Prakarana 26
राजधर्म-त्याग-भक्ति की देहरी: यह सोपान ‘घर’ (अयोध्या/लोक-व्यवस्था) से ‘वन’ (वैराग्य/आत्मसमर्पण) की ओर संक्रमण है। यहाँ मुक्ति-सीढ़ी का मुख्य पायदान यह है कि ईश्वर-इच्छा (राम-रजाइ) के आगे निजी अधिकार, शोक, और राजनीति का आग्रह गल कर ‘सेवा-धर्म’ बनता है। निषाद-किरात-भिल्ल जैसे ‘सीमान्त’ जन भी प्रेम-भक्ति द्वारा उसी सोपान पर चढ़ते हैं—भक्ति का लोकतंत्रीकरण।
अयोध्या काण्डाचा रस-केन्द्र करुणा आणि शान्ती यांच्या मधोमध डोलत राहतो; पण ही करुणा निराशेची नाही—धर्मतेजाने उजळलेली करुणा आहे. या खंडात करुण-रसाच्या भूमीवर भक्ति-रसाचा अंकुर फुटताना दिसतो: कोल-किरात-भिल्ल वनवासी फल-मूल-अंकुर अर्पण करून ‘दास्य-भक्ती’चा आदर्श उभा करतात, आणि श्रीरामांचे ‘कृपालु’ स्वरूप सामाजिक अंतर मिटवते. पुढे कथा सभा-नीतीकडे वळते: भरताची व्याकुळता (निद्रा-भूकेचा लोप) आणि गुरु/मुनिंची नीति-वाणी ‘राम-रजाई’ला सर्वोच्च तत्त्व ठरवते. भरताचा त्याग-संकल्प—वनवासालाच आपला लाभ मानणे—काण्डाच्या तत्त्वचिंतनात निर्णायक ठरतो: राजधर्माचे परम रूप म्हणजे ‘स्व’चे विसर्जन. अशा रीतीने अयोध्या काण्ड या सोपानात ‘अनासक्ती’ आणि ‘आज्ञापालन’ यांना मुक्तिमार्गाची अनिवार्य पायरी बनवतो.
Verses
चौपाई 250.1-4
कोल किरात भिल्ल बनबासी।मधु सुचि सुंदर स्वादु सुधा सी।।
भरि भरि परन पुटीं रचि रुरी।कंद मूल फल अंकुर जूरी।।
सबहि देहिं करि बिनय प्रनामा।कहि कहि स्वाद भेद गुन नामा।।
देहिं लोग बहु मोल न लेहीं।फेरत राम दोहाई देहीं।।
कहहिं सनेह मगन मृदु बानी।मानत साधु पेम पहिचानी।।
तुम्ह सुकृती हम नीच निषादा।पावा दरसनु राम प्रसादा।।
हमहि अगम अति दरसु तुम्हारा।जस मरु धरनि देवधुनि धारा।।
राम कृपाल निषाद नेवाजा।परिजन प्रजउ चहिअ जस राजा।।
कोल, किरात आणि भिल्ल वनवासींनी असे मध आणले जे शुद्ध, सुंदर आणि अमृताप्रमाणे मधुर होते. त्यांनी पानांच्या द्रोण्या भरून काळजीपूर्वक मांडल्या, कंद, मूळ, फळे आणि कोवळे कोंब आणले. ते सर्वांनी जोड हात करून नमस्कार करून अर्पण केले, त्यांचे स्वाद, गुण आणि नावे सांगत. त्यांनी मोफत दिले आणि कोणतेही मोल घेतले नाही; रामांनी नकार दिल्यास ते पुन्हा पुन्हा आग्रह करत. ते कोमल आणि प्रेमाने भरलेल्या शब्दांत बोलले; प्रभूंनी त्यांची भक्ती ओळखून स्वीकार केली. "तुम्ही पुण्यवान आत्मे आहात, आणि आपण तुच्छ निषाद आहोत; रामांच्या कृपेने आपण त्यांचे दर्शन मिळवले आहे. तुमचे दर्शन आपल्यासाठी सुद्धा अत्यंत दुर्लभ आहे; जसे पृथ्वीवर पाऊस पडतो, तसे हे स्वर्गीय आशीर्वादाची धारा आहे. राम कृपाळू आहेत आणि निषादांचा सन्मान करतात; ते त्यांना आपले कुटुंब आणि जन मानतात, राजाप्रमाणे."
