Prakarana 26

Verse 510 (चौपाई)

कोल किरात भिल्ल बनबासी। मधु सुचि सुंदर स्वादु सुधा सी।। भरि भरि परन पुटीं रचि रुरी। कंद मूल फल अंकुर जूरी।। सबहि देहिं करि बिनय प्रनामा। कहि कहि स्वाद भेद गुन नामा।। देहिं लोग बहु मोल न लेहीं। फेरत राम दोहाई देहीं।। कहहिं सनेह मगन मृदु बानी। मानत साधु पेम पहिचानी।। तुम्ह सुकृती हम नीच निषादा। पावा दरसनु राम प्रसादा।। हमहि अगम अति दरसु तुम्हारा। जस मरु धरनि देवधुनि धारा।। राम कृपाल निषाद नेवाजा। परिजन प्रजउ चहिअ जस राजा।।

କୋଲ, କିରାତ ଓ ଭିଲ୍ଲ ବନବାସୀମାନେ ମହୁ ଆଣିଲେ ଯାହା ପବିତ୍ର, ସୁନ୍ଦର ଓ ଅମୃତ ସଦୃଶ ମଧୁର। ସେମାନେ ପତ୍ରପାତ୍ର ଭରି ଭରି ଯତ୍ନରେ ସଜାଇଲେ, କନ୍ଦ, ମୂଳ, ଫଳ ଓ ଅଙ୍କୁର ଆଣିଲେ। ସମସ୍ତେ ଜଣାଇ ପ୍ରଣାମ କରି ଅର୍ପଣ କଲେ, ସେମାନଙ୍କ ସ୍ୱାଦ, ଗୁଣ ଓ ନାମ କହି। ସେମାନେ ମୁକ୍ତହସ୍ତେ ଦେଲେ କିନ୍ତୁ କୌଣସି ମୂଲ୍ୟ ନେଲେ ନାହିଁ; ରାମ ମନା କଲେ ପୁଣି ପୁଣି ଅନୁନୟ କଲେ। ସେମାନେ ସ୍ନେହପୂର୍ଣ୍ଣ ମୃଦୁ ବାଣୀରେ କହିଲେ; ଭଗବାନ ସେମାନଙ୍କ ଭକ୍ତି ଚିହ୍ନି ଗ୍ରହଣ କଲେ। "ତୁମ୍ଭେ ପୁଣ୍ୟାତ୍ମା, ଆମ୍ଭେ ନିଷାଦ ନିଚ; ରାମଙ୍କ କୃପାରୁ ଆମ୍ଭେ ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଲୁ। ତୁମ୍ଭର ଦର୍ଶନ ଆମ୍ଭ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ; ଯେପରି ପୃଥିବୀରେ ବର୍ଷା, ଏହା ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ଆଶୀର୍ବାଦର ଧାରା। ରାମ ଦୟାଳୁ ଓ ନିଷାଦମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦିଅନ୍ତି; ରାଜା ପରି ସେ ସେମାନଙ୍କୁ ନିଜ ପରିବାର ଓ ପ୍ରଜା ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି।"

Verse 511 (दोहा/सोरठा)

यह जिंयँ जानि सँकोचु तजि करिअ छोहु लखि नेहु। हमहि कृतारथ करन लगि फल तृन अंकुर लेहु।।250।।

ଏହା ଜାଣି ସମସ୍ତ ସଙ୍କୋଚ ତ୍ୟାଗ କର ଏବଂ ପ୍ରେମ ଦେଖି ସ୍ନେହ ଦେଖାଅ। ଆମ୍ଭମାନଙ୍କୁ କୃତାର୍ଥ କରିବାକୁ ଗୋଟିଏ ଫଳ, ପତ୍ର କିମ୍ବା ଅଙ୍କୁର ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କର।

Verse 512 (चौपाई)

तुम्ह प्रिय पाहुने बन पगु धारे। सेवा जोगु न भाग हमारे।। देब काह हम तुम्हहि गोसाँई। ईधनु पात किरात मिताई।। यह हमारि अति बड़ि सेवकाई। लेहि न बासन बसन चोराई।। हम जड़ जीव जीव गन घाती। कुटिल कुचाली कुमति कुजाती।। पाप करत निसि बासर जाहीं। नहिं पट कटि नहि पेट अघाहीं।। सपोनेहुँ धरम बुद्धि कस काऊ। यह रघुनंदन दरस प्रभाऊ।। जब तें प्रभु पद पदुम निहारे। मिटे दुसह दुख दोष हमारे।। बचन सुनत पुरजन अनुरागे। तिन्ह के भाग सराहन लागे।।

