
Sukta 6.48
Bharadvāja Bārhaspatya
Agni (Jātavedas)
Gāyatrī (probable for 6.48 opening; requires metrical verification)
এই সূক্তত মূলত যাতবেদস অগ্নিক মহিমা কোৱা হৈছে—তেওঁ সদায় নৱীকৃত হৈ যজ্ঞৰ গ্ৰাহক, “আহুতিৰ পাছত আহুতি” আৰু “শব্দৰ পাছত শব্দ”কৈ প্ৰশংসিত; যিয়ে উপাসকক দক্ষতা (দক্ষ), সামঞ্জস্য আৰু মঙ্গলময় অগ্ৰগতি প্ৰদান কৰে। পথতে ই এক বিশ্ব-যজ্ঞীয় দৃষ্টিলৈ বিস্তাৰিত হয়—মৰুত-গণক পোষণ কৰা প্ৰেৰণা, আৰু অন্তত স্বৰ্গ-পৃথিৱীৰ একবাৰেই সম্পন্ন হোৱা অনন্য প্ৰতিষ্ঠা আৰু মাতৃ-তত্ত্ব (পৃশ্নী)ৰ পৰা আদিম পোষণ-দোহনৰ বিষয়ে চিন্তন। উদ্দেশ্য হৈছে অগ্নিক মধ্যস্থ বন্ধু আৰু অমৰ জ্ঞাতা হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰা—যিয়ে বিধি-অনুষ্ঠান বহন কৰে, ৰক্ষা কৰে, আৰু মানৱ কৰ্মক জগতৰ প্ৰথম বিন্যাসৰ সৈতে সুৰ মিলাই দিয়ে।
Mantra 1
यज्ञायज्ञा वो अग्नये गिरागिरा च दक्षसे । प्रप्र वयममृतं जातवेदसं प्रियं मित्रं न शंसिषम् ॥
যজ্ঞে যজ্ঞে তোমালোকৰ বাবে অগ্নিক, গিৰা গিৰা—প্ৰতি স্তোত্ৰে—দক্ষতা আৰু যথোচিত সামৰ্থ্য বৃদ্ধিৰ বাবে আমি প্ৰশংসা কৰোঁ। অমৃত জাতবেদসক, প্ৰিয় মিত্ৰক, শান্তিদায়ক বুলি আমি সদা আগবাঢ়ি ঘোষণা কৰোঁ।
Mantra 2
ऊर्जो नपातं स हिनायमस्मयुर्दाशेम हव्यदातये । भुवद्वाजेष्वविता भुवद्वृध उत त्राता तनूनाम् ॥
ঊৰ্জাৰ নপাৎ—শক্তিৰ পুত্ৰ—তাক আমি অন্তৰৰ আকুলতাৰে আহুতি দিওঁ, কিয়নো সিয়েই হব্য দান কৰে। বীৰ্যৰ প্ৰাচুৰ্যত সি আমাৰ সহায় হওক, সি আমাৰ বৃদ্ধি কৰোঁতা হওক, আৰু আমাৰ দেহধাৰী সত্তাৰো ৰক্ষক হওক।
Mantra 3
वृषा ह्यग्ने अजरो महान्विभास्यर्चिषा । अजस्रेण शोचिषा शोशुचच्छुचे सुदीतिभिः सु दीदिहि ॥
হে অগ্নি, তুমি সত্যই মহাবৃষভ, অজৰ; তুমি তোমাৰ অর্চিষা (শিখা)-ৰে দীপ্তিমান হৈ উজলি উঠা। অবিৰাম শোচিষা (দাহ)-ৰে, হে শুচি, তুমি অধিক অধিক জ্বলি উঠা; সুদীতিভিঃ (সু-দীপ্ত প্ৰজ্বালন)-ৰে আমাৰ ভিতৰতো সু-দীদি।
Mantra 4
महो देवान्यजसि यक्ष्यानुषक्तव क्रत्वोत दंसना । अर्वाचः सीं कृणुह्यग्नेऽवसे रास्व वाजोत वंस्व ॥
তুমি মহাদেৱতাসকলক যজনা কৰা; তোমাৰ ক্রতু (ইচ্ছা-সংকল্প) আৰু দংসনা (কাৰ্যক্ষম কৌশল)-ৰে, অনুষক্তভাৱে, যথাক্ৰমে তেওঁলোকক যক্ষ্য (যজ্ঞ) কৰিবা। হে অগ্নি, আমাৰ অৱস (সহায়)-ৰ বাবে তেওঁলোকক আৰ্বাচঃ (ইয়ালৈ) কৰি দিয়া; বাজ (বল-সমৃদ্ধি) দান কৰা, আৰু তেওঁলোককো আমাৰ বাবে বশ কৰ।