दोहा 250
यह जिंयँ जानि सँकोचु तजि करिअ छोहु लखि नेहु।हमहि कृतारथ करन लगि फल तृन अंकुर लेहु।।250।।
हे जाणून, सर्व संकोच सोडून जेव्हा प्रेम दिसते तेव्हा स्नेह दाखवा. आपल्याला पूर्ण करण्यासाठी, एकही फळ, एक पान किंवा एक कोवळा कोंब स्वीकारा.
चौपाई 251.1-4
तुम्ह प्रिय पाहुने बन पगु धारे।सेवा जोगु न भाग हमारे।।
देब काह हम तुम्हहि गोसाँई।ईधनु पात किरात मिताई।।
यह हमारि अति बड़ि सेवकाई।लेहि न बासन बसन चोराई।।
हम जड़ जीव जीव गन घाती।कुटिल कुचाली कुमति कुजाती।।
पाप करत निसि बासर जाहीं।नहिं पट कटि नहि पेट अघाहीं।।
सपोनेहुँ धरम बुद्धि कस काऊ।यह रघुनंदन दरस प्रभाऊ।।
जब तें प्रभु पद पदुम निहारे।मिटे दुसह दुख दोष हमारे।।
बचन सुनत पुरजन अनुरागे।तिन्ह के भाग सराहन लागे।।
"तुम्ही प्रिय पाहुणे आहात जे पायी वनात आले आहात; आपले भाग्य तुमची सेवा करण्यास योग्य नाही. आपण तुम्हाला काय देऊ, हे गोसाई? किरात फक्त इंधन आणि पाने आणतात. ही आपली सर्वात मोठी सेवा आहे की आपण भांडी किंवा वस्त्रांचे भेटवस्तू स्वीकारत नाही. आपण जड प्राणी आहोत, जीवांचे घातक, कपटी आणि दुर्वर्तन, अशुभ बुद्धीचे आणि कनिष्ठ जातीचे. आपण रात्रंदिवस पाप करतो; तरीही आपण कधीही संतुष्ट होत नाही, ना शरीराने ना मनाने. आपल्याला स्वप्नात सुद्धा धर्माचा विचार कसा येईल? रघुनंदनांच्या दर्शनाचे असेच प्रभाव आहे. ज्या क्षणापासून आपण प्रभूंचे कमळ चरण पाहिले, त्या क्षणापासून आपले असह्य दुःख आणि दोष नष्ट झाले." हे शब्द ऐकून नगरवासी प्रेमाने भरले आणि ते वनवासियांच्या सद्भाग्याची स्तुती करू लागले.
छंद 251
लागे सराहन भाग सब अनुराग बचन सुनावहीं।बोलनि मिलनि सिय राम चरन सनेहु लखि सुखु पावहीं।।
नर नारि निदरहिं नेहु निज सुनि कोल भिल्लनि की गिरा।तुलसी कृपा रघुबंसमनि की लोह लै लौका तिरा।।
ते सर्वांच्या सौभाग्याची स्तुती करू लागले, जे त्या प्रेमळ शब्दांना ऐकून त्यांच्यावर प्रत्युत्तर देत होते. सीता आणि रामांशी भेटून बोलताना, ते प्रेमाने त्यांचे चरण पाहून आनंद मिळवत होते. पुरुष आणि स्त्रिया निर्भयपणे कोल आणि भिल्ल स्त्रियांचे भाषण ऐकत होते. तुलसीदास म्हणतात: रघुकुलाच्या रत्नाच्या कृपेने, लोखंड पाण्यावर नरकुलाप्रमाणे तरतो.
सोरठा 251
बिहरहिं बन चहु ओर प्रतिदिन प्रमुदित लोग सब।जल ज्यों दादुर मोर भए पीन पावस प्रथम।।251।।
वनातील लोक चारी बाजूंनी आनंदित होते, दररोज हृदयाने प्रमुदित. पाण्यातील बेडूक आणि पहिल्या पावसातील मोरांप्रमाणे, ते फुलले होते.