"ତୁମ୍ଭେ ପ୍ରିୟ ଅତିଥି ଯେ ପାଦରେ ବନକୁ ଆସିଛନ୍ତି; ତୁମ୍ଭଙ୍କୁ ସେବା କରିବା ଆମ୍ଭର ଭାଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆମ୍ଭେ ତୁମ୍ଭଙ୍କୁ କଣ ଦେବା? କିରାତମାନେ କେବଳ ଇନ୍ଧନ ଓ ପତ୍ର ଆଣନ୍ତି। ଏହା ଆମ୍ଭର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ସେବା ଯେ ଆମ୍ଭେ ପାତ୍ର କିମ୍ବା ବସ୍ତ୍ର ଉପହାର ଗ୍ରହଣ କରୁ ନାହୁଁ। ଆମ୍ଭେ ଜଡ଼ ପ୍ରାଣୀ, ଜୀବ ହନ୍ତା, କପଟୀ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ଆଚରଣର, ଅଶୁଭ ମନ ଓ ନିମ୍ନ ଜାତିର। ଆମ୍ଭେ ଦିନରାତି ପାପ କରୁ; ତଥାପି ଆମ୍ଭେ କଦାପି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅ ନାହୁଁ, ନା ଶରୀରରେ ନା ହୃଦୟରେ। ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ଆମ୍ଭଠାରେ ଧର୍ମର ଚିନ୍ତା କିପରି ଆସିପାରେ? ଏହା ରଘୁନନ୍ଦନଙ୍କ ଦର୍ଶନର ପ୍ରଭାବ। ଯେବେଠାରୁ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପଦ୍ମ ଚରଣ ଦେଖିଲୁ, ସେବେଠାରୁ ଆମ୍ଭର ଅସହ୍ୟ ଦୁଃଖ ଓ ଦୋଷ ମିଟିଗଲା।" ଏହି ବଚନ ଶୁଣି ନଗରବାସୀମାନେ ପ୍ରେମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ଏବଂ ବନବାସୀମାନଙ୍କ ସୌଭାଗ୍ୟ ପ୍ରଶଂସା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।

Verse 513 (छंद)

लागे सराहन भाग सब अनुराग बचन सुनावहीं। बोलनि मिलनि सिय राम चरन सनेहु लखि सुखु पावहीं।। नर नारि निदरहिं नेहु निज सुनि कोल भिल्लनि की गिरा। तुलसी कृपा रघुबंसमनि की लोह लै लौका तिरा।।

ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କ ସୌଭାଗ୍ୟ ପ୍ରଶଂସା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ ଯେଉଁମାନେ ସେହି ପ୍ରେମମୟ ବଚନ ଶୁଣି ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ସୀତା ଓ ରାମଙ୍କ ସହ ମିଳିମିଶି କଥା ହୋଇ, ସେମାନେ ପ୍ରେମରେ ତାଙ୍କ ଚରଣ ଦେଖି ସୁଖ ପାଇଲେ। ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀମାନେ ନିର୍ଭୀକରେ କୋଲ ଓ ଭିଲ୍ଲ ନାରୀମାନଙ୍କ ବାଣୀ ଶୁଣିଲେ। ତୁଳସୀ କହନ୍ତି: ରଘୁବଂଶର ମଣିଙ୍କ କୃପାରୁ ଲୁହା ଜଳରେ ନରକୁଲ ପରି ଭାସେ।

Verse 514 (दोहा/सोरठा)

बिहरहिं बन चहु ओर प्रतिदिन प्रमुदित लोग सब। जल ज्यों दादुर मोर भए पीन पावस प्रथम।।251।।

ବନର ଲୋକମାନେ ଚାରିଆଡ଼େ ଆନନ୍ଦରେ ବିହାର କଲେ, ପ୍ରତିଦିନ ହୃଦୟରେ ପ୍ରମୁଦିତ। ଯେପରି ଜଳରେ ବେଙ୍ଗ ଓ ପ୍ରଥମ ବର୍ଷାରେ ମୟୂର ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁଷ୍ଟ ହେଲେ।

Verse 515 (चौपाई)

