Adhyaya 65

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे वासिष्ठकथनं नाम चतुःषष्टितमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः आदित्यवंशं सोमस्य वंशं वंशविदां वर वक्तुमर्हसि चास्माकं संक्षेपाद् रोमहर्षण

ఇట్లు శ్రీలింగమహాపురాణ పూర్వభాగములో ‘వాసిష్ఠకథనం’ అను చతుష్షష్టితమ అధ్యాయము. ఋషులు పలికిరి—ఓ రోమహర్షణా, వంశవిదులలో శ్రేష్ఠుడా, మాకు సంక్షేపంగా ఆదిత్యవంశమును మరియు సోమవంశమును వివరించుము.

Verse 2

सूत उवाच अदितिः सुषुवे पुत्रम् आदित्यं कश्यपाद्द्विजाः तस्यादित्यस्य चैवासीद् भार्या त्रयम् अथापरम्

సూతుడు పలికెను—హే ద్విజ ఋషులారా, అదితి కశ్యపుని ద్వారా ఆదిత్యుడనే కుమారుని ప్రసవించింది. ఆ ఆదిత్యునికి మరల మూడు భార్యలు ఉన్నారు.

Verse 3

संज्ञा राज्ञी प्रभा छाया पुत्रांस्तासां वदामि वः संज्ञा त्वाष्ट्री च सुषुवे सूर्यान्मनुमनुत्तमम्

సంజ్ఞా రాణి, ప్రభా, ఛాయా—వీరి పుత్రులను మీకు వివరిస్తాను. త్వష్టృ కుమార్తె సంజ్ఞా సూర్యుని ద్వారా మనువులలో శ్రేష్ఠుడైన మనువును ప్రసవించింది.

Verse 4

यमं च यमुनां चैव राज्ञी रेवतमेव च प्रभा प्रभातम् आदित्याच् छायां संज्ञाप्यकल्पयत्

సూర్యుని ద్వారా ఆమె యముడు, యమునా, అలాగే రాణి రేవతిని ప్రసవించింది; ప్రభా ప్రభాతుని ప్రసవించింది. ఆపై సంజ్ఞా ఆదిత్యునికై తన స్థానంలో ఛాయా అనే ప్రతిరూపాన్ని ఏర్పరచింది.

Verse 5

छाया च तस्मात्सुषुवे सावर्णिं भास्कराद्द्विजाः ततः शनिं च तपतीं विष्टिं चैव यथाक्रमम्

హే ద్విజులారా, ఛాయా భాస్కరుని ద్వారా సావర్ణిని ప్రసవించింది. ఆపై క్రమంగా శని, తపతీ, విష్టి అనే సంతానాన్ని కూడా కనింది.

Verse 6

छाया स्वपुत्राभ्यधिकं स्नेहं चक्रे मनौ तदा पूर्वो मनुर्न चक्षाम यमस्तु क्रोधमूर्छितः

అప్పుడు ఛాయా మనువుపై తన కుమారులకన్నా అధికమైన స్నేహాన్ని చూపింది. పూర్వ మనువు సత్యాన్ని గ్రహించలేదు; యముడు మాత్రం కోపావేశంతో మూర్ఛితుడై మోహంలో పడ్డాడు.

Verse 7

संताडयामास रुषा पादमुद्यम्य दक्षिणम् यमेन ताडिता सा तु छाया वै दुःखिताभवत्

కోపంతో యముడు కుడి పాదాన్ని ఎత్తి కొట్టెను; యముని దెబ్బకు ఆ ఛాయా-రూపిణి నిజంగా దుఃఖితురాలైంది।

Verse 8

छायाशापात् पदं चैकं यमस्य क्लिन्नमुत्तमम् पूयशोणितसम्पूर्णं कृमीणां निचयान्वितम्

ఛాయా శాపం వల్ల యముని ఒక పాదం భయంకరంగా పుండుపట్టి కుళ్లిపోయెను—పుయ్యము, రక్తముతో నిండీ, పురుగుల గుంపులతో కప్పబడెను।

