Prakarana 26
राजधर्म-त्याग-भक्ति की देहरी: यह सोपान ‘घर’ (अयोध्या/लोक-व्यवस्था) से ‘वन’ (वैराग्य/आत्मसमर्पण) की ओर संक्रमण है। यहाँ मुक्ति-सीढ़ी का मुख्य पायदान यह है कि ईश्वर-इच्छा (राम-रजाइ) के आगे निजी अधिकार, शोक, और राजनीति का आग्रह गल कर ‘सेवा-धर्म’ बनता है। निषाद-किरात-भिल्ल जैसे ‘सीमान्त’ जन भी प्रेम-भक्ति द्वारा उसी सोपान पर चढ़ते हैं—भक्ति का लोकतंत्रीकरण।
รสหัวใจแห่งอโยธยากาณฑะโอนเอนระหว่างความเมตตาและสันติ แต่ความเมตตานี้มิใช่ความสิ้นหวัง หากแต่เป็นความเมตตาที่สว่างไสวด้วยธรรม ในภาคนี้ บนพื้นฐานแห่งกรุณารส หน่ออ่อนแห่งภักติรสปรากฏแตกหน่อ: ชาวป่าโกฬ กิราต และภีฬถวายผลไม้ รากไม้ และยอดอ่อน วางแบบอุดมคติแห่งทาสยภักติ และรูปอันเมตตาของพระรามขจัดระยะห่างทางสังคมทั้งปวง วรรณกรรมแล้วเข้าสู่อาณาจักรแห่งสภานีติ: ความทุกข์ของภรตะ (การสูญเสียการนอนและความหิว) และคำแนะนำของคุรุและมุนีสถาปนา "พระประสงค์ของพระราม" เป็นหลักการสูงสุด คำปฏิญาณสละของภรตะ การนับการเนรเทศเป็นกำไร เป็นจุดตัดสินในเทววิทยาของกาณฑะ: รูปสูงสุดแห่งราชธรรมคือการถวายตน ดังนั้นในบันไดแห่งอโยธยากาณฑะ การไม่ยึดมั่นและการเชื่อฟังบัญชากลายเป็นขั้นอันขาดมิได้บนเส้นทางสู่การหลุดพ้น
In this prakarana
People
Verses
เจาปาอี 250.1-4
कोल किरात भिल्ल बनबासी।मधु सुचि सुंदर स्वादु सुधा सी।।
भरि भरि परन पुटीं रचि रुरी।कंद मूल फल अंकुर जूरी।।
सबहि देहिं करि बिनय प्रनामा।कहि कहि स्वाद भेद गुन नामा।।
देहिं लोग बहु मोल न लेहीं।फेरत राम दोहाई देहीं।।
कहहिं सनेह मगन मृदु बानी।मानत साधु पेम पहिचानी।।
तुम्ह सुकृती हम नीच निषादा।पावा दरसनु राम प्रसादा।।
हमहि अगम अति दरसु तुम्हारा।जस मरु धरनि देवधुनि धारा।।
राम कृपाल निषाद नेवाजा।परिजन प्रजउ चहिअ जस राजा।।
kola kirāta bhilla banabāsī |madhu suci suṁdara svādu sudhā sī ||
bhari bhari parana puṭīṁ raci rurī |kaṁda mūla phala aṁkura jūrī ||
sabahi dehiṁ kari binaya pranāmā |kahi kahi svāda bheda guna nāmā ||
dehiṁ loga bahu mola na lehīṁ |pherata rāma dohāī dehīṁ ||
kahahiṁ saneha magana mṛdu bānī |mānata sādhu pema pahicānī ||
tumha sukṛtī hama nīca niṣādā |pāvā darasanu rāma prasādā ||
hamahi agama ati darasu tumhārā |jasa maru dharani devadhuni dhārā ||
rāma kṛpāla niṣāda nevājā |parijana prajau cahia jasa rājā ||
ชาวโกล กิราต ภิล และชาวป่าที่อาศัยอยู่ในป่า นำน้ำผึ้งมาให้ บริสุทธิ์ งดงาม และอร่อยดังอมฤต บรรจุใส่ถ้วยใบไม้เล็กๆ ที่ประดิษฐ์ขึ้นอย่างชำนาญ จัดเรียงหัว ราก ผล และยอดอ่อนที่มัดเป็นกำไว้ในนั้น ทั้งหมดยื่นให้ด้วยความนอบน้อมและคำนับ บอกซ้ำแล้วซ้ำเล่าถึงรส ชนิด คุณค่า และชื่อของสิ่งของแต่ละอย่าง ผู้คนเสนอราคาสูงแต่พวกเขาไม่รับ คืนให้พร้อมกับสาบานเป็นนามของพระราม ดื่มด่ำในความรัก พวกเขากล่าวด้วยวาจาอ่อนโยนว่า ผู้มีคุณธรรมยอมรับสิ่งที่รู้ว่าเป็นของขวัญแห่งความรัก ท่านเป็นผู้มีบุญ พวกเราเป็นนิษาทผู้ต่ำต้อย ได้เห็นท่านเป็นพระกรุณาของพระราม การได้เห็นท่านเป็นสิ่งที่พวกเราเข้าถึงได้ยากยิ่งนัก ดังสายน้ำคงคาสวรรค์ที่ไหลบนผืนทะเลทราย พระรามทรงเป็นผู้กรุณา ผู้คุ้มครองนิษาท ราชาเป็นเช่นใด บริวารและไพร่พลก็พึงเป็นเช่นนั้น
โทหา 250
यह जियँ जानि सँकोचु तजि करिअ छोहु लखि नेहु।हमहि कृतारथ करन लगि फल तृन अंकुर लेहु।।250।।