पुर जन नारि मगन अति प्रीती। बासर जाहिं पलक सम बीती।। सीय सासु प्रति बेष बनाई। सादर करइ सरिस सेवकाई।। लखा न मरमु राम बिनु काहूँ। माया सब सिय माया माहूँ।। सीयँ सासु सेवा बस कीन्हीं। तिन्ह लहि सुख सिख आसिष दीन्हीं।। लखि सिय सहित सरल दोउ भाई। कुटिल रानि पछितानि अघाई।। अवनि जमहि जाचति कैकेई। महि न बीचु बिधि मीचु न देई।। लोकहुँ बेद बिदित कबि कहहीं। राम बिमुख थलु नरक न लहहीं।। यहु संसउ सब के मन माहीं। राम गवनु बिधि अवध कि नाहीं।।

ନଗରର ନାରୀମାନେ ଅତ୍ୟଧିକ ପ୍ରେମରେ ମଗ୍ନ ଥିଲେ; ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦିନ ପଳକ ପରି ବିତିଗଲା। ସୀତା ଶାଶୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ନିଜକୁ ଦାସୀ ପରି କରି ସାଦରରେ ସେବା କରୁଥିଲେ। ରାମ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ମଧ୍ୟ ସେ ନିଜର ମର୍ମ ଜଣାଇ ନ ଥିଲେ; ସବୁ ତାଙ୍କର ମାୟା ଥିଲା ଏବଂ ସେ ମଧ୍ୟ ମାୟା ଥିଲେ। ସୀତା ଶାଶୁଙ୍କୁ ମନ ଦେଇ ସେବା କଲେ; ସାନ୍ତ୍ୱନା ଓ ଉପଦେଶ ପାଇ ସେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ। ସୀତା ଓ ଦୁଇ ସରଳ ହୃଦୟ ଭ୍ରାତାଙ୍କୁ ଦେଖି, କୁଟିଳ ରାଣୀ ଅସୀମ ଅନୁତାପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ସେ ପୃଥିବୀକୁ ନିଜକୁ ଗ୍ରାସ କରିବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ, କିନ୍ତୁ ପୃଥିବୀ ଫାଟିଲା ନାହିଁ, ନା ଯମ ତାଙ୍କୁ ମୁକ୍ତି ଦେଲେ। ଲୋକ, ବେଦ ଓ ମୁନିମାନେ ସମସ୍ତେ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି ଯେ ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରୁ ରାମ ମୁଖ ଫେରାନ୍ତି ସେଠାକୁ ନର୍କ ହୁଏ। ସମସ୍ତଙ୍କ ମନରେ ଏହି ସନ୍ଦେହ ଥିଲା: ରାମ ବନକୁ ଯିବେ କି ଅଯୋଧ୍ୟାରେ ରହିବେ।

Verse 516 (दोहा/सोरठा)

निसि न नीद नहिं भूख दिन भरतु बिकल सुचि सोच। नीच कीच बिच मगन जस मीनहि सलिल सँकोच।।252।।

ରାତିରେ ନିଦ୍ରା ନ ଥିଲା, ଦିନରେ କ୍ଷୁଧା ନ ଥିଲା; ଭରତ ଶୋକରେ ବ୍ୟାକୁଳ ଥିଲେ। ସେ ନିମ୍ନତାର କୀଚକରେ ମଗ୍ନ ହେଲେ, ଯେପରି ମାଛ ଜଳରେ ସଙ୍କୋଚ କରେ।

Verse 517 (चौपाई)

कीन्ही मातु मिस काल कुचाली। ईति भीति जस पाकत साली।। केहि बिधि होइ राम अभिषेकू। मोहि अवकलत उपाउ न एकू।। अवसि फिरहिं गुर आयसु मानी। मुनि पुनि कहब राम रुचि जानी।। मातु कहेहुँ बहुरहिं रघुराऊ। राम जननि हठ करबि कि काऊ।। मोहि अनुचर कर केतिक बाता। तेहि महँ कुसमउ बाम बिधाता।। जौं हठ करउँ त निपट कुकरमू। हरगिरि तें गुरु सेवक धरमू।। एकउ जुगुति न मन ठहरानी। सोचत भरतहि रैनि बिहानी।। प्रात नहाइ प्रभुहि सिर नाई। बैठत पठए रिषयँ बोलाई।।