चौपाई 252.1-4
पुर जन नारि मगन अति प्रीती।बासर जाहिं पलक सम बीती।।
सीय सासु प्रति बेष बनाई।सादर करइ सरिस सेवकाई।।
लखा न मरमु राम बिनु काहूँ।माया सब सिय माया माहूँ।।
सीयँ सासु सेवा बस कीन्हीं।तिन्ह लहि सुख सिख आसिष दीन्हीं।।
लखि सिय सहित सरल दोउ भाई।कुटिल रानि पछितानि अघाई।।
अवनि जमहि जाचति कैकेई।महि न बीचु बिधि मीचु न देई।।
लोकहुँ बेद बिदित कबि कहहीं।राम बिमुख थलु नरक न लहहीं।।
यहु संसउ सब के मन माहीं।राम गवनु बिधि अवध कि नाहीं।।
नगरातील स्त्रिया अत्यंत प्रेमाने मग्न होत्या; त्यांच्यासाठी दिवस डोळ्याच्या पलकांप्रमाणे शीघ्र गेला. सीतेने सासूबाईंपुढे स्वतःला दासीप्रमाणे वागवले आणि आदराने दासीला शोभेल अशी सेवा केली. तिने रामांशिवाय दुसऱ्या कोणालाही आपले रहस्य कळू दिले नाही; सर्व तिची माया होती, आणि ती स्वतः माया होती. सीतेने आपल्या सासूबाईंची मनापासून सेवा केली; सांत्वन आणि सल्ला मिळवून, तिने त्यांना आशीर्वाद दिला. सीता आणि दोन सरळ हृदयाचे भाऊ पाहून, कुटिल राणी अनंत पश्चात्तापाने भरली. तिने पृथ्वीला आपल्याला गिळून टाकण्याची याचना केली, पण पृथ्वी उघडली नाही, ना मृत्यूने तिला मुक्ती दिली. लोक, वेद आणि मुनी सर्व घोषित करतात की जिथे राम तोंड फिरवतात, ते स्थान नरक बनते. हा संशय सर्वांच्या मनात होता: राम वनात जातील की अयोध्येत राहतील.
दोहा 252
निसि न नीद नहिं भूख दिन भरतु बिकल सुचि सोच।नीच कीच बिच मगन जस मीनहि सलिल सँकोच।।252।।
रात्री त्यांना झोप लागत नव्हती, आणि दिवसा भूक वाटत नव्हती; भरत दुःखाने व्याकुल होते, शोकाने ग्रासले होते. ते अधमतेच्या चिखलात मग्न झाले, जसे मासे पाण्यात, सर्वापासून संकोच करत.
चौपाई 253.1-4
कीन्ही मातु मिस काल कुचाली।ईति भीति जस पाकत साली।।
केहि बिधि होइ राम अभिषेकू।मोहि अवकलत उपाउ न एकू।।
अवसि फिरहिं गुर आयसु मानी।मुनि पुनि कहब राम रुचि जानी।।
मातु कहेहुँ बहुरहिं रघुराऊ।राम जननि हठ करबि कि काऊ।।
मोहि अनुचर कर केतिक बाता।तेहि महँ कुसमउ बाम बिधाता।।
जौं हठ करउँ त निपट कुकरमू।हरगिरि तें गुरु सेवक धरमू।।
एकउ जुगुति न मन ठहरानी।सोचत भरतहि रैनि बिहानी।।
प्रात नहाइ प्रभुहि सिर नाई।बैठत पठए रिषयँ बोलाई।।
त्यांच्या आईने असे वाईट आणि अराजक घडवले होते; ते भीती आणि दहशतीने भरले होते, जसे कोणी विषारी पिके पिकवतो. रामांचा राज्याभिषेक कसा होईल? मला कोणताही मार्ग दिसत नाही. माझ्या गुरुंची आज्ञा पाळणे आवश्यक आहे; पण मुनी पुन्हा बोलतील, रामांची इच्छा जाणून. मी माझ्या आईला परत जाण्यास सांगू का? हे रामांच्या माता, आता तुम्ही कोणता हठ दाखवाल? अनेक बाबतीत मी त्यांचा सेवक असलो तरी, यात निर्मात्याने वाईट वळण निश्चित केले आहे. जर मी हठ धरला, तर ते पूर्णपणे पाप आहे; गुरुचा शिष्य पर्वताप्रमाणे धर्माने बद्ध आहे. ते मनात एकही उपाय निश्चित करू शकले नाहीत; असे विचार करत, भरतांची रात्र गेली. प्रभाती त्यांनी स्नान केले आणि प्रभूंना डोके नमवले; मग ते बसले आणि मंत्र्यांना बोलावण्यासाठी संदेश पाठवला.