Mantra 5
यमापो अद्रयो वना गर्भमृतस्य पिप्रति । सहसा यो मथितो जायते नृभिः पृथिव्या अधि सानवि ॥
যাক আপঃ (জলসমূহ), অদ্ৰয়ঃ (শিলাসমূহ), বনাঃ (বন-উদ্ভিদ) ঋতস্য (ঋত/সত্য-ব্যৱস্থা)-ৰ গৰ্ভ (ভ্ৰূণ) ৰূপে পিপ্ৰতি (পোষণ) কৰে—সেইজনক। যি সহসা (বল)-ৰে, নৃভিঃ (মানৱশক্তিসমূহ)-দ্বাৰা মথিত (মথন) হ’লে জন্মে, সি পৃথিৱ্যাঃ অধি সানৱি (পৃথিৱীৰ শিৰা/ৰিজ)-ত উৎপন্ন হয়।
Mantra 6
आ यः पप्रौ भानुना रोदसी उभे धूमेन धावते दिवि । तिरस्तमो ददृश ऊर्म्यास्वा श्यावास्वरुषो वृषा श्यावा अरुषो वृषा ॥
যিজনে নিজৰ ভানুৰে দ্যৌ আৰু পৃথিৱী—উভয় ৰোদসী—পূৰ্ণ কৰি তুলিছে, আৰু ধোঁৱা লৈ আকাশত দৌৰি ফুৰে; সেয়াই অন্ধকাৰৰ ওপাৰে দৃষ্টিগোচৰ হয়। উথলি উঠা ঢৌসমূহত, শ্যাম স্ৰোতসমূহৰ মাজত, অৰুণ বৃষভ প্ৰকাশ পায়—শ্যামৰ মাজতো অৰুণ বৃষভ।
Mantra 7
बृहद्भिरग्ने अर्चिभिः शुक्रेण देव शोचिषा । भरद्वाजे समिधानो यविष्ठ्य रेवन्नः शुक्र दीदिहि द्युमत्पावक दीदिहि ॥
হে অগ্নি, তোমাৰ বৃহৎ অর্চিসমূহেৰে, হে দেব, তোমাৰ উজ্জ্বল শোচিষাৰে—ভৰদ্বাজসকলৰ মাজত সমিধান হৈ, হে যৱিষ্ঠ—আমালৈ ঐশ্বৰ্যসহ দীপ্ত হওঁক। হে শুক্ৰ, দীদিহি; হে দ্যুমৎ-পাৱক, দীদিহি।
Mantra 8
विश्वासां गृहपतिर्विशामसि त्वमग्ने मानुषीणाम् । शतं पूर्भिर्यविष्ठ पाह्यंहसः समेद्धारं शतं हिमाः स्तोतृभ्यो ये च ददति ॥
হে অগ্নি, তুমি সকলো মানৱ বিশৰ গৃহপতি। হে যৱিষ্ঠ, শত পূৰসমূহেৰে সমিদ্ধকাৰীক আঁহসৰ বক্ৰতা/কুটিলতাৰ পৰা ৰক্ষা কৰা; শত হিমা পৰ্যন্ত—স্তোতাসকলক আৰু যিসকলে দান কৰে তেওঁলোককো ৰক্ষা কৰা।
Mantra 9
त्वं नश्चित्र ऊत्या वसो राधांसि चोदय । अस्य रायस्त्वमग्ने रथीरसि विदा गाधं तुचे तु नः ॥
হে অগ্নি, সহায়তাত তুমি চিত্ৰ-দীপ্ত; হে বসু, আমাৰ বাবে ৰাধাঁসি—সিদ্ধি-সম্পদ—উদ্দীপিত কৰ। এই ৰায়ি-সমৃদ্ধিৰ তুমি ৰথী; আমাৰ তুচে (প্ৰয়াস)-ৰ বাবে গাঢ়—দৃsঢ়—ঘাট, নিৰাপদ পাৰাপাৰ বিচাৰি দে।
Mantra 10
पर्षि तोकं तनयं पर्तृभिष्ट्वमदब्धैरप्रयुत्वभिः । अग्ने हेळांसि दैव्या युयोधि नोऽदेवानि ह्वरांसि च ॥
তোমাৰ অদব্ধ, অপ্ৰয়ুত্ব ৰক্ষকসকলৰ দ্বাৰা আমাৰ টোকং (সন্তান) আৰু তনয়ং (বংশধাৰা) নিৰাপদে পাৰ কৰাই দে। হে অগ্নি, দৈৱ্য হেळাঁসি (আঘাত/দণ্ড) আমাৰ পৰা দূৰ কৰ; আৰু অদেৱানী হ্বৰাঁসি—কুটিল বৈৰী গতি—সেয়াও নাশ কৰ।