ମାତା ଏପରି ଅନର୍ଥ ଓ ଅଶୁଭ କରିଛନ୍ତି; ସେ ଭୟ ଓ ଆତଙ୍କରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଯେପରି ବିଷାକ୍ତ ଫସଲ ଚାଷ କରିଥିବା କୃଷକ। ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ କିପରି ହେବ? ମୋର କୌଣସି ଉପାୟ ଦେଖାଯାଉ ନାହିଁ। ଗୁରୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅବଶ୍ୟ ପାଳନ କରିବାକୁ ହେବ; କିନ୍ତୁ ମୁନି ରାମଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଜାଣି ପୁଣି କହିବେ। ମାତାଙ୍କୁ ଫେରିବାକୁ କହିବି କି? ହେ ରାମଙ୍କ ମାତା, ଆପଣ ବର୍ତ୍ତମାନ କି ହଠ ଦେଖାଇବେ? ମୁଁ ଅନେକ ବିଷୟରେ ତାଙ୍କ ସେବକ, କିନ୍ତୁ ଏଥର ସ୍ରଷ୍ଟା ଅଶୁଭ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିଛନ୍ତି। ଯଦି ମୁଁ ହଠ କରେ, ତେବେ ତାହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପାପ; ଗୁରୁଙ୍କ ସେବକ ଧର୍ମରେ ବାନ୍ଧା, ଯେପରି ପର୍ବତ ପୃଥିବୀକୁ ଧାରଣ କରେ। ସେ ମନରେ କୌଣସି ଏକ ଉପାୟ ସ୍ଥିର କରିପାରିଲେ ନାହିଁ; ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି ଭରତ ରାତି କଟାଇଲେ। ପ୍ରଭାତରେ ସ୍ନାନ କରି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ମସ୍ତକ ନତ କରି ବସିଲେ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ଡାକିବାକୁ ପଠାଇଲେ।

Verse 518 (दोहा/सोरठा)

गुर पद कमल प्रनामु करि बैठे आयसु पाइ। बिप्र महाजन सचिव सब जुरे सभासद आइ।।253।।

ଗୁରୁଙ୍କ ଚରଣ କମଳରେ ପ୍ରଣାମ କରି, ଅନୁମତି ପାଇ ସେ ବସିଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବଣିକ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସମସ୍ତେ ଏକତ୍ର ହେଲେ, ଓ ସଭା ବସିଲା।

Verse 519 (चौपाई)

बोले मुनिबरु समय समाना। सुनहु सभासद भरत सुजाना।। धरम धुरीन भानुकुल भानू। राजा रामु स्वबस भगवानू।। सत्यसंध पालक श्रुति सेतू। राम जनमु जग मंगल हेतू।। गुर पितु मातु बचन अनुसारी। खल दलु दलन देव हितकारी।। नीति प्रीति परमारथ स्वारथु। कोउ न राम सम जान जथारथु।। बिधि हरि हरु ससि रबि दिसिपाला। माया जीव करम कुलि काला।। अहिप महिप जहँ लगि प्रभुताई। जोग सिद्धि निगमागम गाई।। करि बिचार जिंयँ देखहु नीकें। राम रजाइ सीस सबही कें।।

ସଭା ବସିବାରୁ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ କହିଲେ: ହେ ମନ୍ତ୍ରୀଗଣ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଭରତ, ଶୁଣ। ସେ ଧର୍ମର ଧାରକ, ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶର ସୂର୍ଯ୍ୟ; ରାଜା ରାମ ସ୍ୱଭାବରେ ଭଗବାନ। ସତ୍ୟବ୍ରତ, ବେଦସେତୁର ରକ୍ଷକ, ରାମଙ୍କ ଜନ୍ମ ଜଗତର କଲ୍ୟାଣ ନିମନ୍ତେ। ସେ ଗୁରୁ, ପିତା ଓ ମାତାଙ୍କ ବଚନ ପାଳନ କରନ୍ତି; ଦୁଷ୍ଟମାନଙ୍କ ନାଶକର୍ତ୍ତା ଓ ଦେବତାଙ୍କ ହିତକାରୀ। ନୀତି, ପ୍ରେମ, ପରମାର୍ଥ ଓ ସ୍ୱାର୍ଥରେ କେହି ରାମଙ୍କ ପରି ପ୍ରକୃତ ମୂଲ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ। ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଦିଗପାଳ, ମାୟା, ଜୀବ, କର୍ମ, କାଳ ଓ ମୃତ୍ୟୁ। ଶେଷନାଗଠାରୁ ରାଜାମାନଙ୍କ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଯେଉଁଠାରେ ରାଜ୍ୟାଧିକାର ଅଛି, ସେଠାରେ ଯୋଗୀ, ସିଦ୍ଧ, ବେଦ ଓ ଆଗମ ତାଙ୍କ ଗୁଣଗାନ କରନ୍ତି। ତୁମ୍ଭେ ସମସ୍ତେ ଭଲରେ ବିଚାର କର; ସମସ୍ତଙ୍କ ମସ୍ତକ ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଅଛି।

