Sarga 78

Verse 1

अथ यात्रां समीहन्तं शत्रुघ्नो लक्ष्मणानुजः ।भरतं शोकसन्तप्तमिदं वचनमब्रवीत् ॥१॥

అప్పుడు శోకంతో తప్తుడైన భరతుడు ప్రయాణానికి సిద్ధపడగా, లక్ష్మణుని అనుజుడు శత్రుఘ్నుడు అతనితో ఈ వాక్యములు పలికెను।

Verse 2

गतिर्य स्सर्वभूतानां दुःखे किं पुनरात्मनः ।स राम स्सत्त्वसम्पन्नः स्त्रिया प्रव्राजितो वनम् ॥२॥

సర్వభూతాలకు పరమాశ్రయమైన శ్రీరాముడు దుఃఖకాలంలో తనను తాను రక్షించుకోలేడా? అయినా ఆ సత్త్వసంపన్నుడైన రాముడు ఒక స్త్రీ కారణంగా వనానికి ప్రవ్రాజితుడయ్యాడు।

Verse 3

बलवान्वीर्यसम्पन्नो लक्ष्मणो नाम योऽप्यसौ ।किं न मोचयते रामं कृत्वा स्म पितृनिग्रहम् ॥३॥

బలవంతుడూ వీర్యసంపన్నుడూ అయిన లక్ష్మణుడు—అతడే—తండ్రిని నియంత్రించి రాముణ్ని ఎందుకు విముక్తి చేయలేదు?

Verse 4

पूर्वमेव तु निग्राह्य स्समवेक्ष्य नयानयौ ।उत्पथं यस्समारूढो राजा नार्या वशं गतः ॥४॥

న్యాయాన్యాయాలను సమ్యగ్ విచారించి రాజు మొదటినుంచే తనను తాను నియంత్రించుకోవలసింది—ఎందుకంటే అతడు అపథంలోకి వెళ్లి స్త్రీ వశమయ్యాడు।

Verse 5

इति सम्भाषमाणे तु शत्रुघ्ने लक्ष्मणानुजे ।प्राग्द्वारेऽभूत्तदा कुब्जा सर्वाभरणभूषिता ॥५॥

లక్ష్మణుని అనుజుడైన శత్రుఘ్నుడు ఇలా సంభాషించుచుండగా, అప్పుడు తూర్పు ద్వారమున సర్వాభరణాలతో అలంకృతమైన కుబ్జ మంథర ప్రత్యక్షమైంది।

Verse 6

लिप्ता चन्दनसारेण राजवस्त्राणि बिभ्रती ।विविधं विविधै स्तैस्तैर्भूषणैश्च विभूषिता ॥६॥

ఆమె చందనసారంతో లేపింపబడి, రాజవస్త్రాలను ధరించి, రకరకాల ఆభరణాలతో నానావిధంగా అలంకరింపబడింది।

Verse 7

मेखलादामभिश्चित्रैरन्यैश्च शुभभूषणैः ।बभासे बहुभिर्बद्धा रज्जुबद्धेव वानरी ॥७॥

వర్ణవర్ణమైన మేఖలా దామములతోను ఇతర శుభాభరణములతోను అనేకంగా బంధింపబడి, తాళ్లతో కట్టబడిన ఆడవానరిలా ఆమె మెరిసింది।

Verse 8

तां समीक्ष्य तदा द्वास्स्थास्सुभृशं पापकारिणीम् ।गृहीत्वाऽकरुणां कुब्जां शत्रुघ्नाय न्यवेदयन् ॥८॥

ఆమెను చూచి ద్వారస్థులు ఆ ఘోర పాపకారిణి, కరుణలేని కుబ్జను బలంగా పట్టుకొని శత్రుఘ్నునికి నివేదించారు।

Verse 9

यस्याः कृते वने रामो न्यस्तदेहश्च वः पिता ।सेयं पापा नृशंसा च तस्याः कुरु यथामति ॥९॥