yaha jiyã jāni sãkocu taji karia chohu lakhi nehu |hamahi kṛtāratha karana lagi phala tṛna aṁkura lehu ||250||
ทราบเช่นนี้แล้ว จงละความลังเลทั้งหมดและแสดงความรักเมื่อเห็นความรัก เพื่อให้พวกข้าพระองค์เป็นผู้สำเร็จบุญ จงทรงรับแม้แต่ผลไม้ชิ้นเดียว ใบไม้ หรือยอดอ่อน
เจาปาอี 251.1-4
तुम्ह प्रिय पाहुने बन पगु धारे।सेवा जोगु न भाग हमारे।।
देब काह हम तुम्हहि गोसाँई।ईधनु पात किरात मिताई।।
यह हमारि अति बड़ि सेवकाई।लेहि न बासन बसन चोराई।।
हम जड़ जीव जीव गन घाती।कुटिल कुचाली कुमति कुजाती।।
पाप करत निसि बासर जाहीं।नहिं पट कटि नहि पेट अघाहीं।।
सपनेहुँ धरम बुद्धि कस काऊ।यह रघुनंदन दरस प्रभाऊ।।
जब तें प्रभु पद पदुम निहारे।मिटे दुसह दुख दोष हमारे।।
बचन सुनत पुरजन अनुरागे।तिन्ह के भाग सराहन लागे।।
tumha priya pāhune bana pagu dhāre |sevā jogu na bhāga hamāre ||
deba kāha hama tumhahi gosā̃ī |īdhanu pāta kirāta mitāī ||
yaha hamāri ati baṛi sevakāī |lehi na bāsana basana corāī ||
hama jaṛa jīva jīva gana ghātī |kuṭila kucālī kumati kujātī ||
pāpa karata nisi bāsara jāhīṁ |nahiṁ paṭa kaṭi nahi peṭa aghāhīṁ ||
sapanehũ dharama buddhi kasa kāū |yaha raghunaṁdana darasa prabhāū ||
jaba teṁ prabhu pada paduma nihāre |miṭe dusaha dukha doṣa hamāre ||
bacana sunata purajana anurāge |tinha ke bhāga sarāhana lāge ||
ท่านเป็นแขกผู้เป็นที่รักของพวกข้า ผู้ทรงย่างพระบาทมาในป่าแห่งนี้ พวกข้าไม่มีบุญพอที่จะสมควรได้รับใช้ท่าน พวกข้าจะถวายสิ่งใดแด่ท่านผู้เป็นนายของพวกข้าเล่า ไม้ฟืนและใบไม้นั้นเป็นสิ่งที่ชาวกิราตผู้เป็นมิตรจะถวายได้ นี่คือการรับใช้ที่ยิ่งใหญ่ที่สุดของพวกข้า คือพวกข้าไม่ลักขโมยเครื่องใช้และเครื่องนุ่งห่มของท่านไป พวกข้าเป็นสัตว์โง่เขลาและเป็นผู้ฆ่าสรรพสัตว์ เป็นคนคดโกง ประพฤติชั่ว มีจิตใจชั่วร้ายและต่ำช้าต่ำกำเนิด กลางวันกลางคืนของพวกข้าล่วงไปด้วยการกระทำบาป ทั้งไม่มีผ้านุ่งเอวและท้องก็ไม่เคยอิ่ม ความคิดเรื่องธรรมะจะมาถึงพวกข้าได้อย่างไร แม้แต่ในความฝัน นี่คืออานุภาพแห่งการเห็นพระรามผู้เป็นความยินดีแห่งราชวงศ์รฆุ นับแต่พวกข้าได้เห็นดอกบัวคือพระบาทของพระองค์ ความทุกข์และโทษอันร้ายแรงที่ไม่อาจทนได้ของพวกข้าก็มลายหายไป เมื่อได้ฟังถ้อยคำเหล่านี้ ชาวเมืองก็บังเกิดความเปี่ยมรัก แล้วเริ่มสรรเสริญโชคบุญของชาวป่าเหล่านั้น
ฉันท์ 251
लागे सराहन भाग सब अनुराग बचन सुनावहीं।बोलनि मिलनि सिय राम चरन सनेहु लखि सुखु पावहीं।।
नर नारि निदरहिं नेहु निज सुनि कोल भिल्लनि की गिरा।तुलसी कृपा रघुबंसमनि की लोह लै लौका तिरा।।
lāge sarāhana bhāga saba anurāga bacana sunāvahīṁ |bolani milani siya rāma carana sanehu lakhi sukhu pāvahīṁ ||
nara nāri nidarahiṁ nehu nija suni kola bhillani kī girā |tulasī kṛpā raghubaṁsamani kī loha lai laukā tirā ||
ทั้งหมดเริ่มสรรเสริญโชคชะตาของชาวโกลและชาวภิล แล้วกล่าวถ้อยคำอันเต็มเปี่ยมด้วยความรักต่อพวกเขา เมื่อเห็นความภักดีต่อพระบาทของสีดาและพระรามในคำพูดและการพบปะของพวกเขา จึงเต็มเปี่ยมด้วยความปิติยินดี บุรุษและสตรีทั้งหลาย เมื่อได้ยินถ้อยคำของหญิงชาวโกลและชาวภิล ก็นึกถือความรักของตนเองเป็นน้อยนัก ตุลสีทาสกล่าวว่า ด้วยพระกรุณาของอัญมณีแห่งราชวงศ์รฆุ แม้เหล็กก็อาจถูกยกให้ลอยได้ดังฟักทองบนผิวน้ำ
โสรฐา 251
बिहरहिं बन चहु ओर प्रतिदिन प्रमुदित लोग सब।जल ज्यों दादुर मोर भए पीन पावस प्रथम।।251।।
