Sukta 48
Sukta 6.48
Bharadvāja Bārhaspatya
Agni (Jātavedas)
Gāyatrī (probable for 6.48 opening; requires metrical verification)
अयं सूक्तः मुख्यतः जातवेदसमग्निं नित्यनवीनं यज्ञभागिनं स्तौति—“हविर्हविषा” “वाक्यं वाक्येन” इव क्रमशः स्तुतं—यः उपासकाय दक्षं सामञ्जस्यं च शुभां पुरोगतिं च जनयति। मध्ये च विश्वयज्ञदृष्टिः प्रसार्यते—या प्रेरणा मरुतां गणं पोषयति, अन्ते च द्यावापृथिव्योः एकवारं कृतस्य अद्वितीयस्य प्रतिष्ठापनस्य तथा मातृतत्त्वात् (पृश्न्याः) आद्यस्य पोषणदोहस्य स्मरणं भवति। अस्य प्रयोजनं जातवेदसमग्निं मध्यस्थं सखायं अमृतं वेदितारं च स्थापयितुं—यः कर्म वहति, रक्षति, च मानुषं कर्म जगतः प्रथमव्यवस्थायां समनयति।
Mantras
Mantra 1
यज्ञायज्ञा वो अग्नये गिरागिरा च दक्षसे । प्रप्र वयममृतं जातवेदसं प्रियं मित्रं न शंसिषम् ॥
यज्ञायज्ञा वः अग्नये गिरागिरा च दक्षसे। प्रप्र वयममृतं जातवेदसं प्रियं मित्रं न शंसिषम्॥
Mantra 2
ऊर्जो नपातं स हिनायमस्मयुर्दाशेम हव्यदातये । भुवद्वाजेष्वविता भुवद्वृध उत त्राता तनूनाम् ॥
ऊर्जो नपातं स हिनायमस्मयुर्दाशेम हव्यदातये। भुवद्वाजेष्वविता भुवद्वृध उत त्राता तनूनाम्॥
Mantra 3
वृषा ह्यग्ने अजरो महान्विभास्यर्चिषा । अजस्रेण शोचिषा शोशुचच्छुचे सुदीतिभिः सु दीदिहि ॥
वृषा ह्यग्ने अजरः महान्; त्वमर्चिषा विभासि। अजस्रेण शॊचिषा, शुचे, निरन्तरं शोशुचः; सुदीतिभिः अस्मासु सु दीदिहि।
Mantra 4
महो देवान्यजसि यक्ष्यानुषक्तव क्रत्वोत दंसना । अर्वाचः सीं कृणुह्यग्नेऽवसे रास्व वाजोत वंस्व ॥
महः देवान् यजसि; क्रत्वा दंसनया चानुषक्तः क्रमशो यक्ष्यसि। अग्ने, अवसे तान् अर्वाचः कृणु; वाजं रास्व, उत तान् अस्मभ्यं वंस्व।
Mantra 5
यमापो अद्रयो वना गर्भमृतस्य पिप्रति । सहसा यो मथितो जायते नृभिः पृथिव्या अधि सानवि ॥
यम् आपः अद्रयः वनानि च ऋतस्य गर्भं पिप्रति—तम्। स सहसा नृभिः मथितो यः जायते, स पृथिव्याः अधि सानवि जन्यते।
Mantra 6
आ यः पप्रौ भानुना रोदसी उभे धूमेन धावते दिवि । तिरस्तमो ददृश ऊर्म्यास्वा श्यावास्वरुषो वृषा श्यावा अरुषो वृषा ॥
यः स्वेन भानुना द्यावापृथिवी उभे रोदसी आपप्रौ, यश्च धूमेन दिवि धावति; स तमसः परस्ताद् दृश्यते। ऊर्मिषु प्रवृद्धासु, श्यावासु धारासु, अरुषो वृषा प्रादुर्भवति—श्यावास्वपि अरुषो वृषा।
Mantra 7
बृहद्भिरग्ने अर्चिभिः शुक्रेण देव शोचिषा । भरद्वाजे समिधानो यविष्ठ्य रेवन्नः शुक्र दीदिहि द्युमत्पावक दीदिहि ॥
बृहद्भिरग्ने अर्चिभिः, देव, शुकेण शोचिषा; भरद्वाजेषु समिधानः, यविष्ठ, अस्मभ्यं रेवन् दीदिहि। हे शुक्र, दीदिहि; हे द्युमत्पावक, दीदिहि।
Mantra 8
विश्वासां गृहपतिर्विशामसि त्वमग्ने मानुषीणाम् । शतं पूर्भिर्यविष्ठ पाह्यंहसः समेद्धारं शतं हिमाः स्तोतृभ्यो ये च ददति ॥
त्वमग्ने मानुषीणां विश्वासां विशां गृहपतिरसि। यविष्ठ, शतं पूर्भिः समेध्दारम् अंहसः पापवक्रतात् पाहि; शतं हिमाः स्तोतॄन् ये च ददति तानपि पाहि।
Mantra 9
त्वं नश्चित्र ऊत्या वसो राधांसि चोदय । अस्य रायस्त्वमग्ने रथीरसि विदा गाधं तुचे तु नः ॥
त्वं नश्चित्र ऊत्या वसो राधांसि चोदय। अस्य रायस्त्वमग्ने रथीरसि; विदा गाधं तुचे तु नः॥
Mantra 10
पर्षि तोकं तनयं पर्तृभिष्ट्वमदब्धैरप्रयुत्वभिः । अग्ने हेळांसि दैव्या युयोधि नोऽदेवानि ह्वरांसि च ॥
पर्षि तोकं तनयं पर्तृभिष्ट्वमदब्धैरप्रयुत्वभिः। अग्ने हेळांसि दैव्या युयोधि नोऽदेवानि ह्वरांसि च॥
Mantra 11
आ सखायः सबर्दुघां धेनुमजध्वमुप नव्यसा वचः । सृजध्वमनपस्फुराम् ॥
