निग्रह कथा सुनाई।।
jehi bidhi kapipati kīsa paṭhāe |sītā khoja sakala disi dhāe ||
bibara prabesa kīnha jehi bhā̃tī |kapinha bahori milā saṁpātī ||
suni saba kathā samīra-kumārā |nāghata bhayu payodhi apārā ||
laṅkā̃ kapi prabesa jimi kīnhā |puni sītahi dhīraju jimi dīnhā ||
bana ujāri rāvanahi prabodhī |pura dahi nāgheu bahuri payodhī ||
āe kapi saba jahã raghurāī |baidehī ki kusala sunāī ||
sena sameti jathā raghubīrā |utare jāi bāridhi-tīrā ||
milā bibhīṣana jehi bidhi āī |sāgara nigraha kathā sunāī ||
ท่านเล่าว่ากษัตริย์วานรส่งหมู่วานรไปอย่างไร และพวกเขาวิ่งไปในทุกทิศทางเพื่อค้นหาสีดา การที่พวกเขาเข้าไปในถ้ำ และได้พบกับสัมปาติ ได้ยินเรื่องราวทั้งหมดแล้ว บุตรแห่งลมจึงกระโดดข้ามมหาสมุทรอันไร้ขอบเขต ท่านบรรยายว่าวานรเข้าไปในลังกาอย่างไร และอีกครั้งที่ท่านให้กำลังใจสีดา การที่ท่านทำลายสวน ตักเตือนราวณะ เผาเมือง และข้ามทะเลอีกครั้ง พวกวานรกลับไปยังที่ที่พระราชาแห่งราฆุประทับ และรายงานความเป็นอยู่ของไวเทหี แล้วด้วยการรวบรวมกองทัพ เมื่อราฆุเวียร์เคลื่อนไป พวกเขาลงไปยังริมมหาสมุทร ท่านเล่าว่าวิภีษณะมาพบพวกเขาอย่างไร และเรื่องราวแห่งการยอมจำนนของทะเล
โทหา 67(क)-(ख)
सेतु बाँधि कपि सेन जिमि उतरी सागर पार।गयउ बसीठी बीरबर जेहि बिधि बालिकुमार।।67(क)।।
निसिचर कीस लराई बरनिसि बिबिध प्रकार।कुंभकरन घननाद कर बल पौरुष संघार।।67(ख)।।
setu bā̃dhi kapi sena jimi utarī sāgara pāra |gayu basīṭhī bīrabara jehi bidhi bāli-kumāra ||67(ka)||
nisicara kīsa larāī baranisi bibidha prakāra |kuṁbhakarana ghananāda kara bala pauruṣa saṅghāra ||67(kha)||
ท่านเล่าว่ากองทัพวานรสร้างสะพานและข้ามมหาสมุทรไปอย่างไร และองคราชผู้เป็นยอดแห่งวีรบุรุษไปเป็นทูตอย่างไร ท่านพรรณนาการรบระหว่างอสูรกับวานรในรูปแบบต่างๆ และความแข็งแกร่งกับความกล้าหาญของกุมภกรรณกับเมฆนาท และการสังหารของทั้งสอง
เจาปาอี 68.1-4
निसिचर निकर मरन बिधि नाना।रघुपति रावन समर बखाना।।
रावन बध मंदोदरि सोका।राज बिभीषण देव असोका।।
सीता रघुपति मिलन बहोरी।सुरन्ह कीन्ह अस्तुति कर जोरी।।
पुनि पुष्पक चढ़ि कपिन्ह समेता।अवध चले प्रभु कृपा निकेता।।
जेहि बिधि राम नगर निज आए।बायस बिसद चरित सब गाए।।
कहेसि बहोरि राम अभिषैका।पुर बरनत नृपनीति अनेका।।
कथा समस्त भुसुंड बखानी।जो मैं तुम्ह सन कही भवानी।।
सुनि सब राम कथा खगनाहा।कहत बचन मन परम उछाहा।।
nisicara nikara marana bidhi nānā |raghupati rāvan samara bakhānā ||
rāvan badha mandodarī sokā |rāja bibhīṣaṇa deva asokā ||
sītā raghupati milana bahorī |suranha kīnha astuti kara jorī ||
puni puṣpaka caṛhi kapinha sametā |avadha cale prabhu kṛpā niketā ||
jehi bidhi rāma nagara nija āe |bāyasa bisada carita saba gāe ||
