Rig Veda Sukta 48
Mandala 6Sukta 4822 Mantras

Sukta 48

Sukta 6.48

Rishi

Bharadvāja Bārhaspatya

Chandas

Gāyatrī (probable for 6.48 opening; requires metrical verification)

ఈ సూక్తం ప్రధానంగా యజ్ఞాన్ని ఎల్లప్పుడూ నూతనంగా స్వీకరించే అగ్ని జాతవేదసుని మహిమను గానిస్తుంది. అతడు “అర్పణకు అర్పణగా”, “వాక్యానికి వాక్యంగా” స్తుతింపబడుతూ, ఉపాసకునికి దక్షత (దక్ష), సామరస్యం, శుభకరమైన ముందడుగును ప్రసాదిస్తాడు. మధ్యలో ఇది విశ్వ–యాజ్ఞిక దృష్టిగా విస్తరిస్తుంది: మరుత్‌గణాన్ని పోషించే ప్రేరణ, అలాగే ఆకాశం–భూమి యొక్క ఏకైక, ఒకసారి మాత్రమే జరిగిన ఆదిస్థాపనపై మరియు మాతృసూత్రం (పృష్ని) నుండి పోషణను ఆదిగా దోహించిన విషయంపై ముగింపు చింతన. ఉద్దేశ్యం—కర్మను మోసుకెళ్లే, రక్షించే, లోకపు మొదటి క్రమస్థాపనతో మానవ క్రియను సరిపోల్చే మధ్యవర్తి మిత్రుడిగా, అమర జ్ఞాతగా అగ్నిని స్థాపించడం.

In this hymn

Addressed to

  • AgniMantras 1-11, 13-14Jātavedas

    Agni is the sacred fire and the divine messenger, praised as Jātavedas, ‘he who knows all births/creatures’, the beloved friend who receives offerings and carries them to the gods.

  • MarutsMantras 12, 20-21invoked through the ‘cow’/inspiration that nourishes them, secondary tie to Agni hymn-context
  • PushanMantras 15-19Pūṣan
Recitation with translationRig Veda 6.48

Mantras

Mantra 1

यज्ञायज्ञा वो अग्नये गिरागिरा च दक्षसे । प्रप्र वयममृतं जातवेदसं प्रियं मित्रं न शंसिषम् ॥

యజ్ఞం-యజ్ఞంగా, గిరా-గిరాగా, దక్షత (దక్ష) వృద్ధికై అగ్నిని మేము స్తుతిస్తాము. అమృతుడైన జాతవేదసును—ప్రియ మిత్రుని—మేము నిరంతరం ముందుకు ముందుకు ప్రకటిస్తాము; ఆయన శాంతి-సామరస్యాన్ని ప్రసాదించువాడు.

Mantra 2

ऊर्जो नपातं स हिनायमस्मयुर्दाशेम हव्यदातये । भुवद्वाजेष्वविता भुवद्वृध उत त्राता तनूनाम् ॥

ఊర్జ యొక్క పుత్రునికి—అంతఃప్రేరిత ఆకాంక్షతో—మేము హవిని అర్పించుదము; ఎందుకంటే ఆయనే హవ్యదాత. బల-సమృద్ధుల్లో ఆయన మా అవితా కావాలి, మా వృద్ధికర్త కావాలి, అలాగే మా తనూనాం (దేహాల) త్రాత కూడా కావాలి.

Mantra 3

वृषा ह्यग्ने अजरो महान्विभास्यर्चिषा । अजस्रेण शोचिषा शोशुचच्छुचे सुदीतिभिः सु दीदिहि ॥

హే అగ్నీ! నీవు నిజంగా మహానైన, అజరుడైన వృషభుడవు; నీ అర్చిష్ (జ్వాల)తో నీవు ప్రకాశిస్తావు. నీ అజస్ర శోచిష్ (అవిరామ తేజస్సు)తో, ఓ శుచీ, నీవు మరింత మరింత దహిస్తావు; నీ సుదీతి (ఉత్తమ దీప్తి/ప్రజ్వలనం)తో మా అంతరంలో సువిధంగా దహించు, సుజ్వలించు.