biharahiṁ bana cahu ora pratidina pramudita loga saba |jala jyoṁ dādura mora bhae pīna pāvasa prathama ||251||
ทุกวันประชาชนทั้งหมดเที่ยวเตร่ในป่าไปทุกทิศทางด้วยความยินดี เหมือนกบและนกยูงที่อ้วนพีขึ้นและชื่นบานในน้ำฝนแรก
เจาปาอี 252.1-4
पुर जन नारि मगन अति प्रीती।बासर जाहिं पलक सम बीती।।
सीय सासु प्रति बेष बनाई।सादर करइ सरिस सेवकाई।।
लखा न मरमु राम बिनु काहूँ।माया सब सिय माया माहूँ।।
सीयँ सासु सेवा बस कीन्हीं।तिन्ह लहि सुख सिख आसिष दीन्हीं।।
लखि सिय सहित सरल दोउ भाई।कुटिल रानि पछितानि अघाई।।
अवनि जमहि जाचति कैकेई।महि न बीचु बिधि मीचु न देई।।
लोकहुँ बेद बिदित कबि कहहीं।राम बिमुख थलु नरक न लहहीं।।
यहु संसउ सब के मन माहीं।राम गवनु बिधि अवध कि नाहीं।।
pura jana nāri magana ati prītī |bāsara jāhiṁ palaka sama bītī ||
sīya sāsu prati beṣa banāī |sādara karai sarisa sevakāī ||
lakhā na maramu rāma binu kāhū̃ |māyā saba siya māyā māhū̃ ||
sīyã sāsu sevā basa kīnhīṁ |tinha lahi sukha sikha āsiṣa dīnhīṁ ||
lakhi siya sahita sarala dou bhāī |kuṭila rāni pachitāni aghāī ||
avani jamahi jācati kaikeī |mahi na bīcu bidhi mīcu na deī ||
lokahũ beda bidita kabi kahahīṁ |rāma bimukha thalu naraka na lahahīṁ ||
yahu saṁsau saba ke mana māhīṁ |rāma gavanu bidhi avadha ki nāhīṁ ||
ชายและหญิงในเมืองจมดิ่งอยู่ในความรักอันลึกซึ้ง จนวันผ่านไปราวกับการกระพริบตา นางสีดาทรงแปลงกายต่างกันสำหรับแม่สามีแต่ละพระองค์ และทรงรับใช้ทุกพระองค์ด้วยความเคารพเสมอกัน ไม่มีผู้ใดนอกจากพระรามทรงรู้ความลับนี้ เพราะนางสีดาคือมายาทั้งมวล และสิ่งนี้กระทำภายในมายา นางสีดาทรงยึดใจแม่สามีด้วยการรับใช้ พวกเขาได้รับความสุขจากการรับใช้นั้น จึงประทานคำตักเตือนและพร เมื่อเห็นนางสีดาพร้อมกับพี่น้องทั้งสองผู้ไร้เล่ห์ พระมเหสีผู้คดโกงก็สำนึกผิดถึงที่สุด นางไกยเกยีทรงขอต่อแผ่นดินและพระยม แต่แผ่นดินมิได้เปิดช่องให้ และพระวิญญูมิได้ประทานความตายแก่นาง สิ่งนี้เป็นที่รู้กันในโลกและในพระเวท และกวีทั้งหลายประกาศว่า ผู้ใดหันหลังให้พระราม ยังนรกก็ไม่มีที่ให้ ความสงสัยนี้อยู่ในใจของทุกคนว่า พระรามจะเสด็จกลับอโยธยาตามพระวิญญูหรือไม่
โทหา 252
निसि न नीद नहिं भूख दिन भरतु बिकल सुचि सोच।नीच कीच बिच मगन जस मीनहि सलिल सँकोच।।252।।
nisi na nīda nahiṁ bhūkha dina bharatu bikala suci soca |nīca kīca bica magana jasa mīnahi salila sãkoca ||252||
ภารตะไม่บรรทมในยามราตรีและไม่หิวกระหายในยามวัน เขาวิตกกังวลอย่างบริสุทธิ์ เสมือนปลาที่จมอยู่ในโคลนตมของหนองน้ำตื้น ซึ่งเดือดร้อนเพราะน้ำขาดแคลน
เจาปาอี 253.1-4
कीन्ही मातु मिस काल कुचाली।ईति भीति जस पाकत साली।।
केहि बिधि होइ राम अभिषेकू।मोहि अवकलत उपाउ न एकू।।
अवसि फिरहिं गुर आयसु मानी।मुनि पुनि कहब राम रुचि जानी।।
मातु कहेहुँ बहुरहिं रघुराऊ।राम जननि हठ करबि कि काऊ।।
मोहि अनुचर कर केतिक बाता।तेहि महँ कुसमउ बाम बिधाता।।
जौं हठ करउँ त निपट कुकरमू।हरगिरि तें गुरु सेवक धरमू।।
एकउ जुगुति न मन ठहरानी।सोचत भरतहि रैनि बिहानी।।
प्रात नहाइ प्रभुहि सिर नाई।बैठत पठए रिषयँ बोलाई।।
kīnhī mātu misa kāla kucālī |īti bhīti jasa pākata sālī ||
kehi bidhi hoi rāma abhiṣekū |mohi avakalata upāu na ekū ||
avasi phirahiṁ gura āyasu mānī |muni puni kahaba rāma ruci jānī ||
mātu kahehũ bahurahiṁ raghurāū |rāma janani haṭha karabi ki kāū ||
