Shloka 15

अष्टसप्ततितमः सर्गः — Śatrughna’s Fury and Bharata’s Restraint

Mantharā Episode

Devanagari script

सानुक्रोशां वदान्यां च धर्मज्ञां च यशस्विनीम्।कौसल्यां शरणं याम सा हि नोऽस्तु ध्रुवा गतिः।।।।

Transliteration

sānukrośāṃ vadānyāṃ ca dharmajñāṃ ca yaśasvinīm | kausalyāṃ śaraṇaṃ yāma sā hi no 'stu dhruvā gatiḥ ||

Translation

కరుణామయి, దానశీలి, ధర్మజ్ఞ, యశస్విని అయిన కౌసల్యామాత శరణు పొందుదాం; ఆమెయే మనకు నిశ్చలమైన ఆశ్రయము, ధ్రువగతి.

Word by Word

• सानुक्रोशाम्: compassionate
• सानुक्रोशाम्: विशेषण (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स + अनुक्रोश (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन (Feminine, Accusative, Singular); कौसल्याम् इत्यस्य विशेषणम्

• वदान्याम्: generous
• वदान्याम्: विशेषण (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वदान्य (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन (Feminine, Accusative, Singular); कौसल्याम् इत्यस्य विशेषणम्

• च: and
• च: समुच्चय (Connector/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)

• धर्मज्ञाम्: knower of dharma
• धर्मज्ञाम्: विशेषण (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: धर्मज्ञ (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन (Feminine, Accusative, Singular); समास: धर्मं जानाति इति (उपपद-तत्पुरुष)

• च: and
• च: समुच्चय (Connector/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)

• यशस्विनीम्: illustrious
• यशस्विनीम्: विशेषण (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: यशस्विनी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन (Feminine, Accusative, Singular); कौसल्याम् इत्यस्य विशेषणम्

• कौसल्याम्: Kausalya
• कौसल्याम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: कौसल्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन (Feminine, Accusative, Singular)

• शरणम्: refuge
• शरणम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: शरण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन (Neuter, Accusative, Singular); गत्यर्थक-क्रियायाः कर्म (object of motion)

• याम: we go/seek
• याम: क्रिया (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: या (धातु)
• Form: लट् (Present), उत्तमपुरुष, बहुवचन; परस्मैपद (1st person plural, Present)

• सा: she
• सा: कर्ता (Agent/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम, प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (Feminine, Nominative, Singular)

• हि: indeed
• हि: सम्बन्ध (Discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: निश्चय/हेतुवाचक-अव्यय (particle: 'indeed/for')

• नः: for us/our
• नः: सम्बन्ध (Genitival relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम, प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी, बहुवचन (Genitive, Plural)

• अस्तु: may (she) be
• अस्तु: क्रिया (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)
• Form: लोट् (Imperative/benedictive), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद (3rd person singular: 'let be')

• ध्रुवा: sure/certain
• ध्रुवा: विशेषण (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: ध्रुव (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (Feminine, Nominative, Singular); गतिः इत्यस्य विशेषणम्

• गतिः: refuge/recourse
• गतिः: कर्ता/प्रधाना (Subject complement/प्रथमा)
• Type: Noun
• Root: गति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (Feminine, Nominative, Singular)

Context

Let us seek refuge under the illustrious Kausalya, who is compassionate, generous, and knower of righteousness. She is our sure saviour.

Characters & Entities

• Kausalyā
• Śatrughna (contextually)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Śaraṇāgati under a dharmic protector: when threatened, one seeks refuge with the compassionate and righteous rather than responding with further harm.

What is the narrative situation?

Fearing Śatrughna’s anger, the companions decide to approach Kausalyā, trusting her mercy and moral authority.

Which character virtue is emphasized?

Kausalyā’s karuṇā (compassion), dānā (generosity), and dharmajñatā (moral discernment).