Verse 520 (दोहा/सोरठा)

राखें राम रजाइ रुख हम सब कर हित होइ। समुझि सयाने करहु अब सब मिलि संमत सोइ।।254।।

ରାମ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, ଓ ଆମ ସମସ୍ତ କର୍ମ ହିତକର ହେଉ। ହେ ବିଜ୍ଞବୃନ୍ଦ, ଏହା ଭଲରେ ବିଚାର କର ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ ସମସ୍ତେ ମିଳିତ ହୋଇ ଉଚିତ କର୍ମ କର।

Verse 521 (चौपाई)

सब कहुँ सुखद राम अभिषेकू। मंगल मोद मूल मग एकू।। केहि बिधि अवध चलहिं रघुराऊ। कहहु समुझि सोइ करिअ उपाऊ।। सब सादर सुनि मुनिबर बानी। नय परमारथ स्वारथ सानी।। उतरु न आव लोग भए भोरे। तब सिरु नाइ भरत कर जोरे।। भानुबंस भए भूप घनेरे। अधिक एक तें एक बड़ेरे।। जनमु हेतु सब कहँ पितु माता। करम सुभासुभ देइ बिधाता।। दलि दुख सजइ सकल कल्याना। अस असीस राउरि जगु जाना।। सो गोसाइँ बिधि गति जेहिं छेंकी। सकइ को टारि टेक जो टेकी।।

ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସୁଖ ଦିଏ; ଏହା ମଙ୍ଗଳ ଓ ଆନନ୍ଦର ଏକମାତ୍ର ମୂଳ। ରଘୁନାଥ କେଉଁ ଉପାୟରେ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଯିବେ? କୁହନ୍ତୁ, ବୁଝି ଉପାୟ କରାଯାଉ। ସମସ୍ତେ ଆଦରରେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣିଲେ, ଯାହା ନୀତି, ପରମାର୍ଥ ଓ ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ସନ୍ତୁଳିତ କରେ। ଯେତେବେଳେ ଲୋକମାନେ ହତାଶ ହୋଇ ଉତ୍ତର ଦେଇପାରୁନଥିଲେ, ଭରତ ହାତ ଜୋଡ଼ି ମସ୍ତକ ନତ କଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶରେ ଅନେକ ରାଜା ହୋଇଛନ୍ତି, ଜଣେ ଅପେକ୍ଷା ଜଣେ ବଡ। ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ପିତା ମାତା ଜନ୍ମର କାରଣ; ସ୍ରଷ୍ଟା ଶୁଭ ଅଶୁଭ କର୍ମର ଫଳ ଦିଅନ୍ତି। ସେ ଦୁଃଖ ଦୂର କରନ୍ତୁ ଓ ସମସ୍ତ କଲ୍ୟାଣ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତୁ। ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏହି ଆଶୀର୍ବାଦ ଜଗତ ଆପଣଙ୍କ ବିଷୟରେ ଜାଣେ। ଯାହାଙ୍କୁ ପ୍ରଭୁ ଏପରି ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିଛନ୍ତି, କିଏ ତାଙ୍କୁ ଫେରାଇପାରିବ? ଯିଏ ସେହି ସହାରତରେ ସମର୍ଥିତ, କିଏ ତାଙ୍କୁ ଟଳାଇପାରିବ?