Mantra 4

महो देवान्यजसि यक्ष्यानुषक्तव क्रत्वोत दंसना । अर्वाचः सीं कृणुह्यग्नेऽवसे रास्व वाजोत वंस्व ॥

నీవు మహా దేవులను యజిస్తావు; నీ క్రతు (సంకల్పశక్తి) మరియు దంసనా (కౌశల్యసామర్థ్యం)తో క్రమంగా యక్ష్య (యజ్ఞం) చేసి వారిని పూజిస్తావు. హే అగ్నీ! మా అవస్ (సహాయం) కోసం వారిని ఇటువైపు తిప్పి రప్పించు; మాకు వాజ (బలం-సమృద్ధి) ప్రసాదించు, వారినీ మా కొరకు వశపరచి గెలుచు.

Mantra 5

यमापो अद्रयो वना गर्भमृतस्य पिप्रति । सहसा यो मथितो जायते नृभिः पृथिव्या अधि सानवि ॥

ఆయనను ఆపః (నీళ్లు), అద్రయః (రాళ్లు), వనాని (అరణ్యాలు) ‘ఋతస్య గర్భం’ (ఋతం యొక్క గర్భం)గా పోషిస్తాయి. ఆయన సహసా (బలంతో) మథితుడై (కదిలించి/కడయగా), నృభిః (మానవ-శక్తులచే) జన్మిస్తాడు; ఆయన పృథివ్యా అధి సానవి (భూమి యొక్క మేడ/శిఖర-రేఖపై) ఉద్భవిస్తాడు.

Mantra 6

आ यः पप्रौ भानुना रोदसी उभे धूमेन धावते दिवि । तिरस्तमो ददृश ऊर्म्यास्वा श्यावास्वरुषो वृषा श्यावा अरुषो वृषा ॥

తన భాను (దీప్తి)తో ద్యావా-పృథివీ—ఉభయాన్నీ నింపువాడు; తన ధూమం (పొగ)తో దివిలో వేగంగా ధావించువాడు—అతడు తమస్ (చీకటి) అవతల కనిపించుచున్నాడు. ఉర్మ్యాసు (ఎగసే అలల) మధ్య, శ్యావ (నలుపు) ప్రవాహాలలో, అరుష (ఎర్రటి) వృషభుడు ప్రకాశించుచున్నాడు—శ్యావ మధ్యనే అరుష వృషభుడు.

Mantra 7

बृहद्भिरग्ने अर्चिभिः शुक्रेण देव शोचिषा । भरद्वाजे समिधानो यविष्ठ्य रेवन्नः शुक्र दीदिहि द्युमत्पावक दीदिहि ॥

అగ్నీ! నీ విస్తారమైన అర్చిభిః (జ్వాలల)తో, దేవా! నీ శుక్ర, దివ్య శోచిషా (ప్రకాశ తేజస్సు)తో—భరద్వాజుల మధ్య సమిధ్యమానుడవై, యవిష్ఠ (అతి యువ)వా! మా కొరకు రేవన్ (సమృద్ధి)గా దీదిహి (ప్రకాశించు). శుక్రా, దీదిహి; ద్యుమత్ పావక (ప్రభామయ శుద్ధికర్త)ా, దీదిహి.

Mantra 8

विश्वासां गृहपतिर्विशामसि त्वमग्ने मानुषीणाम् । शतं पूर्भिर्यविष्ठ पाह्यंहसः समेद्धारं शतं हिमाः स्तोतृभ्यो ये च ददति ॥

అగ్నీ! నీవు సమస్త మానుషీ విశా (మానవ వంశాలు)లకు గృహపతి. యవిష్ఠా! శతం పూర్భిః (నూరు దుర్గాలు)తో సమిద్ధార (నిన్ను ప్రజ్వలింపజేసేవాడు)ను అంహసః (వక్రత/పాపం) నుండి కాపాడు. శతం హిమాః (నూరు శీతకాలాలు) వరకు—స్తోతృభ్యః (స్తుతికర్తలు) మరియు దానం చేసేవారందరినీ రక్షించు.

Mantra 9

त्वं नश्चित्र ऊत्या वसो राधांसि चोदय । अस्य रायस्त्वमग्ने रथीरसि विदा गाधं तुचे तु नः ॥

అగ్నీ, వసువా! నీ ప్రకాశమయమైన ఊతి (సహాయం)తో మా కొరకు రాధాంసి—సిద్ధి-సంపదలను—ప్రేరేపించు. ఈ రయి (సమృద్ధి)కి నీవే రథీ; మా ప్రయత్నానికి దృఢమైన గాధం (ఘాటు/దాటే తావు)ను కనుగొని—కఠిన ప్రవాహంలో మాకు సురక్షిత దాటుదల ప్రసాదించు.