दोहा 253
गुर पद कमल प्रनामु करि बैठे आयसु पाइ।बिप्र महाजन सचिव सब जुरे सभासद आइ।।253।।
आपल्या गुरुंचे कमळ चरण नमस्कार करून, त्यांनी परवानगी मिळवल्यावर आपले स्थान घेतले. ब्राह्मण, व्यापारी आणि सल्लागार सर्व जमले, आणि सभा एकत्र आली.
चौपाई 254.1-4
बोले मुनिबरु समय समाना।सुनहु सभासद भरत सुजाना।।
धरम धुरीन भानुकुल भानू।राजा रामु स्वबस भगवानू।।
सत्यसंध पालक श्रुति सेतू।राम जनमु जग मंगल हेतू।।
गुर पितु मातु बचन अनुसारी।खल दलु दलन देव हितकारी।।
नीति प्रीति परमारथ स्वारथु।कोउ न राम सम जान जथारथु।।
बिधि हरि हरु ससि रबि दिसिपाला।माया जीव करम कुलि काला।।
अहिप महिप जहँ लगि प्रभुताई।जोग सिद्धि निगमागम गाई।।
करि बिचार जिंयँ देखहु नीकें।राम रजाइ सीस सबही कें।।
सभा भरल्यावर मुख्य मुनी बोलले: ऐका, हे सल्लागार आणि विद्वान भरत. ते धर्माचे धारक आहेत, सूर्यवंशाचे सूर्य; राजा राम स्वतःच्या स्वभावाने प्रभू आहेत. आपल्या वचनांप्रति सत्यनिष्ठ, वेदांच्या सेतूचे रक्षक, रामांचा जन्म जगाच्या कल्याणासाठी आहे. ते आपल्या गुरु, पिता आणि मातेच्या वचनांचे पालन करतात; ते दुष्टांचा नाश करणारे आणि देवतांचे हितकर्ते आहेत. नीती, प्रेम, परमार्थ आणि स्वार्थ यात, रामांप्रमाणे खरे मूल्य कोणाला ठाऊक नाही. ब्रह्मा, विष्णू, शंकर, चंद्र, सूर्य, दिक्पाल, माया, जीव, कर्म, काळ आणि मृत्यू. शेषनागापासून पृथ्वीच्या राजांपर्यंत, जिथे जिथे सार्वभौमत्व आहे, तिथे योगी, सिद्ध, वेद आणि आगम त्यांची स्तुती गातात. हे सर्व तुम्ही चांगल्या प्रकारे विचार करा; सर्वांची शिरस्त्राणे रामांच्या आज्ञेवर आहेत.
दोहा 254
राखें राम रजाइ रुख हम सब कर हित होइ।समुझि सयाने करहु अब सब मिलि संमत सोइ।।254।।
राम आपली इच्छा राखोत, आणि आपल्या सर्व कृतींचे हित होवो. हे जाणकार लोकांनो, चांगल्या प्रकारे विचार करा, आणि आता सर्वजण मिळून योग्य ते करा.