Verse 522 (दोहा/सोरठा)

बूझिअ मोहि उपाउ अब सो सब मोर अभागु। सुनि सनेहमय बचन गुर उर उमगा अनुरागु।।255।।

ବର୍ତ୍ତମାନ ମୋ ପାଇଁ ଉପାୟ କର, କାରଣ ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟବାନ। ଗୁରୁଙ୍କ ସ୍ନେହମୟ ବଚନ ଶୁଣି ମୋ ହୃଦୟରେ ପ୍ରେମ ଉଦୟ ହେଉଛି।

Verse 523 (चौपाई)

तात बात फुरि राम कृपाहीं। राम बिमुख सिधि सपनेहुँ नाहीं।। सकुचउँ तात कहत एक बाता। अरध तजहिं बुध सरबस जाता।। तुम्ह कानन गवनहु दोउ भाई। फेरिअहिं लखन सीय रघुराई।। सुनि सुबचन हरषे दोउ भ्राता। भे प्रमोद परिपूरन गाता।। मन प्रसन्न तन तेजु बिराजा। जनु जिय राउ रामु भए राजा।। बहुत लाभ लोगन्ह लघु हानी। सम दुख सुख सब रोवहिं रानी।। कहहिं भरतु मुनि कहा सो कीन्हे। फलु जग जीवन्ह अभिमत दीन्हे।। कानन करउँ जनम भरि बासू। एहिं तें अधिक न मोर सुपासू।।

ହେ ପିତା, ମୁଁ ରାମଙ୍କ କୃପାରେ କହୁଛି; ରାମଙ୍କଠାରୁ ବିମୁଖ ବ୍ୟକ୍ତି ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ। ହେ ପିତା, ମୁଁ ଗୋଟିଏ କଥା କହିବାକୁ ସଙ୍କୋଚ କରୁଛି: ବିଜ୍ଞବ୍ୟକ୍ତି ଅର୍ଦ୍ଧ ହରାଇ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହରାନ୍ତି। ତୁମ୍ଭେ ଦୁଇ ଭାଇ ବନକୁ ଯାଅ; ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୀତା ଓ ରଘୁନାଥଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣ। ଏହି ଶୁଭ ବଚନ ଶୁଣି ଦୁଇ ଭାଇ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ; ସେମାନଙ୍କ ହୃଦୟ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ଶରୀର ଉଲ୍ଲାସରେ ଭରି ଗଲା। ସେମାନଙ୍କ ମନ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲା, ଶରୀର ତେଜରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲା, ଯେପରି ହୃଦୟରେ ରାମ ପୂର୍ବରୁ ରାଜା ହୋଇଛନ୍ତି। ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ବହୁ ଲାଭ, ନିଜ ପାଇଁ କ୍ଷୁଦ୍ର କ୍ଷତି; ସୁଖ ଦୁଃଖରେ ସମାନ, ରାଣୀମାନେ କାନ୍ଦୁଛନ୍ତି। ଭରତ ମୁନିଙ୍କୁ କହିଲେ: ଆପଣ କଣ କରିଛନ୍ତି? ଜୀବନର ଫଳ ଓ ଜଗତର ଅଭୀଷ୍ଟ ଦେଇଛନ୍ତି। ମୁଁ ଜୀବନଭର ବନରେ ବାସ କରିବି; ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ମୋ ପାଇଁ କୌଣସି କଲ୍ୟାଣ ନାହିଁ।

Verse 524 (दोहा/सोरठा)

अँतरजामी रामु सिय तुम्ह सरबग्य सुजान। जो फुर कहहु त नाथ निज कीजिअ बचनु प्रवान।।256।।

ରାମ ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ, ସୀତା ଆପଣ ସର୍ବଜ୍ଞ ଓ ବିଜ୍ଞ। ଆପଣ ଯାହା କହନ୍ତି, ହେ ନାଥ, ନିଜ ବଚନ ସଫଳ କରନ୍ତୁ।

Verse 525 (चौपाई)

भरत बचन सुनि देखि सनेहू। सभा सहित मुनि भए बिदेहू।। भरत महा महिमा जलरासी। मुनि मति ठाढ़ि तीर अबला सी।। गा चह पार जतनु हियँ हेरा। पावति नाव न बोहितु बेरा।। औरु करिहि को भरत बड़ाई। सरसी सीपि कि सिंधु समाई।। भरतु मुनिहि मन भीतर भाए। सहित समाज राम पहिं आए।। प्रभु प्रनामु करि दीन्ह सुआसनु। बैठे सब सुनि मुनि अनुसासनु।। बोले मुनिबरु बचन बिचारी। देस काल अवसर अनुहारी।। सुनहु राम सरबग्य सुजाना। धरम नीति गुन ग्यान निधाना।।

ଭରତଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ଓ ତାଙ୍କ ସ୍ନେହ ଦେଖି, ମୁନି ସହ ସମଗ୍ର ସଭା ଭାବୁକ ହେଲେ। ଭରତଙ୍କ ମହିମା ବିଶାଳ ଜଳରାଶି ସଦୃଶ; ମୁନିଙ୍କ ବୁଦ୍ଧି ଅସହାୟ ନାରୀ ପରି ତଟରେ ଠିଆ ହେଲା। ସେ ପାରକୁ ଯିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ ଓ ହୃଦୟରେ ଚିନ୍ତା କଲେ; ନାବ କିମ୍ବା ନୌକା ପାଇଲେ ନାହିଁ। ଭରତଙ୍କ ମହାନତା ଅନ୍ୟ କିଏ ସମ୍ପନ୍ନ କରିପାରିବ? ଏହା ଶଙ୍ଖ ସମୁଦ୍ର ପାର କରିବା ପରି। ଭରତ ମୁନିଙ୍କ ମନରେ ପ୍ରୀତିଜନକ ହେଲେ; ସମାଜ ସହ ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲେ। ପ୍ରଭୁ ପ୍ରଣାମ କରି ସୁସ୍ଥାନ ଦେଲେ; ସମସ୍ତେ ବସି ମୁନିଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣିଲେ। ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଚାର କରି କହିଲେ, ଦେଶ, କାଳ ଓ ଅବସର ଅନୁସାରେ। ଶୁଣ ରାମ, ସର୍ବଜ୍ଞ ଓ ବିଜ୍ଞ, ଧର୍ମ, ନୀତି, ଗୁଣ ଓ ଜ୍ଞାନର ଭଣ୍ଡାର।

Verse 526 (दोहा/सोरठा)

सब के उर अंतर बसहु जानहु भाउ कुभाउ। पुरजन जननी भरत हित होइ सो कहिअ उपाउ।।257।।

ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟରେ ବାସ କରନ୍ତୁ, ଓ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରେମ ଓ ଘୃଣା ଜାଣନ୍ତୁ। ନାଗରିକ, ମାତା ଓ ଭରତଙ୍କ ହିତ ପାଇଁ ଯାହା ଉଚିତ, ସେହି ଉପାୟ କୁହନ୍ତୁ।

Verse 527 (चौपाई)

आरत कहहिं बिचारि न काऊ। सूझ जूआरिहि आपन दाऊ।। सुनि मुनि बचन कहत रघुराऊ। नाथ तुम्हारेहि हाथ उपाऊ।। सब कर हित रुख राउरि राखें। आयसु किएँ मुदित फुर भाषें।। प्रथम जो आयसु मो कहुँ होई। माथें मानि करौ सिख सोई।। पुनि जेहि कहँ जस कहब गोसाईं। सो सब भाँति घटिहि सेवकाईं।। कह मुनि राम सत्य तुम्ह भाषा। भरत सनेहँ बिचारु न राखा।। तेहि तें कहउँ बहोरि बहोरी। भरत भगति बस भइ मति मोरी।। मोरें जान भरत रुचि राखि। जो कीजिअ सो सुभ सिव साखी।।

ପୀଡ଼ିତ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ବିଚାର ନ କରି କଥା କହନ୍ତି; ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସ୍ୱୟଂ ସଠିକ୍ ମାର୍ଗ ବୁଝନ୍ତି। ମୁନିଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ରଘୁନାଥ କହିଲେ, "ହେ ନାଥ, ଉପାୟ କେବଳ ଆପଣଙ୍କ ହାତରେ ଅଛି।" "ଆପଣ ସମସ୍ତଙ୍କ କଲ୍ୟାଣ ଦିଗ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି; ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତୁ, ମୁଁ ଆନନ୍ଦରେ କହିବି।" "ମୋତେ ପ୍ରଥମେ ଯେଉଁ ଆଜ୍ଞା ଦିଆଯାଏ, ମୁଁ ତାହା ମସ୍ତକରେ ଧାରଣ କରି ସେହି ଶିକ୍ଷା ପାଳନ କରିବି।" "ଏହା ପରେ, ହେ ସ୍ୱାମୀ, ଆପଣ ଯାହା କହିବେ, ସେସବୁ ଆପଣଙ୍କ ସେବକ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ।" ମୁନି କହିଲେ, "ହେ ରାମ, ଆପଣ ସତ୍ୟ କହୁଛନ୍ତି; ଭରତଙ୍କ ପ୍ରେମ ପାଇଁ ଆପଣ ବିଚାର ଛାଡ଼ି ନାହାନ୍ତି।" "ତେଣୁ ମୁଁ ବାରମ୍ବାର କହୁଛି: ମୋର ମନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ଭରତଙ୍କ ଭକ୍ତିରେ ନିମଗ୍ନ।" "ଭରତ ପ୍ରତି ମୋର ପ୍ରେମ ଜାଣି, ଯାହା କଲ୍ୟାଣକର ତାହା କରନ୍ତୁ; ଯାହା କରନ୍ତି ତାହା ମଙ୍ଗଳମୟ ହେବ, ଶିବ ସାକ୍ଷୀ।"