Mantra 10

पर्षि तोकं तनयं पर्तृभिष्ट्वमदब्धैरप्रयुत्वभिः । अग्ने हेळांसि दैव्या युयोधि नोऽदेवानि ह्वरांसि च ॥

నీ అద్బ్ధ, అప్రయుత (వెనుదిరగని) రక్షకుల ద్వారా మా తోకం (సంతానం) మరియు తనయం (వంశం)ను సురక్షితంగా దాటించు. అగ్నీ, మా నుండి దైవ్య హేళాంసి (దేవప్రేరిత దండనలు/ప్రహారాలు)ను దూరం చేయి; అలాగే అదేవ (దేవవిరోధి) వక్ర హ్వరాంసి (కుటిల శత్రు-చలనాలు)నూ నివారించు.

Mantra 11

आ सखायः सबर्दुघां धेनुमजध्वमुप नव्यसा वचः । सृजध्वमनपस्फुराम् ॥

రండి, సఖులారా! సబర్దుఘా—బలమైన పానీయధారను ఇచ్చే—ధేనువును జోడించండి; నిత్య-నవ్య వచఃతో సమీపించండి. అనపస్ఫురా—తడబడని—ఆ ప్రవాహాన్ని విడుదల చేయండి: ప్రేరిత వాణి యొక్క అఖండ ధార.

Mantra 12

या शर्धाय मारुताय स्वभानवे श्रवोऽमृत्यु धुक्षत । या मृळीके मरुतां तुराणां या सुम्नैरेवयावरी ॥

మరుత్-గణం కోసం, స్వప్రభ (స్వభాను) మరుతుల కోసం, మృత్యువును జయించే కీర్తిని దోహనముచేసే ఆమె; వేగవంతమైన మరుతుల మృళికా (కృప) ఆమెయే; తన సుమ్న (మంగళ ఆశీర్వాదాలు) ద్వారా కోరిన సమీపత/ఆగమనాన్ని కలిగించేది ఆమె—ఆ ప్రేరణా-శక్తి (ధిషణా) మా లోన ప్రవహించుగాక.

Mantra 13

भरद्वाजायाव धुक्षत द्विता । धेनुं च विश्वदोहसमिषं च विश्वभोजसम् ॥

భరద్వాజుని కోసం మళ్లీ మళ్లీ దోహనముచేయండి—సర్వదోహ (అన్ని వరాలు ఇచ్చే) ఆ ధేనువును, మరియు విశ్వభోజస (సర్వశక్తులను పోషించే) ఆ ఇష్ (పోషక ప్రేరణ/ఆహుతి-రసం)ను—అన్వేషకుడు సార్వత్రిక దానంతో పరిపూర్ణుడగునట్లు.

Mantra 14

तं व इन्द्रं न सुक्रतुं वरुणमिव मायिनम् । अर्यमणं न मन्द्रं सृप्रभोजसं विष्णुं न स्तुष आदिशे ॥

ఆయననే నేను మీకొరకు స్తుతిస్తున్నాను—ఇంద్రునివలె సుక్రతు (దృఢ సంకల్పం) కలవాడు; వరుణునివలె మాయిన్ (ప్రజ్ఞామయ అధిపత్యం) కలవాడు; ఆర్యమణునివలె మంద్ర (ఆనందమయ) మరియు సృప్రభోజస (ఉదార పోషణ) కలవాడు; విష్ణువివలె విస్తృత వ్యవస్థను స్థాపించేవాడు—ఆయననే నేను ఆదిశ (అనుసరణీయ మార్గదర్శి)గా గానము చేస్తున్నాను.

Mantra 15

त्वेषं शर्धो न मारुतं तुविष्वण्यनर्वाणं पूषणं सं यथा शता । सं सहस्रा कारिषच्चर्षणिभ्य आँ आविर्गूळ्हा वसू करत्सुवेदा नो वसू करत् ॥

ఓ పూషన్! మరుత్-గణంలా ఉగ్రుడవై, దూరంగా ప్రతిధ్వనించే, అలసటలేని వాడవై—ప్రజల కొరకు వందలుగా, వేలలుగా సమకూర్చినట్లే, మా కొరకు ధనసంపదలను సమకూర్చుము. గూఢంగా దాగిన ‘వసు’లను ఆవిర్భావింపజేయుము—సువేదా (సద్జ్ఞాని) మా కొరకు సత్య వసువులను వెలికి తీయుగాక.