चौपाई 255.1-4
सब कहुँ सुखद राम अभिषेकू।मंगल मोद मूल मग एकू।।
केहि बिधि अवध चलहिं रघुराऊ।कहहु समुझि सोइ करिअ उपाऊ।।
सब सादर सुनि मुनिबर बानी।नय परमारथ स्वारथ सानी।।
उतरु न आव लोग भए भोरे।तब सिरु नाइ भरत कर जोरे।।
भानुबंस भए भूप घनेरे।अधिक एक तें एक बड़ेरे।।
जनमु हेतु सब कहँ पितु माता।करम सुभासुभ देइ बिधाता।।
दलि दुख सजइ सकल कल्याना।अस असीस राउरि जगु जाना।।
सो गोसाइँ बिधि गति जेहिं छेंकी।सकइ को टारि टेक जो टेकी।।
रामांचा राज्याभिषेक सर्वांना आनंद देतो; तो मंगल आणि मोदाचा एकमेव मूळ आहे. रघुकुलाचे स्वामी कोणत्या प्रकारे अयोध्येला जातील? आम्हाला सांगा, आणि समजून घेऊन, आपण उपाय शोधूया. सर्वांनी मुख्य मुनींचे शब्द आदराने ऐकले, जे नीती, परमार्थ आणि स्वार्थ यांचा मेळ घालत होते. जेव्हा लोक हतबल झाले आणि उत्तर देऊ शकले नाहीत, तेव्हा भरतांनी हात जोडून डोके नमवले. सूर्यवंशात अनेक राजे झाले, प्रत्येक मागच्यापेक्षा श्रेष्ठ. सर्वांसाठी पिता आणि माता जन्माचे कारण आहेत; निर्माता चांगल्या आणि वाईट कर्मांची फळे देतो. ते दुःख नाहीसे करून सर्व कल्याण स्थापन करोत. हे प्रभू, असा आशीर्वाद जग तुमच्याकडून जाणते. ज्याला प्रभूंनी असे निश्चित केले आहे, त्याला कोण मागे रोखू शकते? जो त्या आधारावर आधारलेला आहे, त्याला कोण हलवू शकतो?
दोहा 255
बूझिअ मोहि उपाउ अब सो सब मोर अभागु।सुनि सनेहमय बचन गुर उर उमगा अनुरागु।।255।।
आता माझ्यासाठी एक उपाय शोधा, कारण मी पूर्णपणे दैवाने पराभूत आहे. माझ्या गुरुंचे प्रेममय शब्द ऐकून, माझ्या हृदयात प्रेम उमटत आहे.
चौपाई 256.1-4
तात बात फुरि राम कृपाहीं।राम बिमुख सिधि सपनेहुँ नाहीं।।
सकुचउँ तात कहत एक बाता।अरध तजहिं बुध सरबस जाता।।
तुम्ह कानन गवनहु दोउ भाई।फेरिअहिं लखन सीय रघुराई।।
सुनि सुबचन हरषे दोउ भ्राता।भे प्रमोद परिपूरन गाता।।
मन प्रसन्न तन तेजु बिराजा।जनु जिय राउ रामु भए राजा।।
बहुत लाभ लोगन्ह लघु हानी।सम दुख सुख सब रोवहिं रानी।।
कहहिं भरतु मुनि कहा सो कीन्हे।फलु जग जीवन्ह अभिमत दीन्हे।।
कानन करउँ जनम भरि बासू।एहिं तें अधिक न मोर सुपासू।।
पिता, मी रामाच्या कृपेने बोलतो; जे रामापासून विमुख आहेत, ते स्वप्नातही प्राप्त होत नाहीत. पिता, मी एक गोष्ट सांगायला संकोच करतो: ज्ञानी लोक अर्धे गमावून संपूर्ण गमावतात. तुम्ही दोन्ही भाऊ वनात जा; लक्ष्मण, सीता आणि रघुकुलाचे स्वामी यांना परत आणा. हे चांगले शब्द ऐकून दोन्ही भावांनी आनंद व्यक्त केला; त्यांची हृदये आनंदाने भरली, त्यांचे शरीर प्रसन्नतेने चमकू लागले. त्यांची मने प्रसन्न झाली, त्यांचे शरीर तेजाने विभूषित झाले, जणू त्यांच्या हृदयात राम आधीच राजा झाले आहेत. लोकांसाठी मोठा लाभ, स्वतःसाठी लहान हानी; सुख-दुःखातही राण्या रडत आहेत. भरताने मुनींना सांगितले: तुम्ही काय केले? तुम्ही जगाचे जीवन आणि जगाची इच्छा दिली आहे. मी संपूर्ण जन्म वनात राहीन; माझ्यासाठी यापेक्षा मोठे कल्याण नाही.
दोहा 256
अँतरजामी रामु सिय तुम्ह सरबग्य सुजान।जो फुर कहहु त नाथ निज कीजिअ बचनु प्रवान।।256।।
राम हृदयाचा जाणकार आहे, आणि सीता, तुम्ही सर्वज्ञ आणि ज्ञानी आहात. नाथ, तुम्ही जे काही म्हणाल, तुमचेच शब्द सत्य होवोत.