Verse 528 (दोहा/सोरठा)

भरत बिनय सादर सुनिअ करिअ बिचारु बहोरि। करब साधुमत लोकमत नृपनय निगम निचोरि।।258।।

ଭରତଙ୍କ ବିନୟ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ସହ ଶୁଣନ୍ତୁ ଏବଂ ପୁଣି ବିଚାର କରନ୍ତୁ। ମୁଁ ସାଧୁମାନଙ୍କ ମତ, ଜଗତର ମତାମତ ଏବଂ ରାଜନୀତି ଅନୁସରଣ କରିବି, ଶାସ୍ତ୍ର ଉଲ୍ଲଂଘନ ନ କରି।

Verse 529 (चौपाई)

गुरु अनुराग भरत पर देखी। राम ह्दयँ आनंदु बिसेषी।। भरतहि धरम धुरंधर जानी। निज सेवक तन मानस बानी।। बोले गुर आयस अनुकूला। बचन मंजु मृदु मंगलमूला।। नाथ सपथ पितु चरन दोहाई। भयउ न भुअन भरत सम भाई।। जे गुर पद अंबुज अनुरागी। ते लोकहुँ बेदहुँ बड़भागी।। राउर जा पर अस अनुरागू। को कहि सकइ भरत कर भागू।। लखि लघु बंधु बुद्धि सकुचाई। करत बदन पर भरत बड़ाई।। भरतु कहहीं सोइ किएँ भलाई। अस कहि राम रहे अरगाई।।

ଗୁରୁଙ୍କର ଭରତ ପ୍ରତି ଅନୁରାଗ ଦେଖି ରାମଙ୍କ ହୃଦୟରେ ବିଶେଷ ଆନନ୍ଦ ହେଲା। ସେ ଭରତଙ୍କୁ ଧର୍ମର ଧୁରନ୍ଧର ଜାଣିଲେ, ଶରୀର, ମନ ଓ ବାଣୀରେ ନିଜ ସେବକ ପରି। ଗୁରୁ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ କହିଲେ, ସେହି ବଚନ ମଧୁର, କୋମଳ ଏବଂ ମଙ୍ଗଳର ମୂଳ। "ହେ ନାଥ, ପିତାଙ୍କ ଚରଣର ସତ୍ୟ କରି କହୁଛି, ପୃଥିବୀରେ ଭରତ ସଦୃଶ କୌଣସି ଭ୍ରାତା ହୋଇନାହାନ୍ତି।" "ଯେଉଁମାନେ ଗୁରୁଙ୍କ ପଦ୍ମ ପାଦରେ ଅନୁରକ୍ତ, ସେମାନେ ଜଗତ ଓ ବେଦ ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ ଭାଗ୍ୟବାନ।" "ଯେତେବେଳେ ଆପଣଙ୍କର ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଏପରି ଅନୁରାଗ ଅଛି, ଭରତଙ୍କ ଭାଗ୍ୟ କିଏ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବ?" ଛୋଟ ଭାଇଙ୍କ ବିନୟ ଦେଖି ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଲଜ୍ଜା ହେଲା; ସେ ଭରତଙ୍କ ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ଭରତ କେବଳ ମଙ୍ଗଳମୟ କଥା କହିଲେ; ଏପରି କହି ରାମ ଚୁପ ରହିଲେ।

Verse 530 (दोहा/सोरठा)

तब मुनि बोले भरत सन सब सँकोचु तजि तात। कृपासिंधु प्रिय बंधु सन कहहु हृदय कै बात।।259।।

ତାହାପରେ ମୁନି ଭରତଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ସଙ୍କୋଚ ତ୍ୟାଗ କରି କହିଲେ: "ହେ ପୁତ୍ର, କୃପାସିନ୍ଧୁ ଏବଂ ପ୍ରିୟ ଭ୍ରାତାଙ୍କୁ ତୁମ୍ଭ ହୃଦୟର କଥା କୁହ।"