आ सखायः सबर्दुघां धेनुमजध्वमुप नव्यसा वचः। सृजध्वमनपस्फुराम्॥
Mantra 12
या शर्धाय मारुताय स्वभानवे श्रवोऽमृत्यु धुक्षत । या मृळीके मरुतां तुराणां या सुम्नैरेवयावरी ॥
या शर्धाय मारुताय स्वभानवेऽमृत्युञ्जयं श्रवो धुक्षति । या मृळीका मरुतां तुराणां या सुम्नैरेवयावरी—सा नः प्रेरणाशक्तिः प्रवहत्विति ॥
Mantra 13
भरद्वाजायाव धुक्षत द्विता । धेनुं च विश्वदोहसमिषं च विश्वभोजसम् ॥
भरद्वाजायाव धुक्षत द्विता—विश्वदोहसां धेनुं च विश्वभोजसमामिषं च । येन यजमानः सार्वभौमदानेन परिपूर्यते ॥
Mantra 14
तं व इन्द्रं न सुक्रतुं वरुणमिव मायिनम् । अर्यमणं न मन्द्रं सृप्रभोजसं विष्णुं न स्तुष आदिशे ॥
तं व इन्द्रं न सुक्रतुं वरुणमिव मायिनम् । अर्यमणं न मन्द्रं सृप्रभोजसं विष्णुं न स्तुष आदिशे—तमहं स्तौमि, अनुयोज्यं नेतारं देवम् ॥
Mantra 15
त्वेषं शर्धो न मारुतं तुविष्वण्यनर्वाणं पूषणं सं यथा शता । सं सहस्रा कारिषच्चर्षणिभ्य आँ आविर्गूळ्हा वसू करत्सुवेदा नो वसू करत् ॥
त्वेषं शर्धो न मारुतं तुविष्वण्यमनर्वाणं पूषणं सं यथा शता। सं सहस्रा कारिषच्चर्षणिभ्य आं आविर्गूळ्हा वसू करत्सुवेदा नो वसू करत्॥
Mantra 16
आ मा पूषन्नुप द्रव शंसिषं नु ते अपिकर्ण आघृणे । अघा अर्यो अरातयः ॥
आ मा पूषन्नुप द्रव शंसिषं नु ते अपिकर्ण आघृणे। अघा आर्यो अरातयः॥
Mantra 17
मा काकम्बीरमुद्वृहो वनस्पतिमशस्तीर्वि हि नीनशः । मोत सूरो अह एवा चन ग्रीवा आदधते वेः ॥
मा काकम्बीरमुद्वृहो वनस्पतिमशस्तीर्वि हि नीनशः। मोत सूरो अह एवा चन ग्रीवा आदधते वेः॥
Mantra 18
दृतेरिव तेऽवृकमस्तु सख्यम् । अच्छिद्रस्य दधन्वतः सुपूर्णस्य दधन्वतः ॥
धृतेरिव तेऽवृकं सख्यमच्छिन्नमस्तु। अच्छिद्रस्य दधन्वतः सुपूर्णस्य दधन्वतः—तादृशं दृढं साहचर्यं पन्थानं रक्षतु।
Mantra 19
परो हि मर्त्यैरसि समो देवैरुत श्रिया । अभि ख्यः पूषन्पृतनासु नस्त्वमवा नूनं यथा पुरा ॥
हे पूषन्, त्वं हि मर्त्येभ्यः परः; देवैः समोऽसि, श्रिया च दीप्तः। अभि ख्य नः स्वदृष्ट्या; पृतनासु नूनमस्मानव, यथा पुरा।
Mantra 20
वामी वामस्य धूतयः प्रणीतिरस्तु सूनृता । देवस्य वा मरुतो मर्त्यस्य वेजानस्य प्रयज्यवः ॥
हे मरुतः, वामी वामस्य धूतयः अस्माकं प्रणीतिर्भवतु, सूनृता च। देवस्य वा मर्त्यस्य वा वेजानस्य—हे प्रयज्यवः, तां स्थिरीकुरुत।
Mantra 21
सद्यश्चिद्यस्य चर्कृतिः परि द्यां देवो नैति सूर्यः । त्वेषं शवो दधिरे नाम यज्ञियं मरुतो वृत्रहं शवो ज्येष्ठं वृत्रहं शवः ॥
सद्यश्चिद्यस्य चर्कृतिः परि द्यां देवो नैति सूर्यः। त्वेषं शवं दधिरे नाम यज्ञियं मरुतो वृत्रहं शवं ज्येष्ठं वृत्रहं शवः॥
Mantra 22
सकृद्ध द्यौरजायत सकृद्भूमिरजायत । पृश्न्या दुग्धं सकृत्पयस्तदन्यो नानु जायते ॥
सकृद्ध द्यौरजायत सकृद्भूमिरजायत। पृश्न्या दुग्धं सकृत्पयस्तदन्यो नानु जायते॥
Frequently Asked Questions
The hymn mainly addresses Agni as Jātavedas, the sacred fire who knows all beings and carries offerings to the gods.
It teaches that steady sacrifice and steady speech—offering by offering, word by word—awaken Agni’s help: skill in action, protection, and harmony in life and ritual.
The closing lines recall a unique, primal founding of the world (heaven, earth, and nourishing ‘milk’ from Pṛśnī). It underscores that the sacrifice reconnects us to that original cosmic order rather than creating it anew.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.