Verse 9

सो ऽपि गोकर्णमाश्रित्य फलकेनानिलाशनः आराधयन्महादेवं यावद्वर्षायुतायुतम्

అతడూ గోకర్ణాన్ని ఆశ్రయించి, పలకపై మాత్రమే నివసించి, వాయువునే ఆహారంగా చేసుకొని, మహాదేవుని ఆరాధించెను—పది వేల గుణ పది వేల సంవత్సరాల వరకు।

Verse 10

भवप्रसादाद् आगत्य लोकपालत्वमुत्तमम् पितॄणामाधिपत्यं तु शापमोक्षं तथैव च

భవుడు (శివుడు) అనుగ్రహించగా అతడు ఉత్తమ లోకపాలత్వం, పితృలపై ఆధిపత్యం, అలాగే శాపబంధనమునుండి విముక్తి—ఈ వరాలను పొందెను।

Verse 11

लब्धवान्देवदेवस्य प्रभावाच्छूलपाणिनः असहन्ती पुरा भानोस् तेजोमयम् अनिन्दिता

దేవదేవుడు, శూలపాణి శివుని ప్రభావముచేత ఆమె ఆ తేజోమయమైన దీప్త స్థితిని పొందెను; పూర్వం ఆ అనిందిత సూర్యుని ప్రఖర తేజస్సును సహించలేకపోయెను।

Verse 12

रूपं त्वाष्ट्री स्वदेहात्तु छायाख्यां सा त्वकल्पयत् वडवारूपमास्थाय तपस्तेपे तु सुव्रता

అప్పుడు త్వాష్ట్రీ తన దేహం నుండే ‘ఛాయా’ అనే రూపాన్ని సృష్టించింది. ఆ సువ్రత వడవ (గుర్రపు ఆడరూపం) ధరించి దృఢవ్రతంతో తపస్సు చేసింది.

Verse 13

कालात्प्रयत्नतो ज्ञात्वा छायां छायापतिः प्रभुः वडवामगमत्संज्ञाम् अश्वरूपेण भास्करः

కాలక్రమంలో ప్రయత్నపూర్వకంగా ఛాయను తెలుసుకొని, ఛాయాపతి ప్రభువు ఆమెను గుర్తించాడు. అప్పుడు భాస్కరుడు (సూర్యుడు) అశ్వరూపం ధరించి వడవారూపిణి సంజ్ఞ వద్దకు వెళ్లాడు.

Verse 14

वडवा च तदा त्वाष्ट्री संज्ञा तस्माद्दिवाकरात् सुषुवे चाश्विनौ देवौ देवानां तु भिषग्वरौ

అప్పుడు త్వష్టృకన్య సంజ్ఞ వడవారూపం ధరించింది; ఆ దివాకరుడు (సూర్యుడు) ద్వారా ఆమె అశ్వినీ దేవులను—దేవులలో శ్రేష్ఠ వైద్యులను—ప్రసవించింది.

Verse 15

लिखितो भास्करः पश्चात् संज्ञापित्रा महात्मना विष्णोश्चक्रं तु यद्घोरं मण्डलाद्भास्करस्य तु

ఆపై సంజ్ఞ యొక్క మహాత్ముడైన తండ్రి భాస్కరుణ్ని (సూర్యుణ్ని) లిఖితంగా/రేఖాంకితంగా చేశాడు; భాస్కర మండలంనుండి విష్ణువు యొక్క ఆ ఘోర చక్రం ప్రదర్శితమైంది.

Verse 16

निर्ममे भगवांस्त्वष्टा प्रधानं दिव्यमायुधम् रुद्रप्रसादाच्च शुभं सुदर्शनमिति स्मृतम्

భగవాన్ త్వష్టా రుద్రప్రసాదంతో ఒక ప్రధాన దివ్యాయుధాన్ని నిర్మించాడు; అది సంప్రదాయంలో ‘శుభ సుదర్శనం’ అని స్మరించబడుతుంది.