Mantra 11
आ सखायः सबर्दुघां धेनुमजध्वमुप नव्यसा वचः । सृजध्वमनपस्फुराम् ॥
আহা, সখায়সকল, সবৰ্দুঘা—বলৱন্ত দুগ্ধ দিয়া ধেনু—জুৱাই লওক; সদায় নৱ্য বচনেৰে ওচৰ চাপক। অনপস্ফুৰা—নথমকা—ধাৰা উন্মুক্ত কৰক, প্ৰেৰিত বাক্যৰ অবিচ্ছিন্ন প্ৰবাহ।
Mantra 12
या शर्धाय मारुताय स्वभानवे श्रवोऽमृत्यु धुक्षत । या मृळीके मरुतां तुराणां या सुम्नैरेवयावरी ॥
যি শক্তিয়ে মৰুত-শৰ্ধাৰ বাবে, স্বভানৱ—স্বয়ং-দীপ্তসকলৰ বাবে—অমৃত্যু-জয়ী শ্ৰৱঃ (খ্যাতি) দুহি উলিয়ায়; যি তুৰাণ মৰুতসকলৰ মৃळীকা (কৃপা); যি সুম্ন (আশীৰ্বাদ) দ্বাৰাই ইষ্ট-সমীপতা আনে—সেই প্ৰেৰণা-শক্তি আমাৰ ভিতৰত প্ৰবাহিত হওক।
Mantra 13
भरद्वाजायाव धुक्षत द्विता । धेनुं च विश्वदोहसमिषं च विश्वभोजसम् ॥
ভৰদ্বাজৰ বাবে পুনঃ পুনঃ দুহি উলিয়াও—বিশ্বদোহস (সৰ্ব-দানদায়িনী) ধেনু আৰু বিশ্বভোজস (সৰ্বকে পোষণকাৰী) আমিষ/পোষণ-প্ৰেৰণা; যাতে সাধক বিশ্ব-দানত পূৰ্ণ হয়।
Mantra 14
तं व इन्द्रं न सुक्रतुं वरुणमिव मायिनम् । अर्यमणं न मन्द्रं सृप्रभोजसं विष्णुं न स्तुष आदिशे ॥
তোমালোকৰ বাবে মই তাক স্তৱ কৰোঁ—সুক্ৰতু (দৃঢ় সংকল্প)ত ইন্দ্ৰৰ দৰে, মায়িন (জ্ঞানময় অধিপত্য)ত বৰুণৰ দৰে, মন্দ্ৰ (আনন্দময় সুৰ) আৰু সৃপ্রভোজস (উদাৰ পোষণ)ত আৰ্যমণৰ দৰে, আদিশে (বিস্তৃত বিধান)ত বিষ্ণুৰ দৰে—তাকেই অনুসৰণীয় পথপ্ৰদৰ্শক শক্তি ৰূপে মই গাইছোঁ।
Mantra 15
त्वेषं शर्धो न मारुतं तुविष्वण्यनर्वाणं पूषणं सं यथा शता । सं सहस्रा कारिषच्चर्षणिभ्य आँ आविर्गूळ्हा वसू करत्सुवेदा नो वसू करत् ॥
মাৰুত-গণৰ দৰে তীব্ৰ, দূৰলৈ ধ্বনিত আৰু অক্লান্ত পূষণ যেন আমাৰ বাবে ধন-সম্পদ একত্ৰ কৰে—শত-শত, সহস্ৰ-সহস্ৰকৈ জনসমূহৰ নিমিত্তে। গোপন ধন-ভাণ্ডাৰ যেন প্ৰকাশ কৰে; সু-বিদ (সু-বেদা) পূষণেই আমাৰ বাবে সত্য ধন উন্মোচন কৰক।
Mantra 16
आ मा पूषन्नुप द्रव शंसिषं नु ते अपिकर्ण आघृणे । अघा अर्यो अरातयः ॥
হে পূষণ, মোৰ ওচৰলৈ আহা; ওচৰতে দৌৰি আহা—এতিয়া, হে সাৱধান-শ্ৰোতা, দীপ্তিমান, মই তোমাক স্তৱ কৰিম। অঘা—অৰ্যৰ গতিৰ বিপক্ষে দাঁত ধৰা অস্বীকাৰী বৈৰীসকল।
Mantra 17
मा काकम्बीरमुद्वृहो वनस्पतिमशस्तीर्वि हि नीनशः । मोत सूरो अह एवा चन ग्रीवा आदधते वेः ॥
কা-কাম্বীৰ গছ উভালি নেপেলাবা; কু-স্তুত শক্তিসমূহে মানুহক নানা দিশে ছিন্নভিন্ন কৰে। ‘বীৰ’ যেন ‘দিন হৈছে’ বুলি কৈও গলাত ফাঁস নধৰে; মিছা স্পষ্টতাৰ জালত যেন কোনো সত্তা আবদ্ধ নহয়।