“ఆమె కారణంగా రాముడు వనంలో ఉన్నాడు, మీ తండ్రి దేహాన్ని విడిచాడు; ఇదే ఆ పాపిని, నృశంసురాలు—ఆమె విషయంలో నీకు తోచినట్లు చేయి।”

Verse 10

शत्रुघ्नश्च तदाज्ञाय वचनं भृशदुःखितः ।अन्तःपुरचरान्सर्वानित्युवाच धृत व्रतः ॥१०॥

ఆ మాటలు విని శత్రుఘ్నుడు అత్యంత దుఃఖంతో కలత చెందాడు. ధృతవ్రతుడైన శత్రుఘ్నుడు అంతఃపురంలోని సేవకులందరినీ ఉద్దేశించి ఇలా అన్నాడు.

Verse 11

तीव्रमुत्पादितं दुःखं भ्रात्रूणां मे तथा पितुः ।यया सेयं नृशंसस्य कर्मणः फलमश्नुताम् ॥११॥

ఎవరివల్ల నా అన్నదమ్ములకూ నా తండ్రికీ తీవ్రమైన దుఃఖం కలిగిందో, ఆ క్రూరకర్మ ఫలాన్ని ఆమెనే అనుభవించుగాక.

Verse 12

एवमुक्त्वा तु तेनाशु सखीजनसमावृता ।गृहीता बलवत्कुब्जा सा तद्गृहमनादयत् ॥१२॥

ఇలా చెప్పి, సఖీజనాలతో చుట్టుముట్టబడి ఉన్న కుబ్జను అతడు వెంటనే బలంగా పట్టుకున్నాడు; ఆమె ఆ గృహమంతా పెద్ద కేకలతో నింపింది.

Verse 13

तत स्सुभृशसन्तप्तस्तस्या स्सर्व स्सखीजनः ।क्रुद्धमाज्ञाय शत्रुघ्नं विपलायत सर्वशः ॥१३॥

అప్పుడు ఆమె సఖీజనమంతా తీవ్రంగా కలవరపడ్డారు. శత్రుఘ్నుడు కోపంతో ఉన్నాడని గ్రహించి వారు అన్ని దిశలకూ పారిపోయారు.

Verse 14

आमन्त्रयत कृत्स्न श्च तस्या स्सर्व स्सखीजनः ।यथाऽयं समुपक्रान्तो निश्शेषां नः करिष्यति ॥१४॥

ఆమె సఖీజనమంతా కలిసి చర్చించుకున్నారు—“ఇతడు ఇలా మొదలుపెట్టిన తీరు చూస్తే, మనలో ఎవ్వరినీ మిగలనీయకుండా పూర్తిగా నశింపజేస్తాడు.”

Verse 15

सानुक्रोशां वदान्यां च धर्मज्ञां च यशस्विनीम् ।कौसल्यां शरणं याम सा हि नोऽस्तु ध्रुवा गतिः ॥१५॥

కరుణామయి, దానశీలి, ధర్మజ్ఞ, యశస్విని అయిన కౌసల్యామాత శరణు పొందుదాం; ఆమెయే మనకు నిశ్చలమైన ఆశ్రయము, ధ్రువగతి.

Verse 16

स च रोषेण ताम्राक्ष श्शत्रुघ्न श्शत्रुतापनः ।विचकर्ष तदा कुब्जां क्रोशन्तीं धरणीतले ॥१६॥

అప్పుడు శత్రుతాపకుడు శత్రుఘ్నుడు కోపంతో తామ్రనేత్రుడై, నేలపై కేకలు వేస్తున్న కుబ్జను లాగుతూ తీసుకెళ్లాడు.

Verse 17

तस्या ह्याकृष्यमाणाया मन्थराया स्ततस्ततः ।चित्रं बहुविधं भाण्डं पृथिव्यां तद्व्यशीर्यत ॥१७॥

లాగబడుతున్న మంథరా యొక్క రంగురంగుల, నానావిధమైన ఆభరణాలు ఇక్కడక్కడ నేలపై చెల్లాచెదురై విరిగిపడ్డాయి.