Verse 17

लब्धवान् भगवांश्चक्रं कृष्णः कालाग्निसन्निभम् मनोस्तु प्रथमस्यासन् नव पुत्रास्तु तत्समाः

భగవాన్ కృష్ణుడు కాలాగ్ని వలె దహించే చక్రాన్ని పొందెను. మొదటి మనువుకు తొమ్మిది మంది కుమారులు ఉండిరి, అతనితో సమానులు; వారు పతి (శివుడు) ఆజ్ఞచే ధర్మవ్యవస్థను నిలుపుదురు, ఆయన సంకల్పముచే బద్ధ పశుజీవులు సృష్టిచక్రాలలో ప్రవహింతురు.

Verse 18

इक्ष्वाकुर् नभगश् चैव धृष्णुः शर्यातिरेव च नरिष्यन्तश् च वै धीमान् नाभागो ऽरिष्ट एव च

ఇక్ష్వాకు, నభగ, ధృష్ణు, శర్యాతి, మరియు ధీమంతుడైన నరిష్యంత; అలాగే నాభాగ, అరిష్ట—ఇవే ఆ మహిమాన్విత రాజవంశపు పాలకులని ప్రకటించబడినవి. పురాణదృష్టిలో ఇలాంటి ధార్మిక రాజులు పతి (శివుడు) భక్తిని పోషించి, సత్కర్మ-పూజలచే బద్ధ పశుజీవుడు పాశాన్ని సడలించునట్లు చేస్తారు.

Verse 19

करूषश् च पृषध्रश् च नवैते मानवाः स्मृताः इला ज्येष्ठा वरिष्ठा च पुंस्त्वं प्राप च या पुरा

కరూషుడు మరియు పృషధ్రుడు—ఇలా ఈ తొమ్మిది మంది ‘మానవులు’ (మనువు సంతానం)గా స్మరింపబడుదురు. వారిలో ఇళా జ్యేష్ఠా, శ్రేష్ఠా; ఆమె పూర్వకాలంలో దైవవిధానముచే పురుషత్వాన్ని పొందెను.

Verse 20

सुद्युम्न इति विख्याता पुंस्त्वं प्राप्ता त्विला पुरा मित्रावरुणयोस्त्वत्र प्रसादान्मुनिपुङ्गवाः

ఓ మునిపుంగవులారా, ఇళా పూర్వకాలంలో పురుషత్వాన్ని పొంది ‘సుద్యుమ్న’ అనే నామంతో ప్రసిద్ధి చెందెను; అక్కడ మిత్ర-వరుణుల అనుగ్రహముచే అది సంభవించెను.

Verse 21

पुनः शरवणं प्राप्य स्त्रीत्वं प्राप्तो भवाज्ञया सुद्युम्नो मानवः श्रीमान् सोमवंशप्रवृद्धये

మళ్లీ శరవణానికి చేరి, శ్రీమంతుడైన మానవుడు సుద్యుమ్నుడు భవ (శివుడు) ఆజ్ఞచే స్త్రీత్వాన్ని స్వీకరించెను, సోమవంశ విస్తరణార్థం.

Verse 22

इक्ष्वाकोरश्वमेधेन इला किंपुरुषो ऽभवत् इला किंपुरुषत्वे च सुद्युम्न इति चोच्यते

ఇక్ష్వాకుని అశ్వమేధ యజ్ఞఫలంగా ఇళా కింపురుషుడైయింది. ఇళా కింపురుషస్థితిలో ఉన్నప్పుడు అదే సుధ్యుమ్నుడని కూడా చెప్పబడుతుంది.

Verse 23

मासमेकं पुमान्वीरः स्त्रीत्वं मासमभूत्पुनः इला बुधस्य भवनं सोमपुत्रस्य चाश्रिता

ఒక నెల ఆ వీరుడు పురుషుడిగా ఉండెను; మరొక నెల మళ్లీ స్త్రీగా అయ్యెను. ఈ విధంగా ఇళా సోమపుత్రుడైన బుధుని నివాసాన్ని ఆశ్రయించింది.