kahesi bahori rāma abhiṣaikā |pura baranata nṛpanīti anekā ||
kathā samasta bhusuṇḍa bakhānī |jo mai tumha sana kahī bhavānī ||
suni saba rāma kathā khaganāhā |kahata bacana mana parama uchāhā ||
ทรงบรรยายถึงวิถีอันหลากหลายที่กองทัพยักษ์พบความตาย และการรบระหว่างพระรามกับทศกัณฐ์ ทรงเล่าถึงการสังหารทศกัณฐ์ ความโทมนัสของนางมณโฑ ราชบัลลังก์ของพิเภก และการหลุดพ้นจากความเศร้าโศกของเทวดาทั้งหลาย แล้วทรงเล่าถึงการพบกันอีกครั้งของนางสีดากับพระเจ้าแห่งราคุ และวิธีที่เทวดาทั้งหลายสรรเสริญด้วยพนมมือ แล้วองค์พระผู้เป็นที่พำนักแห่งความเมตตา ทรงขึ้นประทับยานพุษปักพร้อมด้วยพวกวานรแล้วเสด็จไปยังอโยธยา ตามวิถีที่พระรามเสด็จกลับมายังนครของพระองค์ อีกาได้ขับขานเรื่องราวบริสุทธิ์ทั้งหมดนั้น แล้วทรงเล่าถึงการราชาภิเษกของพระราม และในการพรรณนาถึงพระนคร ทรงกล่าวถึงหลักการปกครองของกษัตริย์อันมีหลายประการ ภูสุณฑีได้เล่าเรื่องราวทั้งหมด ดังที่ข้าพเจ้าได้เล่าให้ท่านฟัง โอ ภวานี หลังจากได้ฟังเรื่องราวทั้งหมดของพระราม ราชาแห่งนกได้กล่าววาจาด้วยใจที่ปีติยินดีอย่างยิ่ง
โสรฐา 68(क)-(ख)
गयउ मोर संदेह सुनेउँ सकल रघुपति चरित।भयउ राम पद नेह तव प्रसाद बायस तिलक।।68(क)।।
मोहि भयउ अति मोह प्रभु बंधन रन महुँ निरखि।चिदानंद संदोह राम बिकल कारन कवन।।68(ख)।।
gayau mora saṁdeha suneũ sakala raghupati carita |bhayu rāma pada neha tava prasāda bāyasa tilaka ||68(ka)||
mohi bhayau ati moha prabhu baṁdhana rana mahũ nirakhi |cidānaṁda saṁdoha rāma bikala kārana kavana ||68(kha)||
ความสงสัยของข้าพเจ้าได้ปลดเปลื้องแล้ว เพราะข้าพเจ้าได้ยินเรื่องราวทั้งหมดของราฆุปติ ด้วยพระกรุณาของท่าน โอ้ฤาษีผู้ทรงเครื่องหมายแห่งกา ความรักต่อบาทบัวแห่งพระรามได้บังเกิดขึ้นในข้าพเจ้า ข้าพเจ้าหลงใหลอย่างยิ่งเมื่อเห็นองค์พระผู้เป็นเจ้าถูกผูกมัดบนสนามรบ พระรามทรงเป็นกองแห่งจิตสำนึกและความสุขอันยิ่งใหญ่ จะมีเหตุใดที่จะทำให้พระองค์ทรงทุกข์ได้
เจาปาอี 69.1-4
देखि चरित अति नर अनुसारी।भयउ हृदयँ मम संसय भारी।।
सोइ भ्रम अब हित करि मैं माना।कीन्ह अनुग्रह कृपानिधाना।।
जो अति आतप ब्याकुल होई।तरु छाया सुख जानइ सोई।।
जौं नहिं होत मोह अति मोही।मिलतेउँ तात कवन बिधि तोही।।
सुनतेउँ किमि हरि कथा सुहाई।अति बिचित्र बहु बिधि तुम्ह गाई।।
निगमागम पुरान मत एहा।कहहिं सिद्ध मुनि नहिं संदेहा।।
संत बिसुद्ध मिलहिं परि तेही।चितवहिं राम कृपा करि जेही।।
राम कृपाँ तव दरसन भयऊ।तव प्रसाद सब संसय गयऊ।।
dekhi carita ati nara anusārī |bhayau hṛdayã mama saṁsaya bhārī ||
soi bhrama aba hita kari maiṁ mānā |kīnha anugraha kṛpānidhānā ||
jo ati ātapa byākula hoī |taru chāyā sukha jānai soī ||
jauṁ nahiṁ hota moha ati mohī |milateũ tāta kavana bidhi tohī ||