चौपाई 257.1-4
भरत बचन सुनि देखि सनेहू।सभा सहित मुनि भए बिदेहू।।
भरत महा महिमा जलरासी।मुनि मति ठाढ़ि तीर अबला सी।।
गा चह पार जतनु हियँ हेरा।पावति नाव न बोहितु बेरा।।
औरु करिहि को भरत बड़ाई।सरसी सीपि कि सिंधु समाई।।
भरतु मुनिहि मन भीतर भाए।सहित समाज राम पहिं आए।।
प्रभु प्रनामु करि दीन्ह सुआसनु।बैठे सब सुनि मुनि अनुसासनु।।
बोले मुनिबरु बचन बिचारी।देस काल अवसर अनुहारी।।
सुनहु राम सरबग्य सुजाना।धरम नीति गुन ग्यान निधाना।।
भरताचे शब्द ऐकून आणि त्याचे प्रेम पाहून, मुनी आणि संपूर्ण सभा भावनांनी भरून गेली. भरताचे महत्त्व अमाप जलराशीसारखे होते; मुनींची बुद्धी असहाय स्त्रीप्रमाणे किनाऱ्यावर उभी राहिली. तो पलीकडच्या किनाऱ्यावर जाण्याची इच्छा करून हृदयात विचार करू लागला; त्याला ना नाव सापडली, ना बोट. भरताची महानता दुसरा कोण पार पाडू शकतो? ते समुद्र ओलांडणाऱ्या शंखासारखे होते. भरताने मुनींच्या हृदयात आनंद निर्माण केला; ते आपल्या समाजासह रामाजवळ आले. प्रभूने नमस्कार करून त्यांना आसने दिली; सर्वजण मुनींचे उपदेश ऐकून बसले. श्रेष्ठ मुनींनी योग्य विचार करून, देश, काळ आणि अवसर लक्षात घेऊन बोलायला सुरुवात केली. ऐक, रामा, सर्वज्ञ आणि ज्ञानी, धर्म, नीती, गुण आणि ज्ञानाचे धनी.
दोहा 257
सब के उर अंतर बसहु जानहु भाउ कुभाउ।पुरजन जननी भरत हित होइ सो कहिअ उपाउ।।257।।
सर्वांच्या हृदयात वास करा, आणि त्यांचे प्रेम आणि द्वेष जाणा. नागरिकांच्या, तुमच्या मातेच्या आणि भरताच्या कल्याणासाठी जे करणे योग्य आहे, तेच मार्ग तुम्ही सांगा.
चौपाई 258.1-4
आरत कहहिं बिचारि न काऊ।सूझ जूआरिहि आपन दाऊ।।
सुनि मुनि बचन कहत रघुराऊ।नाथ तुम्हारेहि हाथ उपाऊ।।
सब कर हित रुख राउरि राखें।आयसु किएँ मुदित फुर भाषें।।
प्रथम जो आयसु मो कहुँ होई।माथें मानि करौ सिख सोई।।
पुनि जेहि कहँ जस कहब गोसाईं।सो सब भाँति घटिहि सेवकाईं।।
कह मुनि राम सत्य तुम्ह भाषा।भरत सनेहँ बिचारु न राखा।।
तेहि तें कहउँ बहोरि बहोरी।भरत भगति बस भइ मति मोरी।।
मोरें जान भरत रुचि राखि।जो कीजिअ सो सुभ सिव साखी।।
दुःखित लोक विचार न करता बोलतात; ज्ञानी स्वतःच योग्य मार्ग ओळखतील. मुनींचे शब्द ऐकून रघुकुलपती म्हणाले, नाथ, उपाय केवळ तुमच्याच हातात आहे. तुम्ही सर्वांच्या कल्याणाचे मार्गदर्शन करा; तुमची आज्ञा द्या, मी आनंदाने बोलेन. जी पहिली आज्ञा मला दिली जाईल, ती मी माझ्या डोक्यावर घेऊन त्यानुसार चालेन. आणि नंतर, स्वामी, तुम्ही जे काही सांगाल, ते सर्व तुमचा सेवक पूर्ण करील. मुनी म्हणाले, रामा, तुम्ही सत्य बोलता; भरताच्या प्रेमाचा तुम्ही विचार सोडला नाही. म्हणून मी पुनः पुनः सांगतो: माझे मन भरताच्या भक्तीत पूर्णपणे रमले आहे. भरतावरील माझे प्रेम जाणून, जे करणे चांगले आहे ते करा; तुम्ही जे काही कराल ते मंगलमय होईल, शिव हे साक्षी आहे.