Verse 24

बुधेनान्तरमासाद्य मैथुनाय प्रवर्तिता सोमपुत्राद्बुधाच्चापि ऐलो जज्ञे पुरूरवाः

సమయోచితంగా బుధుని సమీపించి ఇళా దాంపత్యసంయోగానికి ప్రేరితమైంది. సోమపుత్రుడైన బుధుని నుండే ఇళా పుత్రుడు పురూరవుడు (ఐలుడు) జన్మించాడు. పురాణప్రవాహంలో ఈ వంశవిస్తారం పతి శివుని అధిష్ఠానాధీనమే; జీవులు (పశువు) కామం, విధి అనే పాశబంధాలతో సంసారంలో సంచరిస్తారు.

Verse 25

सोमवंशाग्रजो धीमान् भवभक्तः प्रतापवान् इक्ष्वाकोर्वंशविस्तारं पश्चाद्वक्ष्ये तपोधनाः

సోమవంశంలో అగ్రజుడు జ్ఞానవంతుడు, భవుడు (శివుడు) పట్ల భక్తిగలవాడు, పరాక్రమశాలియై ఉండెను. ఓ తపోధనులారా, తరువాత ఇక్ష్వాకువంశ విస్తారాన్ని కూడా నేను వివరిస్తాను.

Verse 26

पुत्रत्रयमभूत्तस्य सुद्युम्नस्य द्विजोत्तमाः उत्कलश् च गयश्चैव विनताश्वस्तथैव च

ఓ ద్విజోత్తములారా, సుధ్యుమ్నునికి ముగ్గురు కుమారులు కలిగిరి—ఉత్కలుడు, గయుడు, అలాగే వినతాశ్వుడు.

Verse 27

उत्कलस्योत्कलं राष्ट्रं विनताश्वस्य पश्चिमम् गया गयस्य चाख्याता पुरी परमशोभना

ఉత్కలానికి ‘ఉత్కల’మనే ప్రసిద్ధ రాజ్యం చెప్పబడింది. దాని పశ్చిమాన వినతాశ్వ దేశం ఉంది. గయ కూడా ‘గయ’ అనే పేరుతో ఖ్యాతి పొందిన పరమశోభన నగరి—అతి పవిత్ర తీర్థపీఠముగా ప్రసిద్ధి చెందింది.

Verse 28

सुराणां संस्थितिर्यस्यां पितॄणां च सदा स्थितिः इक्ष्वाकुज्येष्ठदायादो मध्यदेशम् अवाप्तवान्

దేవతల స్థిర నివాసమున్న, పితృదేవతలు సదా నిలిచియున్న ఆ భూమిలోనే ఇక్ష్వాకు వంశపు జ్యేష్ఠ వారసుడు మధ్యదేశాన్ని పొందుకొని పాలించాడు.

Verse 29

कन्याभावाच्च सुद्युम्नो नैव भागमवाप्तवान् वसिष्ठवचनात् त्वासीत् प्रतिष्ठाने महाद्युतिः

కన్యాభావాన్ని ధరించిన కారణంగా సుద్యుమ్నుడు రాజ్యంలోని న్యాయమైన భాగాన్ని పొందలేదు. అయితే వశిష్ఠుని వచనముచే ఆ మహాతేజస్సు ప్రతిష్ఠానంలో నివసించి అక్కడ పాలించాడు.

Verse 30

प्रतिष्ठा धर्मराजस्य सुद्युम्नस्य महात्मनः तत्पुरूरवसे प्रादाद् राज्यं प्राप्य महायशाः

ధర్మరాజుడైన మహాత్మ సుద్యుమ్నుని మహాయశస్సు గల కుమార్తె ‘ప్రతిష్ఠా’ రాజ్యాన్ని పొందిన తరువాత, ధర్మానుసారంగా పురూరవునికి ఆ రాజ్యాన్ని ప్రసాదించింది.

Verse 31

मानवेयो महाभागः स्त्रीपुंसोर्लक्षणान्वितः इक्ष्वाकोरभवद्वीरो विकुक्षिर्धर्मवित्तमः

మానవ వంశంలో మహాభాగ్యశాలి, స్త్రీ-పుంసుల రెండింటి లక్షణాలతో కూడిన, ఇక్ష్వాకుని నుండి జన్మించిన వీరుడు వికుక్షి ప్రదర్శితుడయ్యాడు—ధర్మజ్ఞులలో శ్రేష్ఠుడు.