sunateũ kimi hari kathā suhāī |ati bicitra bahu bidhi tumha gāī ||
nigamāgama purāna mata ehā |kahahiṁ siddha muni nahiṁ saṁdehā ||
saṁta bisuddha milahiṁ pari tehī |citavahiṁ rāma kṛpā kari jehī ||
rāma kṛpā̃ tava darasana bhayaū |tava prasāda saba saṁsaya gayaū ||
ทรงเห็นพระกรรมของพระเจ้าผู้เป็นนายซึ่งเสมือนมนุษย์โดยสิ้นเชิง ความสงสัยอันยิ่งใหญ่ได้เกิดขึ้นในใจของข้าพเจ้า ความหลงผิดนั้นเองข้าพเจ้าบัดนี้นับเป็นคุณ เพราะองค์พระผู้เป็นคลังแห่งความกรุณาทรงประทานพระคุณแก่ข้าพเจ้า ผู้ใดที่เดือดร้อนเพราะความร้อนแรงอันรุนแรง ย่อมรู้ดีถึงความสบายแห่งเงาไม้ หากข้าพเจ้ามิได้หลงใหลอย่างยิ่ง ท่านบิดาเอย ข้าพเจ้าจะได้พบท่านด้วยประการใด ข้าพเจ้าจะได้ยินเรื่องราวอันน่ายินดีแห่งพระหริโดยประการใด อันเป็นเรื่องอัศจรรย์ยิ่งซึ่งท่านขับขานด้วยวิธีการนานัปการ นี้คือคำสอนแห่งพระเวท พระอาคมและพระปุราณ และพระฤาษีผู้สำเร็จกล่าวโดยปราศจากความสงสัยว่า พระสันตบุรุษผู้บริสุทธิ์ย่อมพบเฉพาะผู้ซึ่งพระรามทรงเพ่งพระเนตรด้วยพระกรุณา ด้วยพระกรุณาแห่งพระรามข้าพเจ้าได้เห็นท่าน และด้วยพระกรุณาของท่านความสงสัยทั้งปวงของข้าพเจ้าย่อมสิ้นไป
โทหา 69(क)-(ख)
सुनि बिहंगपति बानी सहित बिनय अनुराग।पुलक गात लोचन सजल मन हरषेउ अति काग।।69(क)।।
श्रोता सुमति सुसील सुचि कथा रसिक हरि दास।पाइ उमा अति गोप्यमपि सज्जन करहिं प्रकास।।69(ख)।।
suni bihaṅgapati bānī sahita binaya anurāga |pulaka gāta locana sajala mana haraṣeu ati kāga ||69(ka)||
śrotā sumati susīla suci kathā rasika hari dāsa |pāi umā ati gopyamapi sajjana karahiṃ prakāsa ||69(kha)||
เมื่อได้ยินถ้อยคำของจ้าวแห่งนกทั้งหลาย พร้อมด้วยความนอบน้อมและความรัก ร่างกายของท่านมีขนลุกขึ้น ดวงตาชุ่มด้วยน้ำตา และพระหฤทัยปีติยินดีอย่างยิ่ง ผู้ฟังผู้มีปัญญาดี มีจริยางดงาม บริสุทธิ์ ชื่นชมในรสแห่งเรื่องราว และเป็นผู้รับใช้พระหริ โอ้อุมา แม้กระทั่งสิ่งที่เป็นความลับอย่างยิ่ง บุคคลผู้ดีก็ย่อมเปิดเผยแก่ผู้มีจิตบริสุทธิ์
Inside Prakarana 7
Bhakti highlights
1) Even exalted beings can be seized by Hari-māyā; therefore humility is the first protection. 2) Doubt is healed not by argumentative speculation but by vinaya and approaching a true guide. 3) Brahmā models the Manas method: honor nirguṇa truth, yet access it through saguṇa līlā heard in satsanga. 4) The ‘chain of grace’—guru to guru (Brahmā → Śaṅkara → Kakbhushundi)—shows that liberation is socially transmitted through saintly company. 5) Repeated listening (śravaṇa) is not secondary; it is the engine that births anurāga, and anurāga alone grants Rāma—surpassing isolated yoga, tapas, jñāna, and vairāgya when love is absent.