mohi anucara kara ketika bātā |tehi mahã kusamau bāma bidhātā ||
jauṁ haṭha karaũ ta nipaṭa kukaramū |haragiri teṁ guru sevaka dharamū ||
ekau juguti na mana ṭhaharānī |socata bharatahi raini bihānī ||
prāta nahāi prabhuhi sira nāī |baiṭhata paṭhae riṣayã bolāī ||
พรหมลิขิตอ้างมารดาของข้าเป็นข้ออ้าง ได้กระทำเล่ห์กลชั่วร้ายนี้ เหมือนดังโรคภัยและความหวาดกลัว ที่คุกคามพืชผลที่กำลังเจริญงอกงาม ด้วยวิธีใดจึงจะมีพิธีราชาภิเษกของพระรามได้ ข้าไม่อาจคิดหาหนทางใดได้แม้แต่น้อย แน่นอนว่าพระองค์จะทรงหวนกลับมาเพราะเคารพคำสั่งของครู แต่พระฤาษีจะตรัสก็ต่อเมื่อทราบใจถึงความประสงค์ของพระรามเท่านั้น หากมารดาทรงขอ องค์พระภูมิแห่งราคุวงศ์อาจเสด็จกลับ แต่มารดาของพระรามจะทรงขืนใจยืนยันดอกหรือ ข้าเป็นเพียงผู้รับใช้จะมีความสำคัญประการใด และยิ่งกว่านั้นกาลเวลาก็เลวร้าย พรหมลิขิตก็คัดค้านข้าอีก หากข้าขืนใจยืนกราน ย่อมเป็นบาปกรรมอย่างยิ่ง เพราะหน้าที่ของผู้รับใช้ต่อนายนั้น หนักกว่าภูเขาไกรลาศ ไม่มีแผนการใดทรงตั้งมั่นในใจได้ ขณะที่ภรตะทรงกำลังครุ่นคิด ราตรีก็ผ่านพ้นสู่รุ่งอรุณ รุ่งเช้าทรงอาบน้ำและทรงก้มพระเศียรถวายบังคมต่อองค์พระผู้เป็นเจ้า และเมื่อทรงประทับนั่ง พระฤาษีก็ทรงส่งคนเรียก
โทหา 253
गुर पद कमल प्रनामु करि बैठे आयसु पाइ।बिप्र महाजन सचिव सब जुरे सभासद आइ।।253।।
gura pada kamala pranāmu kari baiṭhe āyasu pāi |bipra mahājana saciva saba jure sabhāsada āi ||253||
หลังจากถวายบังคมต่อพระบาทปัทมของครูบาอาจารย์ ทรงประทับนั่งหลังจากได้รับอนุญาต พราหมณ์ พ่อค้า และที่ปรึกษาต่างมาประชุมกัน และสภาได้รวมตัวกัน
เจาปาอี 254.1-4
बोले मुनिबरु समय समाना।सुनहु सभासद भरत सुजाना।।
धरम धुरीन भानुकुल भानू।राजा रामु स्वबस भगवानू।।
सत्यसंध पालक श्रुति सेतू।राम जनमु जग मंगल हेतू।।
गुर पितु मातु बचन अनुसारी।खल दलु दलन देव हितकारी।।
नीति प्रीति परमारथ स्वारथु।कोउ न राम सम जान जथारथु।।
बिधि हरि हरु ससि रबि दिसिपाला।माया जीव करम कुलि काला।।
अहिप महिप जहँ लगि प्रभुताई।जोग सिद्धि निगमागम गाई।।
करि बिचार जियँ देखहु नीकें।राम रजाइ सीस सबही कें।।
bole munibaru samaya samānā |sunahu sabhāsada bharata sujānā ||
dharama dhurīna bhānukula bhānū |rājā rāmu svabasa bhagavānū ||
satyasaṁdha pālaka śruti setū |rāma janamu jaga maṁgala hetū ||
gura pitu mātu bacana anusārī |khala dalu dalana deva hitakārī ||
nīti prīti paramāratha svārathu |kou na rāma sama jāna jathārathu ||
bidhi hari haru sasi rabi disipālā |māyā jīva karama kuli kālā ||
ahipa mahipa jahã lagi prabhutāī |joga siddhi nigamāgama gāī ||
kari bicāra jiyã dekhahu nīkeṁ |rāma rajāi sīsa sabahī keṁ ||
มุนีผู้สูงสุดตรัสถ้อยคำที่เหมาะสมกับกาลเทศ: จงฟัง สมาชิกแห่งสภา และท่านภรตผู้ฉลาด พระรามากษัตริย์ พระอาทิตย์แห่งวงศ์สุริยะ ทรงแบกรับภาระแห่งธรรมะ พระองค์คือองค์ภควาน ทรงกระทำตามพระประสงค์ของพระองค์เอง ไม่ขึ้นแก่ผู้ใด ทรงซื่อสัตย์ต่อพระวาจา เป็นผู้พิทักษ์และกำแพงแห่งพระเวท การประสูติของพระรามเพื่อความเกื้อกูลแห่งโลก ทรงปฏิบัติตามวาจาของครู บิดา และมารดา ทรงบดบังหมู่คนชั่ว และทรงกระทำเพื่อความดีงามของเทวดา ในยุทธศาสตร์ ในความรัก ในประโยชน์สูงสุดทางจิตวิญญาณ และในผลประโยชน์ทางโลก ไม่มีผู้ใดรู้ความจริงแห่งสรรพสิ่งเหมือนพระราม พระพรหม พระวิษณุ และพระศิวะ พระจันทร์ พระอาทิตย์ และผู้พิทักษ์ทิศทั้งหลาย พระมายา วิญญาณ กรรม และกาลเวลาในรูปทั้งปวง จ้าวแห่งนาคและจ้าวแห่งแผ่นดิน และฤทธิ์อำนาจทั้งปวงที่มีอยู่ ณ ที่ใดๆ และโยคะและฤทธิ์เหนือธรรมชาติที่พระเวทและพระอาคมประกาศ จงตรึกตรองสิ่งนี้ในใจและเห็นให้ชัด: พระบัญชาของพระรามประทับอยู่เหนือศีรษะของทุกๆ ผู้