Verse 32

ज्येष्ठः पुत्रशतस्यासीद् दश पञ्च च तत्सुताः अभूज्ज्येष्ठः ककुत्स्थश् च ककुत्स्थात्तु सुयोधनः

పుత్రశతుని వంద మంది కుమారుల్లో జ్యేష్ఠుడు ‘జ్యేష్ఠ’నే. అతనికి పదిహేను కుమారులు కలిగారు. వారిలో పెద్దవాడు కకుత్స్థుడు; కకుత్స్థుని నుండి సుయోధనుడు జన్మించాడు.

Verse 33

ततः पृथुर्मुनिश्रेष्ठा विश्वकः पार्थिवस् तथा विश्वकस्यार्द्रको धीमान् युवनाश्वस्तु तत्सुतः

ఆ తరువాత మునిశ్రేష్ఠుడైన పృథు వచ్చాడు; అలాగే రాజైన విశ్వకుడు కూడా. విశ్వకుని నుండి ధీమంతుడైన ఆర్ద్రకుడు జన్మించాడు; ఆర్ద్రకుని కుమారుడు యువనాశ్వుడు.

Verse 34

शाबस्तिश् च महातेजा वंशकस्तु ततो ऽभवत् निर्मिता येन शाबस्ती गौडदेशे द्विजोत्तमाः

మహాతేజస్సుగల శాబస్తి తరువాత వంశకుడు జన్మించాడు. ఓ ద్విజోత్తములారా, అతడే గౌడదేశంలో ‘శాబస్తీ’ అనే నగరాన్ని నిర్మించాడు.

Verse 35

वंशाच्च बृहदश्वो ऽभूत् कुवलाश्वस्तु तत्सुतः धुन्धुमारत्वमापन्नो धुन्धुं हत्वा महाबलम्

ఆ వంశంలో బృహదశ్వుడు జన్మించాడు; అతని కుమారుడు కువలాశ్వుడు. మహాబలవంతుడైన ధుంధును సంహరించి కువలాశ్వుడు ‘ధుంధుమార’ అనే ఖ్యాతిస్థితిని పొందాడు—ధుంధు-నాశకుడిగా ప్రసిద్ధి చెందాడు.

Verse 36

धुन्धुमारस्य तनयास् त्रयस्त्रैलोक्यविश्रुताः दृढाश्वश्चैव चण्डाश्वः कपिलाश्वश् च ते स्मृताः

ధుంధుమారునికి మూడు కుమారులు ఉండేవారు; వారు త్రిలోకమంతటా ప్రసిద్ధులు. వారు దృఢాశ్వుడు, చండాశ్వుడు, కపిలాశ్వుడు అని స్మరించబడతారు.

Verse 37

दृढाश्वस्य प्रमोदस्तु हर्यश्वस्तस्य वै सुतः हर्यश्वस्य निकुम्भस्तु संहताश्वस्तु तत्सुतः

దృఢాశ్వుని నుండి ప్రమోదుడు జన్మించాడు; అతని కుమారుడు హర్యశ్వుడు. హర్యశ్వుని నుండి నికుంభుడు, నికుంభుని కుమారుడు సంహతాశ్వుడు.

Verse 38

कृशाश्वो ऽथ रणाश्वश् च संहताश्वात्मजावुभौ युवनाश्वो रणाश्वस्य मान्धाता तस्य वै सुतः

సంహతాశ్వునికి ఇద్దరు కుమారులు—కృశాశ్వుడు, రణాశ్వుడు. రణాశ్వుని నుండి యువనాశ్వుడు, అతని కుమారుడు మాంధాతా జన్మించాడు.

Verse 39

मान्धातुः पुरुकुत्सो ऽभूद् अम्बरीषश् च वीर्यवान् मुचुकुन्दश् च पुण्यात्मा त्रयस्त्रैलोक्यविश्रुताः

మాంధాతా నుండి పురుకుత్సుడు, పరాక్రమశాలి అంబరీషుడు, పుణ్యాత్ముడు ముచుకుందుడు—ఈ ముగ్గురు త్రిలోకమంతటా ప్రసిద్ధులయ్యారు.