Compositional abstract
In this Uttar Kāṇḍa passage, Tulasidas concentrates the Manas’ mature rasa into a didactic spiral: wonder (adbhuta) at māyā’s reach, compassion (kāruṇya) for the deluded, and finally śānta-rasa through certainty in Rāma’s feet. Garuḍa’s existential disquiet—how can the cidānanda Lord appear ‘human-like’ and be ‘bound’ in battle?—is not mocked; it is transmuted into the very instrument of ascent. Brahmā’s counsel redirects the seeker from speculative debate to the living hermeneutic of saints: go to Śaṅkara, then to the blue northern mountain where Kakbhushundi pours uninterrupted Rāma-kathā. The theological structure is the Manas hallmark: nirguṇa truth is not denied, but accessed through saguṇa līlā heard in satsanga. Thus the passage places bhakti as the epistemology of liberation: repeated hearing births anurāga, and anurāga alone grants Raghupati—surpassing yoga, tapas, jñāna, and vairāgya when isolated from love.
The emotional arc
Adbhuta → saṁśaya (cognitive dissonance) → vinaya (humble seeking) → āśvāsana (assurance through authority) → śraddhā (turn toward satsanga) → śānta (settled clarity at Rāma’s feet). The section begins in wonder at māyā’s reach—if even Garuḍa can be shaken—then tightens into existential doubt about the Lord’s ‘human-like’ līlā and apparent bondage in battle. That doubt ripens into humility rather than rebellion: Garuḍa chooses inquiry over argument and approaches Brahmā. Brahmā’s listening and reverent orientation to Rāma shifts the mood from debate to refuge, redirecting the seeker toward Śaṅkara and finally the katha-stream of saints (Kakbhushundi), where repeated hearing converts uncertainty into steady peace.
The dialogue
- शिव (Shiva) narrating to उमा (Parvati); within the narration: ब्रह्मा (Birañci) instructs गरुड़ (Garuda), and काकभुसुंडि (Kakbhushundi) teaches Garudaउमा (primary listener); embedded listeners: गरुड़ (to Brahma; to Kakbhushundi) · उत्तर घाट (Uttar Ghat): the ‘bird-dialogue’ stream (Garuda–Kakbhushundi) embedded inside Shiva–Parvati. This ghat is marked by the pedagogy of doubt-to-devotion: saṅśaya → satsanga → kathā-rasa → rāma-pada-neha.
Frequently Asked Questions
Traditional Manas teaching embedded here: recitation/hearing that emphasizes satsanga and Rāma-kathā destroys saṅśaya and moha, and produces ‘Rāma-pada-neha’ (firm love at Rama’s feet). The stated fruit in-text is ‘सकल संदेहा’ removal and ‘मोह जनित दुख’ cessation through kathā heard in saintly company.
Common satsanga practice (regional): a Rāma-nāma refrain such as “श्रीराम जय राम जय जय राम” may be used between doha anchors, and many reciters add the Manas-bhakti seed “राम राम” at cadence points. (Exact samput usage varies by paramparā; this passage itself foregrounds ‘सतसंग’ as the essential ‘samput’.)
Ask anything about Prakarana 7 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