दोहा 258
भरत बिनय सादर सुनिअ करिअ बिचारु बहोरि।करब साधुमत लोकमत नृपनय निगम निचोरि।।258।।
भरताची विनंती आदराने ऐका आणि पुन्हा विचार करा. मी साधूंचा सल्ला, लोकांचे मत आणि राजांचा मार्ग शास्त्रांचे उल्लंघन न करता पाळेन.
चौपाई 259.1-4
गुरु अनुराग भरत पर देखी।राम ह्दयँ आनंदु बिसेषी।।
भरतहि धरम धुरंधर जानी।निज सेवक तन मानस बानी।।
बोले गुर आयस अनुकूला।बचन मंजु मृदु मंगलमूला।।
नाथ सपथ पितु चरन दोहाई।भयउ न भुअन भरत सम भाई।।
जे गुर पद अंबुज अनुरागी।ते लोकहुँ बेदहुँ बड़भागी।।
राउर जा पर अस अनुरागू।को कहि सकइ भरत कर भागू।।
लखि लघु बंधु बुद्धि सकुचाई।करत बदन पर भरत बड़ाई।।
भरतु कहहीं सोइ किएँ भलाई।अस कहि राम रहे अरगाई।।
गुरूंचे भरतावरील प्रेम पाहून, रामाच्या हृदयात विशेष आनंद झाला. त्याने भरताला धर्माचा वीर, शरीर, मन आणि वाणीने आपला सेवक म्हणून जाणले. गुरू आज्ञेनुसार बोलले, त्यांचे शब्द मधुर, कोमल आणि मंगलाचे मूळ होते. नाथ, माझ्या पित्याच्या चरणांची शपथ, पृथ्वीवर भरतासारखा भाऊ झाला नाही. जे गुरूंच्या कमल चरणांवर प्रेम करतात, ते जग आणि वेदांपेक्षा अधिक भाग्यवान आहेत. जेव्हा तुमचे त्यांच्यावर असे प्रेम आहे, तेव्हा भरताचे भाग्य कोण वर्णन करू शकतो? आपल्या लहान भावाचे नम्रता पाहून, त्याच्या हृदयात संकोच वाटला; त्याने भरताची समोरच प्रशंसा केली. भरताने फक्त चांगलेच बोलले; असे बोलून राम शांत राहिले.
दोहा 259
तब मुनि बोले भरत सन सब सँकोचु तजि तात।कृपासिंधु प्रिय बंधु सन कहहु हृदय कै बात।।259।।
तेव्हा मुनी भरताला म्हणाले, सर्व संकोच सोडून: पुत्रा, कृपासिंधूला, जो भावाप्रमाणे प्रिय आहे, त्यांना तुझ्या हृदयातील गोष्टी सांग.