โทหา 254
राखें राम रजाइ रुख हम सब कर हित होइ।समुझि सयाने करहु अब सब मिलि संमत सोइ।।254।।
rākheṁ rāma rajāi rukha hama saba kara hita hoi |samujhi sayāne karahu aba saba mili saṁmata soi ||254||
ถ้าเรายึดมั่นในพระบัญชาและพระประสงค์ของพระราม ก็จะเป็นไปเพื่อความดีงามของพวกเราทั้งหมด จงไตร่ตรองดูให้ดี ผู้มีปัญญาทั้งหลาย และบัดนี้จงร่วมกันเห็นชอบด้วยแนวทางนั้นเถิด
เจาปาอี 255.1-4
सब कहुँ सुखद राम अभिषेकू।मंगल मोद मूल मग एकू।।
केहि बिधि अवध चलहिं रघुराऊ।कहहु समुझि सोइ करिअ उपाऊ।।
सब सादर सुनि मुनिबर बानी।नय परमारथ स्वारथ सानी।।
उतरु न आव लोग भए भोरे।तब सिरु नाइ भरत कर जोरे।।
भानुबंस भए भूप घनेरे।अधिक एक तें एक बड़ेरे।।
जनमु हेतु सब कहँ पितु माता।करम सुभासुभ देइ बिधाता।।
दलि दुख सजइ सकल कल्याना।अस असीस राउरि जगु जाना।।
सो गोसाइँ बिधि गति जेहिं छेंकी।सकइ को टारि टेक जो टेकी।।
saba kahũ sukhada rāma abhiṣekū |maṁgala moda mūla maga ekū ||
kehi bidhi avadha calahiṁ raghurāū |kahahu samujhi soi karia upāū ||
saba sādara suni munibara bānī |naya paramāratha svāratha sānī ||
utaru na āva loga bhae bhore |taba siru nāi bharata kara jore ||
bhānubaṁsa bhae bhūpa ghanere |adhika eka teṁ eka baṛere ||
janamu hetu saba kahã pitu mātā |karama subhāsubha dei bidhātā ||
dali dukha sajai sakala kalyānā |asa asīsa rāuri jagu jānā ||
so gosāĩ bidhi gati jehiṁ cheṁkī |sakai ko ṭāri ṭeka jo ṭekī ||
การราชาภิเษกของพระรามนำความสุขมาแก่ทุกคน เป็นเส้นทางเดียวที่เป็นรากฐานแห่งความเป็นมงคลและความปีติยินดี จะทรงทำให้พระผู้เป็นเจ้าแห่งราชวงศ์รคูเสด็จกลับสู่อโยธยาได้โดยวิธีใด ขอได้โปรดตรึกตรองแล้วตรัสบอก แล้วขอให้เราลงมือทำแผนการนั้น ทั้งหมดต่างเคารพฟังคำของมหาฤาษีผู้ทรงคุณ ซึ่งเต็มไปด้วยยุทธศาสตร์ ประโยชน์สูงสุด และผลประโยชน์ทางโลก ไม่มีคำตอบเกิดขึ้น ประชาชนต่างสับสน ครั้นนั้นภรตะจึงก้มศีรษะ พนมมือ แล้วกล่าวว่า ในราชวงศ์พระอาทิตย์มีพระมหากษัตริย์มากมาย แต่ละพระองค์ยิ่งใหญ่กว่าพระองค์ก่อนหน้า บิดามารดาเป็นเหตุแห่งการเกิดของสรรพสัตว์ แต่เป็นพระผู้สรรค์สร้างผู้ประทานกรรมดีและชั่ว พระพรของท่านผู้ทำลายความทุกข์และนำมาซึ่งความเจริญรุ่งเรืองทุกประการ โลกทั้งโลกย่อมรู้จักเช่นนั้น ทว่าท่านคือองค์อภิบาลผู้ทรงยับยั้งวิถีแห่งพระวิธาตา ใครเล่าจะสามารถผลักพ้นซึ่งพระปณิธานที่ท่านทรงมั่นคงแล้วได้
โทหา 255
बूझिअ मोहि उपाउ अब सो सब मोर अभागु।सुनि सनेहमय बचन गुर उर उमगा अनुरागु।।255।।
būjhia mohi upāu aba so saba mora abhāgu |suni sanehamaya bacana gura ura umagā anurāgu ||255||
ที่ท่านทรงแสวงหาหนทางแก้ไขจากหม่อมฉันในบัดนี้ ย่อมเป็นเพราะโชคร้ายของหม่อมฉันทั้งสิ้น ครั้นได้ฟังถ้อยคำของภรตะที่เปี่ยมด้วยความรัก หัวใจของครูผู้อาจารย์ก็เกิดความรักใคร่พลุ่งพล่างขึ้น
เจาปาอี 256.1-4
तात बात फुरि राम कृपाहीं।राम बिमुख सिधि सपनेहुँ नाहीं।।
सकुचउँ तात कहत एक बाता।अरध तजहिं बुध सरबस जाता।।
तुम्ह कानन गवनहु दोउ भाई।फेरिअहिं लखन सीय रघुराई।।