Verse 18

तेन भाण्डेन संस्तीर्णं श्रीमद्राजनिवेशनम् ।अशोभत तदा भूयः शारदं गगनं यथा ॥१८॥

ఆ ఆభరణాలతో పరచబడిన శ్రీమద్రాజనివాసం అప్పుడు మరింతగా ప్రకాశించింది—శరదృతువు నిర్మల గగనంలా.

Verse 19

स बली बलवत्क्रोधाद्गृहीत्वा पुरुषर्षभः ।कैकेयीमभिनिर्भर्त्स्य बभाषे परुषं वचः ॥१९॥

బలవంతుడూ పురుషశ్రేష్ఠుడైన అతడు ఉగ్రకోపంతో (కుబ్జను) పట్టుకొని, కైకేయిని బెదిరిస్తూ కఠినమైన మాటలు పలికాడు.

Verse 20

तैर्वाक्यैः परुषैर्दुःखैः कैकेयी भृशदुःखिता ।शत्रुघ्नभयसन्त्रस्ता पुत्रं शरणमागता ॥२०॥

ఆ కఠినమైన, దుఃఖకరమైన మాటలతో కైకేయి అత్యంత వ్యథపడింది; శత్రుఘ్న భయంతో కలవరపడి తన కుమారుని శరణు కోరుతూ వెళ్లింది।

Verse 21

तं प्रेक्ष्य भरतः क्रुद्धं शत्रुघ्नमिदमब्रवीत् ।अवध्या स्सर्वभूतानां प्रमदाः क्षम्यतामिति ॥२१॥

శత్రుఘ్నుడు కోపంతో ఉన్నాడని చూసి భరతుడు అన్నాడు—“సర్వభూతాలలో స్త్రీలు అవధ్యులు; ఆమెను క్షమించాలి।”

Verse 22

हन्यामहमिमां पापां कैकेयीं दुष्टचारिणीम् ।यदि मां धार्मिको रामो नासूयेन्मातृघातकम् ॥२२॥

నేను ఈ పాపిని, దుష్టాచారిణి కైకేయిని సంహరించేదాన్ని; కానీ ధర్మాత్ముడైన రాముడు నన్ను ‘మాతృహంతకుడు’ అని నిందించకూడదనే భయంతో అలా చేయలేదు।

Verse 23

इमामपि हतां कुब्जां यदि जानाति राघवः ।त्वां च मां च हि धर्मात्मा नाभिभाषिष्यते ध्रुवम् ॥२३॥

రాఘవుడు ఈ కుబ్జ కూడా హతమైందని తెలుసుకుంటే, ఆ ధర్మాత్ముడు నిశ్చయంగా నీతోనూ నాతోనూ మాటలాడడు।

Verse 24

भरतस्य वचश्श्रुत्वा शत्रुघ्नो लक्ष्मणानुजः ।न्यवर्तत ततो रोषात्तां मुमोच च मन्थराम् ॥२४॥

భరతుని మాటలు విని, లక్ష్మణుని అనుజుడైన శత్రుఘ్నుడు కోపాన్ని ఆపుకొని, తరువాత మంథరను విడిచిపెట్టాడు।

Verse 25

सा पादमूले कैकेय्या मन्थरा निपपात ह ।निश्श्वसन्ती सुदुःखार्ता कृपणं विललाप च ॥२५॥

మంథర కైకేయి పాదమూలంలో పడిపోయింది; గాఢంగా నిట్టూర్చుతూ, తీవ్రమైన దుఃఖంతో బాధపడుతూ కరుణగా విలపించింది।

Verse 26

शत्रुघ्नविक्षेपविमूढसंज्ञां समीक्ष्य कुब्जां भरतस्य माता ।शनैस्समाश्वासयदार्तरूपां क्रौञ्चीं विलग्नामिव वीक्षमाणाम् ॥२६॥

శత్రుఘ్నుని తోసివేతల వల్ల స్పృహ చెదిరిన, బాధతో తడబడుతూ వలలో చిక్కిన క్రౌంచి పక్షిలా చుట్టూ చూస్తున్న ఆ కుబ్జను చూసి, భరతుని తల్లి మెల్లగా ఆమెను ఓదార్చింది।