Inside Prakarana 26
Bhakti highlights
1) दास्य-भक्ति का आदर्श: वनवासी ‘फल-मूल-मधु’ जैसे साधारण पदार्थों को प्रेम से अर्पित कर बताते हैं कि भक्ति का सार ‘भाव’ है, वैभव नहीं। 2) कृपा और समता: राम का स्वीकार सामाजिक श्रेणियों को निष्प्रभावी करता है—सीमान्त जन भी उसी मुक्ति-सोपान पर चढ़ते हैं। 3) ‘राम-रजाइ’ सर्वोच्च: गुरु/मुनि की नीति-वाणी और भरत का संकल्प सिखाते हैं कि ईश्वर-इच्छा के आगे अधिकार-बोध, शोक, और राजनीति का आग्रह गलकर सेवा बन जाए। 4) त्याग ही राजधर्म का शिखर: भरत का वनवास को ‘लाभ’ मानना बताता है कि धर्म-पालन में स्वार्थ-त्याग और अनासक्ति ही वास्तविक वीरता है। 5) करुणा से शान्ति तक: शोक को दबाना नहीं, उसे भक्ति और आज्ञापालन में रूपान्तरित करना—यही इस खंड की साधना-शिक्षा है।
Compositional abstract
अयोध्या काण्ड का रस-केन्द्र करुणा और शान्ति के बीच झूलता है, पर यह करुणा निराशा नहीं—धर्म-दीप्त करुणा है। प्रस्तुत खंड में करुण-रस की भूमि पर भक्ति-रस का अंकुर फूटता दिखता है: कोल-किरात-भिल्ल वनवासी फल-मूल-अंकुर अर्पित कर ‘दास्य-भक्ति’ का आदर्श रखते हैं, और राम का ‘कृपालु’ स्वरूप सामाजिक दूरी मिटा देता है। फिर कथा सभा-नीति में प्रवेश करती है: भरत की विकलता (नींद-भूख का लोप) और गुरु/मुनि की नीति-वाणी ‘राम-रजाइ’ को सर्वोच्च सिद्धान्त बनाती है। भरत का त्याग-संकल्प—वनवास को अपना लाभ मानना—काण्ड की थियोलॉजी में निर्णायक है: राजा-धर्म का सर्वोच्च रूप ‘स्व’ का विसर्जन है। इस प्रकार अयोध्या काण्ड सोपान में ‘अनासक्ति’ और ‘आज्ञापालन’ को मुक्ति-मार्ग की अनिवार्य सीढ़ी बनाता है।
The emotional arc
आरम्भ में करुण-रस की पृष्ठभूमि है—राज-परिवार और लोक-व्यवस्था के विछोह/अनिश्चितता का दबा हुआ शोक। उसी करुणा के भीतर वन-सीमा पर ‘लोक से परे’ एक निर्मल शान्ति उतरती है: कोल-किरात-भिल्ल के सरल अर्पण से वात्सल्य-और-श्रद्धा मिश्रित भक्ति-रस अंकुरित होता है। राम का कृपालु स्वीकार सामाजिक दूरी को गलाकर आश्वासन (शान्त-रस) देता है। इसके बाद कथा का स्वर नीति-गम्भीरता में प्रवेश करता है—सभा/गुरु-वाणी के माध्यम से धर्म-विचार (वीर-रस का संयमित रूप: धैर्य, संकल्प) उभरता है। भरत की विकलता (नींद-भूख का लोप) करुणा को तीव्र करती है, पर निष्कर्ष निराशा नहीं—‘राम-रजाइ’ के आगे आत्म-त्याग का दृढ़ निश्चय करुणा को शान्ति और दास्य-भक्ति में रूपान्तरित कर देता है। समापन-भाव: अनासक्ति, आज्ञापालन, और सेवा-धर्म की स्थिर शान्ति।
The dialogue
- गोस्वामी तुलसीदास (कथावाचक-स्वर; अंतर्धारा में ‘मानस’ की लौकिक-भक्त दृष्टि)सामूहिक श्रोता: ‘पुरजन/सभा/पाठक-मन’ (मन को ही श्रोता मानकर उपदेशात्मक प्रवाह) · उत्तर घाट (काकभुशुण्डि–गरुड़ परंपरा की ‘भक्ति-प्रधान’ दृष्टि का प्रभाव; यहाँ सामाजिक-भक्ति का प्रसार और राम-रजाइ की स्वीकृति प्रमुख)
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता अनुसार इस खंड का पाठ ‘दास्य-भाव’ और ‘राम-रजाइ’ की स्वीकृति दृढ़ करता है; शोक-व्याकुल मन को शान्ति देता है और सेवा-धर्म की प्रेरणा से ‘सत्संग-लाभ’ तथा गृह-कलह/अहंकार-क्षय का फल माना जाता है—विशेषतः भरत-चरित्र के श्रवण से त्याग-बुद्धि प्रबल होती है।
सामान्य रूप से राम-नाम-सम्पुट: ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘राम रामाय नमः’ का जप-सम्पुट प्रचलित है; भरत-त्याग/आज्ञापालन भाव में ‘राम-रजाइ’ पर टिकने हेतु ‘राम’ नाम-सम्पुट को ही सर्वोत्तम माना जाता है।
Ask anything about Prakarana 26 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