सुनि सुबचन हरषे दोउ भ्राता।भे प्रमोद परिपूरन गाता।।
मन प्रसन्न तन तेजु बिराजा।जनु जिय राउ रामु भए राजा।।
बहुत लाभ लोगन्ह लघु हानी।सम दुख सुख सब रोवहिं रानी।।
कहहिं भरतु मुनि कहा सो कीन्हे।फलु जग जीवन्ह अभिमत दीन्हे।।
कानन करउँ जनम भरि बासू।एहिं तें अधिक न मोर सुपासू।।
tāta bāta phuri rāma kṛpāhīṁ |rāma bimukha sidhi sapanehũ nāhīṁ ||
sakucaũ tāta kahata eka bātā |aradha tajahiṁ budha sarabasa jātā ||
tumha kānana gavanahu dou bhāī |pheriahiṁ lakhana sīya raghurāī ||
suni subacana haraṣe dou bhrātā |bhe pramoda paripūrana gātā ||
mana prasanna tana teju birājā |janu jiya rāu rāmu bhae rājā ||
bahuta lābha loganha laghu hānī |sama dukha sukha saba rovahiṁ rānī ||
kahahiṁ bharatu muni kahā so kīnhe |phalu jaga jīvanha abhimata dīnhe ||
kānana karaũ janama bhari bāsū |ehiṁ teṁ adhika na mora supāsū ||
บุตรเอ๋ย ถ้อยคำของเจ้าเป็นจริง ทั้งหมดนี้เป็นเพราะพระคุณของพระราม ผู้ใดหันหลังให้พระรามแล้ว ย่อมไม่ได้สำเร็จแม้ในความฝัน บุตรเอ๋ย ข้าพเจ้าลังเลที่จะกล่าวถึงสิ่งหนึ่ง เมื่อทุกสิ่งกำลังสูญเสียไป ผู้มีปัญญาย่อมสละครึ่งหนึ่งเพื่อรักษาที่เหลือไว้ พี่น้องทั้งสองเจ้าจงเสด็จไปยังป่า แล้วลักษมณ สีตา และองค์แห่งราคุวงศ์จะได้ทรงกลับคืนมา ได้ฟังถ้อยคำอันดีงามแล้ว พี่น้องทั้งสองย่อมชื่นชมยินดี กายทั้งสิ้นย่อมเต็มเปี่ยมด้วยความปิติ จิตใจย่อมเบิกบาน ร่างกายย่อมรุ่งโรจน์ด้วยเตชะ ดังว่ากษัตริย์ทรงฟื้นคืนพระชนม์และพระรามทรงได้เป็นกษัตริย์ ประชาชนเห็นว่าได้กำไรมากและขาดทุนน้อย แต่พระมเหสีทั้งหลายต่างร้องไห้ เพราะความทุกข์และความสุขของพระนางเสมอกัน ภรตุกล่าวว่า สิ่งที่มุนีตรัสแล้วย่อมเสมือนกระทำแล้ว ท่านได้ประทานผลอันปรารถนาแก่สรรพสัตว์ในโลก ข้าพเจ้าจะพำนักในป่าตลอดชีวิต ไม่มีความสุขใดยิ่งกว่านี้สำหรับข้าพเจ้า
โทหา 256
अँतरजामी रामु सिय तुम्ह सरबग्य सुजान।जो फुर कहहु त नाथ निज कीजिअ बचनु प्रवान।।256।।
ãtarajāmī rāmu siya tumha sarabagya sujāna |jo phura kahahu ta nātha nija kījia bacanu pravāna ||256||
พระรามและนางสีดาทรงรู้ความในใจของทุกคน และท่านพระนายของหม่อมฉันทรงรอบรู้และทรงปัญญา หากสิ่งที่ท่านตรัสเป็นจริง ขอพระนายจงทรงทำให้พระดำรัสของพระองค์เป็นจริงเถิด
เจาปาอี 257.1-4
भरत बचन सुनि देखि सनेहू।सभा सहित मुनि भए बिदेहू।।
भरत महा महिमा जलरासी।मुनि मति ठाढ़ि तीर अबला सी।।
गा चह पार जतनु हियँ हेरा।पावति नाव न बोहितु बेरा।।
औरु करिहि को भरत बड़ाई।सरसी सीपि कि सिंधु समाई।।
भरतु मुनिहि मन भीतर भाए।सहित समाज राम पहिं आए।।
प्रभु प्रनामु करि दीन्ह सुआसनु।बैठे सब सुनि मुनि अनुसासनु।।
बोले मुनिबरु बचन बिचारी।देस काल अवसर अनुहारी।।
सुनहु राम सरबग्य सुजाना।धरम नीति गुन ग्यान निधाना।।
bharata bacana suni dekhi sanehū |sabhā sahita muni bhae bidehū ||
bharata mahā mahimā jalarāsī |muni mati ṭhāṛhi tīra abalā sī ||
gā caha pāra jatanu hiyã herā |pāvati nāva na bohitu berā ||
auru karihi ko bharata baṛāī |sarasī sīpi ki siṁdhu samāī ||
bharatu munihi mana bhītara bhāe |sahita samāja rāma pahiṁ āe ||
prabhu pranāmu kari dīnha suāsanu |baiṭhe saba suni muni anusāsanu ||
bole munibaru bacana bicārī |desa kāla avasara anuhārī ||
sunahu rāma sarabagya sujānā |dharama nīti guna gyāna nidhānā ||