Verse 40

अंबरीषस्य दायादो युवनाश्वो ऽपरः स्मृतः हरितो युवनाश्वस्य हरितास्तु यतः स्मृताः

అంబరీషుని వారసుడిగా మరో యువనాశ్వుడు ప్రసిద్ధి. ఆ యువనాశ్వుని నుండి హరితుడు జన్మించాడు; హరితుని నుంచే ‘హరితులు’ అనే వంశం ప్రసిద్ధి చెందింది.

Verse 41

एते ह्यङ्गिरसः पक्षे क्षत्रोपेता द्विजातयः पुरुकुत्सस्य दायादस् त्रसद्दस्युर् महायशाः

వీరు అంగిరస పక్షానికి చెందిన వంశజులు—క్షత్రియ శక్తితో యుక్తులైన ద్విజులు. వీరు పురుకుత్సుని వారసులు; మహాయశస్సు గల త్రసద్దస్యువు కూడా వారిలో ఒకడు.

Verse 42

नर्मदायां समुत्पन्नः सम्भूतिस्तस्य चात्मजः विष्णुवृद्धः सुतस्तस्य विष्णुवृद्धा यतः स्मृताः

నర్మదా ప్రాంతంలో సంభూతి జన్మించాడు; అతని కుమారుడు విష్ణువృద్ధుడు. ఆ విష్ణువృద్ధుని నుంచే వంశజులు ‘విష్ణువృద్ధులు’గా స్మరించబడతారు.

Verse 43

एते ह्यङ्गिरसः पक्षे क्षत्रोपेताः समाश्रिताः सम्भूतिरपरं पुत्रम् अनरण्यमजीजनत्

వీరు అంగిరస వంశపక్షంలో నిలిచి, క్షత్రియ ధర్మంలో స్థిరపడ్డవారు. అప్పుడు సంభూతి మరొక కుమారుడైన అనరణ్యను కనెను.

Verse 44

रावणेन हतो यो ऽसौ त्रैलोक्यविजये द्विजाः बृहदश्वो ऽनरण्यस्य हर्यश्वस्तस्य चात्मजः

ఓ ద్విజులారా, త్రిలోక విజయం సమయంలో రావణుడు హతమార్చినవాడు అనరణ్యుని కుమారుడైన బృహదశ్వుడు; ఆ వంశంలో అతని కుమారుడు హర్యశ్వుడు.

Verse 45

हर्यश्वात्तु दृषद्वत्यां जज्ञे वसुमना नृपः तस्य पुत्रो ऽभवद्राजा त्रिधन्वा भवभावितः

హర్యశ్వుని నుండి దృషద్వతీ తీరంలో రాజు వసుమనుడు జన్మించాడు. అతని కుమారుడు రాజు త్రిధన్వా, భవుడు (శివుడు) పట్ల భక్తిభావంతో భావితుడై ఉన్నవాడు.

Verse 46

प्रसादाद् ब्रह्मसूनोर् वै तण्डिनः प्राप्य शिष्यताम् अश्वमेधसहस्रस्य फलं प्राप्य तदाज्ञया

బ్రహ్ముని కుమారుని ప్రసాదంతో అతడు తండినుని వద్ద శిష్యత్వాన్ని పొందెను. అతని ఆజ్ఞచేత సహస్ర అశ్వమేధ యజ్ఞఫలానికి సమానమైన పుణ్యఫలాన్ని పొందెను.

Verse 47

गणैश्वर्यमनुप्राप्तो भवभक्तः प्रतापवान् कथं चैवाश्वमेधं वै करोमीति विचिन्तयन्

శివగణాలలో ఐశ్వర్యాధిపత్యం పొందిన ఆ ప్రతాపవంతుడైన భవభక్తుడు—“నేను నిజంగా అశ్వమేధ యజ్ఞాన్ని ఎలా చేయగలను?” అని విచారించాడు.