Mantra 18
दृतेरिव तेऽवृकमस्तु सख्यम् । अच्छिद्रस्य दधन्वतः सुपूर्णस्य दधन्वतः ॥
ধৃতিৰ দৰে তোমাৰ সখ্য অখণ্ড হওক, নেকুৰা-ৰহিত হওক। যি অচ্ছিদ্ৰ ধনু ধৰে, যি সুপূৰ্ণ ধনু ধৰে—তেনে দৃঢ় সঙ্গতিয়ে যাত্ৰা ৰক্ষা কৰক।
Mantra 19
परो हि मर्त्यैरसि समो देवैरुत श्रिया । अभि ख्यः पूषन्पृतनासु नस्त्वमवा नूनं यथा पुरा ॥
হে পূষণ, তুমি মৰ্ত্যসীমাৰ ওপৰত; দেৱসকলৰ সমান, আৰু শ্ৰীয়েৰে উজ্জ্বল। দৰ্শন-শক্তিৰে আমাক অভিমুখে চোৱা; যুদ্ধসমূহত এতিয়াই আমাক ৰক্ষা কৰা, যেনেকৈ পুৰাতন দিনত কৰিছিলা।
Mantra 20
वामी वामस्य धूतयः प्रणीतिरस्तु सूनृता । देवस्य वा मरुतो मर्त्यस्य वेजानस्य प्रयज्यवः ॥
হে মৰুতগণ, আনন্দৰ প্ৰেৰক গতি-ধাৰাসমূহ আমাৰ বাবে সঠিক নেতৃত্ব আৰু সত্য, দীপ্ত বাক্য হওক। দেৱস্বভাৱৰ হওক বা অগ্ৰসৰ মৰ্ত্যৰ—হে যজ্ঞযোগ্যসকল, তাক স্থিৰ কৰি দিয়া।
Mantra 21
सद्यश्चिद्यस्य चर्कृतिः परि द्यां देवो नैति सूर्यः । त्वेषं शवो दधिरे नाम यज्ञियं मरुतो वृत्रहं शवो ज्येष्ठं वृत्रहं शवः ॥
যাৰ ঘূৰ্ণায়মান শক্তি তৎক্ষণাৎ দ্ৰুত—যেন সূৰ্যদেৱে অবিৰতভাৱে দ্যুলোক পৰিক্ৰমা কৰে। মৰুতে নিজৰ ভিতৰত তীক্ষ্ণ বীৰ্য স্থাপন কৰিছে, যজ্ঞোপযোগী নাম—বৃত্ৰহন্তা শক্তি; জ্যেষ্ঠ, অগ্ৰগণ্য বৃত্ৰহন্তা পৰাক্ৰম।
Mantra 22
सकृद्ध द्यौरजायत सकृद्भूमिरजायत । पृश्न्या दुग्धं सकृत्पयस्तदन्यो नानु जायते ॥
এবাৰেই দ্যৌ জন্মিল, এবাৰেই ভূমি জন্মিল; পৃশ্নীৰ পৰা এবাৰেই পুষ্টিদায়ক দুগ্ধ দোহা হ’ল। সেই আদিম প্ৰসৱ অন্য কোনো ৰূপে পুনৰ জন্মে নাহে—সেই এককেই সৃষ্টিৰ আধাৰ।
The hymn mainly addresses Agni as Jātavedas, the sacred fire who knows all beings and carries offerings to the gods.
It teaches that steady sacrifice and steady speech—offering by offering, word by word—awaken Agni’s help: skill in action, protection, and harmony in life and ritual.
The closing lines recall a unique, primal founding of the world (heaven, earth, and nourishing ‘milk’ from Pṛśnī). It underscores that the sacrifice reconnects us to that original cosmic order rather than creating it anew.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.