ได้ยินถ้อยคำของภรตและเห็นความรักของท่าน ฤาษีวสิษฐะพร้อมด้วยสภาทั้งหมดก็หมดสติสำนึกทางกาย ความรุ่งโรจน์อันยิ่งใหญ่ของภรตเปรียบดังผืนน้ำอันกว้างใหญ่ และจิตใจของฤาษีเปรียบดังสตรีที่ยืนไร้ซึ่งทางช่วยเหลือ ณ ริมฝั่ง นางปรารถนาจะข้ามไปยังฝั่งอีกฟากและแสวงหาหนทางในใจ แต่นางไม่พบเรือ ไม่พบเรือใบ และไม่พบแพ ใครเล่าจะสรรเสริญความยิ่งใหญ่ของภรตได้อีก มหาสมุทรจะจุบในสระน้ำเล็กหรือในหอยได้หรือ ภรตได้สถิตใจลึกในใจของฤาษี และฤาษีพร้อมด้วยหมู่ชนทั้งหมดก็เข้ามาหาราม องค์พระเจ้าทรงค้อมคารวะและประทานอาสนะอันงดงาม และทั้งหมดก็นั่งลงตามคำสั่งของฤาษี ฤาษีผู้ประเสริฐจึงตรัสถ้อยคำอันไตร่ตรองดีแล้ว สมควรแก่สถานที่ กาลเวลา และโอกาส จงฟัง รามผู้รอบรู้ทั้งปวงและผู้ทรงปัญญา คลังแห่งธรรม นโยบาย คุณธรรม และความรู้
โทหา 257
सब के उर अंतर बसहु जानहु भाउ कुभाउ।पुरजन जननी भरत हित होइ सो कहिअ उपाउ।।257।।
saba ke ura aṁtara basahu jānahu bhāu kubhāu |purajana jananī bharata hita hoi so kahia upāu ||257||
จงสถิตในหัวใจของทุกคน และรู้จักความรักและความชังของพวกเขา สิ่งใดเป็นไปเพื่อความดีของพลเมือง มารดาของท่าน และภรตะ ท่านจงบอกหนทางนั้น
เจาปาอี 258.1-4
आरत कहहिं बिचारि न काऊ।सूझ जूआरिहि आपन दाऊ।।
सुनि मुनि बचन कहत रघुराऊ।नाथ तुम्हारेहि हाथ उपाऊ।।
सब कर हित रुख राउरि राखें।आयसु किएँ मुदित फुर भाषें।।
प्रथम जो आयसु मो कहुँ होई।माथें मानि करौ सिख सोई।।
पुनि जेहि कहँ जस कहब गोसाईं।सो सब भाँति घटिहि सेवकाईं।।
कह मुनि राम सत्य तुम्ह भाषा।भरत सनेहँ बिचारु न राखा।।
तेहि तें कहउँ बहोरि बहोरी।भरत भगति बस भइ मति मोरी।।
मोरें जान भरत रुचि राखि।जो कीजिअ सो सुभ सिव साखी।।
ārata kahahiṁ bicāri na kāū |sūjha jūārihi āpana dāū ||
suni muni bacana kahata raghurāū |nātha tumhārehi hātha upāū ||
saba kara hita rukha rāuri rākheṁ |āyasu kiẽ mudita phura bhāṣeṁ ||
prathama jo āyasu mo kahũ hoī |mātheṁ māni karau sikha soī ||
puni jehi kahã jasa kahaba gosāīṁ |so saba bhā̃ti ghaṭihi sevakāīṁ ||
kaha muni rāma satya tumha bhāṣā |bharata sanehã bicāru na rākhā ||
tehi teṁ kahaũ bahori bahorī |bharata bhagati basa bhai mati morī ||
moreṁ jāna bharata ruci rākhi |jo kījia so subha siva sākhī ||
ผู้ที่เป็นทุกข์ย่อมไม่ตรึกตรองก่อนพูด และนักพนันย่อมเห็นแต่การเดิมพันของตน ทรงสดับพระดำรัสของมุนีแล้ว พระรามผู้เป็นใหญ่แห่งราคูวงศ์ตรัสว่า "ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า ทางแก้ไขอยู่ในพระหัตถ์ของท่านเอง" "ประโยชน์ของคนทั้งปวงอยู่ที่การรักษาพระประสงค์ของท่าน หากพระบัญชาของท่านถูกปฏิบัติตาม ทุกคนย่อมเป็นสุข และข้าพเจ้ากล่าวความจริง" "ประการแรก ไม่ว่าพระบัญชาใดจะมีแด่ข้าพเจ้า ข้าพเจ้าจักรับคำสั่งนั้นไว้บนศีรษะและปฏิบัติตาม" "แล้วต่อไป ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า ไม่ว่าท่านจะมีพระบัญชาแก่ผู้ใด ผู้นั้นย่อมปฏิบัติงานรับใช้นั้นให้สำเร็จทุกประการ" มุนีกล่าวว่า "พระราม ท่านตรัสความจริง แต่ความรักของภรตะไม่มีที่ว่างสำหรับการตรึกตรอง" "เหตุนั้นข้าพเจ้าจึงกล่าวซ้ำแล้วซ้ำอีกว่า ความคิดของข้าพเจ้าได้ตกอยู่ใต้อำนาจแห่งความภักดีของภรตะ" "ในความเห็นของข้าพเจ้า สิ่งใดที่กระทำโดยสอดคล้องกับความประสงค์ของภรตะ ย่อมเป็นมงคล โดยมีพระศิวะเป็นพยาน"
โทหา 258
भरत बिनय सादर सुनिअ करिअ बिचारु बहोरि।करब साधुमत लोकमत नृपनय निगम निचोरि।।258।।