Mantra 16

आ मा पूषन्नुप द्रव शंसिषं नु ते अपिकर्ण आघृणे । अघा अर्यो अरातयः ॥

ఓ పూషన్! నా దగ్గరకు రా; సమీపంగా పరుగెత్తి రా—ఇప్పుడు నేను నిన్ను స్తుతించుదును, ఓ అపికర్ణ (జాగ్రత్తగా వినేవాడా), ఓ ఆఘృణే (దీప్తిమంతుడా)! ఆర్య-గతిని అడ్డుకునే శత్రుత్వ నిరాకారులు అఘులు; వారు అరాతులు (వైరం) గలవారు.

Mantra 17

मा काकम्बीरमुद्वृहो वनस्पतिमशस्तीर्वि हि नीनशः । मोत सूरो अह एवा चन ग्रीवा आदधते वेः ॥

కాకంబీర వృక్షాన్ని వేరుతో పీకవద్దు; అశస్తి (కుప్రశంసిత/అనిష్ట) శక్తులు మనుష్యులను అనేక విధాలుగా చెదరగొడతాయి. ‘సూర’ (వీరుడు) ‘ఇది పగలు’ అని చెప్పి కూడా మెడపై ఉచ్చు (వేః) వేయకూడదు; తప్పుడు స్పష్టత వల్ల ఏ ప్రాణీ బంధింపబడకూడదు.

Mantra 18

दृतेरिव तेऽवृकमस्तु सख्यम् । अच्छिद्रस्य दधन्वतः सुपूर्णस्य दधन्वतः ॥

ధృత (స్థిర) జనుని స్నేహంలా నీ సఖ్యం అవృక—తోడేలు-రహితం—మరియు అచ్ఛిన్నంగా ఉండుగాక. అచ్ఛిద్ర (ఛిద్రములేని/అభేద్య) దానిని ధరించువాడు, సుపూర్ణ (పూర్ణంగా నిండిన) దానిని ధరించువాడు—అటువంటి దృఢ సహచర్యం మా ప్రయాణాన్ని కాపాడుగాక.

Mantra 19

परो हि मर्त्यैरसि समो देवैरुत श्रिया । अभि ख्यः पूषन्पृतनासु नस्त्वमवा नूनं यथा पुरा ॥

హే పూషన్, నీవు మర్త్యుల పరిమితిని దాటి ఉన్నవాడవు; దేవులతో సమానుడవు, నీ శ్రీ (దీప్తి-సంపద)లోనూ పరిపూర్ణుడవు. నీ దర్శన-శక్తితో మమ్మల్ని చూడు; యుద్ధాలలో ఇప్పుడే మమ్మల్ని కాపాడు, పూర్వకాలంలో చేసినట్లే.

Mantra 20

वामी वामस्य धूतयः प्रणीतिरस्तु सूनृता । देवस्य वा मरुतो मर्त्यस्य वेजानस्य प्रयज्यवः ॥

హే మరుతులారా, వామ (ఆనంద) యొక్క ప్రేరక ధూతులు మా కొరకు సన్మార్గ-నేతృత్వముగా, సూనృతా—సత్యమైన, ప్రకాశమయమైన వాక్యముగా—ఉండుగాక. అది దేవ-స్వభావానిదైనా, ముందుకు సాగే మర్త్యునిదైనా; హే యజ్ఞార్హులారా, దీనిని స్థిరపరచండి.

Mantra 21

सद्यश्चिद्यस्य चर्कृतिः परि द्यां देवो नैति सूर्यः । त्वेषं शवो दधिरे नाम यज्ञियं मरुतो वृत्रहं शवो ज्येष्ठं वृत्रहं शवः ॥

యావనిది చక్రంలా తిరిగే శక్తి సదా వేగవంతమో—ఆ దేవ సూర్యుని వలె, ఆకాశాన్ని విరామం లేకుండా పరిభ్రమించువాడు. మరుతులు తమలో ఉగ్ర బలాన్ని, యజ్ఞార్హమైన నామాన్ని స్థాపించారు—వృత్రవధక శక్తి; అదే జ్యేష్ఠమైన, అగ్రగణ్యమైన వృత్రహన్-పరాక్రమం.

Mantra 22

सकृद्ध द्यौरजायत सकृद्भूमिरजायत । पृश्न्या दुग्धं सकृत्पयस्तदन्यो नानु जायते ॥

ఒక్కసారే ద్యౌ (స్వర్గం) జన్మించింది, ఒక్కసారే భూమి జన్మించింది. పృశ్నీ నుండి ఒక్కసారే పోషకమైన పాలు దోహించబడ్డాయి. ఆ ఆద్య ప్రసవం మరొక రూపంలో మళ్లీ ఉద్భవించదు—అదే సృష్టికి ఏకైక పునాది.