bharata binaya sādara sunia karia bicāru bahori |karaba sādhumata lokamata nṛpanaya nigama nicori ||258||
จงฟังคำทูลเวทนาของภรตะด้วยความเคารพ แล้วพินิจพิจารณาต่อไป จากนั้นจงลงมือทำ โดยยึดถือความเห็นของนักบุญ จารีตประเพณีของโลก นโยบายของกษัตริย์ และแก่นแท้แห่งพระเวทเป็นแนวทาง
เจาปาอี 259.1-4
गुरु अनुराग भरत पर देखी।राम ह्दयँ आनंदु बिसेषी।।
भरतहि धरम धुरंधर जानी।निज सेवक तन मानस बानी।।
बोले गुर आयस अनुकूला।बचन मंजु मृदु मंगलमूला।।
नाथ सपथ पितु चरन दोहाई।भयउ न भुअन भरत सम भाई।।
जे गुर पद अंबुज अनुरागी।ते लोकहुँ बेदहुँ बड़भागी।।
राउर जा पर अस अनुरागू।को कहि सकइ भरत कर भागू।।
लखि लघु बंधु बुद्धि सकुचाई।करत बदन पर भरत बड़ाई।।
भरतु कहहीं सोइ किएँ भलाई।अस कहि राम रहे अरगाई।।
guru anurāga bharata para dekhī |rāma hdayã ānaṁdu biseṣī ||
bharatahi dharama dhuraṁdhara jānī |nija sevaka tana mānasa bānī ||
bole gura āyasa anukūlā |bacana maṁju mṛdu maṁgalamūlā ||
nātha sapatha pitu carana dohāī |bhayau na bhuana bharata sama bhāī ||
je gura pada aṁbuja anurāgī |te lokahũ bedahũ baṛabhāgī ||
rāura jā para asa anurāgū |ko kahi sakai bharata kara bhāgū ||
lakhi laghu baṁdhu buddhi sakucāī |karata badana para bharata baṛāī ||
bharatu kahahīṁ soi kiẽ bhalāī |asa kahi rāma rahe aragāī ||
เห็นความรักของครูที่มีต่อภรตะ หัวใจของรามจึงเต็มไปด้วยความปีติยิ่ง รู้ว่าภรตะเป็นผู้ทรงธรรม และเป็นผู้รับใช้ของตนทั้งกาย ใจ และวาจา จึงตรัสถ้อยคำที่สอดคล้องกับพระบัญชาของครู อ่อนโยน นุ่มนวล เป็นรากแห่งมงคลทั้งปวง ข้าแต่อาจารย์ ข้าพเจ้าขอสาบานด้วยพระบาทของท่านและพระบาทของบิดา ในโลกนี้ไม่เคยมีผู้ใดเสมอเหมือนภรตะในฐานะพี่น้อง ผู้ใดมีความรักต่อบัวคู่พระบาทของครู ผู้นั้นเป็นผู้มีบุญมาก ทั้งในโลกและในพระเวท ผู้ใดที่ท่านมีความรักเช่นนี้ ใครเล่าจะบรรยายโชคชะตาของภรตะได้ เมื่อข้าพเจ้าแลน้องชายผู้น้อย ใจของข้าพเจ้าก็เก้อเขินที่จะสรรเสริญภรตะต่อหน้า สิ่งใดที่ภรตะกล่าว การทำตามสิ่งนั้นย่อมเป็นความดีของเรา ตรัสดังนี้แล้ว รามจึงเงียบ
โทหา 259
तब मुनि बोले भरत सन सब सँकोचु तजि तात।कृपासिंधु प्रिय बंधु सन कहहु हृदय कै बात।।259।।
taba muni bole bharata sana saba sãkocu taji tāta |kṛpāsiṁdhu priya baṁdhu sana kahahu hṛdaya kai bāta ||259||
แล้วมุนีตรัสแก่ภรตะว่า "ลูกรัก จงละความลังเลทั้งปวงเสีย แล้วจงกล่าวสิ่งที่อยู่ในใจต่อพี่ชายอันเป็นที่รัก ผู้เป็นมหาสมุทรแห่งความกรุณาเถิต"
Inside Prakarana 26
The dialogue
- Listenerसामूहिक श्रोता: ‘पुरजन/सभा/पाठक-मन’ (मन को ही श्रोता मानकर उपदेशात्मक प्रवाह)
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता अनुसार इस खंड का पाठ ‘दास्य-भाव’ और ‘राम-रजाइ’ की स्वीकृति दृढ़ करता है; शोक-व्याकुल मन को शान्ति देता है और सेवा-धर्म की प्रेरणा से ‘सत्संग-लाभ’ तथा गृह-कलह/अहंकार-क्षय का फल माना जाता है—विशेषतः भरत-चरित्र के श्रवण से त्याग-बुद्धि प्रबल होती है।
सामान्य रूप से राम-नाम-सम्पुट: ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘राम रामाय नमः’ का जप-सम्पुट प्रचलित है; भरत-त्याग/आज्ञापालन भाव में ‘राम-रजाइ’ पर टिकने हेतु ‘राम’ नाम-सम्पुट को ही सर्वोत्तम माना जाता है।
Ask anything about Prakarana 26 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