Inside Sukta 48

How it unfolds

  1. Where it opens

    Repeated, insistent praise—“offering by offering, word by word”—establishes Agni as the focus and empowers the rite through disciplined speech and action.

  2. Development

    Agni is unfolded as immortal Jātavedas and intimate ‘friend,’ granting dakṣa (competence) and auspicious harmony; the hymn’s imagery expands toward allied divine forces and the nourishing power behind them.

  3. Climax

    A cosmic-ritual insight emerges: inspiration/nourishment that confers death-conquering fame and supports the swift divine host, linking inner potency with outer divine action.

  4. Where it settles

    The hymn closes by recalling the unique, foundational act of creation—heaven and earth arising once, and the primal milking of nourishment from Pṛśnī—affirming an unrepeatable first order that the sacrifice re-aligns with.

The deity: Agni

  • Cosmic functionMediator between humans and gods; establisher of ṛta (right order) through the sacrifice; awakener of light, protection, and prosperity in the household and the cosmos.
  • Inner significanceThe awakened will and luminous intelligence in the practitioner—discernment that transforms raw impulse into consecrated action, and speech into effective prayer.

The seer

  • Bharadvāja BārhaspatyaBharadvāja gotra (Āṅgirasa/Bārhaspatya line) · Foremost seer of Mandala 6, celebrated for powerful Agni hymns and for articulating Agni as Jātavedas—the knower of births and the dependable ritual mediator.

Famous verses

yajñā-yajñā… girā-girā… amṛtaṃ jātavedasam priyam mitram
Verse 6.48.1Sets the hymn’s program: repeated offering and repeated speech to establish Agni for dakṣa, praising Jātavedas as immortal and friend-bringer of harmony.Read verse 6.48.1 →
या शर्धाय मारुताय स्वभानवे श्रवोऽमृत्यु धुक्षत । या मृळीके मरुतां तुराणां या सुम्नैरेवयावरी ॥
Verse 6.48.12Highlights the motif of nourishing inspiration that empowers the Marut-host and yields ‘death-conquering fame,’ showing the hymn’s expansion from Agni-centered rite to wider cosmic support.Read verse 6.48.12 →
sakṛd dha dyaur ajāyata… sakṛt bhūmir ajāyata
Verse 6.48.22A striking cosmogonic closure: the once-born heaven and earth and the primal milking from Pṛśnī, emphasizing the singular foundation of creation that the ritual remembers and stabilizes.Read verse 6.48.22 →

Attributes of the deity

  • Hotṛ (chief priest) and messenger of the gods
  • Jātavedas (knower of births, universal witness)
  • Protector and benefactor of the sacrificer
  • Kindler of skill (dakṣa) and right capacity
  • Friend-like, harmonizing presence
  • Bearer of offerings through flame and mantra

Also by this seer

  • Many hymns of Rig Veda Mandala 6 (predominantly Agni-centered)
  • Bharadvāja’s wider Vedic legacy in later tradition as a paradigmatic ṛṣi associated with mantra-knowledge, ritual precision, and the transmission of sacred lore

The rite, step by step

  • Prepare the altar and kindle/rekindle Agni with attention (samidh) and purity.
  • Offer ghee/oblations while reciting the hymn, emphasizing repeated praise and steady invocation of Jātavedas.
  • Invoke Agni as ‘friend’ and ‘immortal’ to carry offerings to the gods and to establish harmony and skill in the rite.
  • Optional allied invocation: acknowledge storm-god powers (Maruts) as supported by inspiration and nourishment within the sacrificial vision.
  • Conclude with a contemplation of primordial order (heaven/earth; primal nourishment), sealing the rite with steadiness and gratitude.

Offerings

  • Ghee (ājya)
  • Kindling sticks (samidh)
  • Grains/cakes in fire (as appropriate to the rite)
  • Soma offering in soma-yajña settings (contextual)

Frequently Asked Questions

The hymn mainly addresses Agni as Jātavedas, the sacred fire who knows all beings and carries offerings to the gods.

It teaches that steady sacrifice and steady speech—offering by offering, word by word—awaken Agni’s help: skill in action, protection, and harmony in life and ritual.

The closing lines recall a unique, primal founding of the world (heaven, earth, and nourishing ‘milk’ from Pṛśnī). It underscores that the sacrifice reconnects us to that original cosmic order rather than creating it anew.

Ask anything about Sukta 48 of the Rig Veda

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Rig Veda in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play