Verse 48

धनहीनश् च धर्मात्मा दृष्टवान् ब्रह्मणः सुतम् तण्डिसंज्ञं द्विजं तस्माल् लब्धवान्द्विजसत्तमाः

ధనహీనుడైనా ఆ ధర్మాత్ముడు బ్రహ్ముని కుమారుడని ప్రసిద్ధుడైన తండీ అనే ద్విజుణ్ణి దర్శించాడు; ఓ శ్రేష్ఠ బ్రాహ్మణులారా, అతనివలన ధర్మజన్యమైన అభీష్ట ఫలాన్ని పొందాడు.

Verse 49

नाम्नां सहस्रं रुद्रस्य ब्रह्मणा कथितं पुरा तेन नाम्नां सहस्रेण स्तुत्वा तण्डिर्महेश्वरम्

పూర్వకాలంలో బ్రహ్ముడు రుద్రుని సహస్రనామాలను ప్రకటించాడు. అదే సహస్రనామంతో తండీ మహేశ్వరుని స్తుతించాడు.

Verse 50

लब्धवान्गाणपत्यं च ब्रह्मयोनिर्द्विजोत्तमः ततस्तस्मान्नृपो लब्ध्वा तण्डिना कथितं पुरा

ఓ శ్రేష్ఠ ద్విజులారా, బ్రహ్మయోనియైన ఆ ముని గాణపత్య విద్యను పొందాడు; ఆపై రాజు అతనివలన తండీ పూర్వం చెప్పినట్లే ఆ ఉపదేశాన్ని పొందాడు.

Verse 51

नाम्नां सहस्रं जप्त्वा वै गाणपत्यमवाप्तवान् ऋषय ऊचुः नाम्नां सहस्रं रुद्रस्य ताण्डिना ब्रह्मयोनिना

అతడు సహస్రనామ జపం చేసి నిజంగా గాణపత్య స్థితిని పొందాడు. ఋషులు అన్నారు—“బ్రహ్మయోనియైన తాండీ ప్రకటించిన రుద్రుని సహస్రనామం (ప్రకటించబడుగాక).”

Verse 52

कथितं सर्ववेदार्थसंचयं सूत सुव्रत नाम्नां सहस्रं विप्राणां वक्तुम् अर्हसि शोभनम्

హే సువ్రత సూతా! నీవు సమస్త వేదార్థసంచయాన్ని వివరించితివి. ఇప్పుడు బ్రాహ్మణుల పవిత్ర సహస్రనామాలను యథోచితంగా శోభనంగా పఠించుము.

Verse 53

सहस्रनामन् ओफ़् शिव सूत उवाच सर्वभूतात्मभूतस्य हरस्यामिततेजसः अष्टोत्तरसहस्रं तु नाम्नां शृणुत सुव्रताः

సూతుడు పలికెను—హే సువ్రతులారా! సమస్త భూతాలలో ఆత్మగా నివసించే, అపార తేజస్సుగల హర-శివుని అష్టోత్తర సహస్రనామాలను వినుడి.

Verse 54

यज्जप्त्वा तु मुनिश्रेष्ठा गाणपत्यमवाप्तवान् ॐ स्थिरः स्थाणुः प्रभुर्भानुः प्रवरो वरदो वरः

హే మునిశ్రేష్ఠా! దీనిని జపించగా అతడు గణపత్యపదాన్ని పొందెను. ॐ—శివుడు స్థిరుడు, స్థాణువు, ప్రభువు, భానువు, ప్రవరుడు, వరదుడు, వరుడు (శ్రేష్ఠుడు).

Verse 55

सर्वात्मा सर्वविख्यातः सर्वः सर्वकरो भवः जटी दण्डी शिखण्डी च सर्वगः सर्वभावनः

ఆయనే సర్వాత్మ, సర్వత్ర ప్రసిద్ధుడు; ఆయనే సర్వం. భవుడిగా ఆయనే సమస్తకర్త. ఆయన జటాధారి, దండధారి సన్యాసి, శిఖండధారి; సర్వవ్యాపిగా సమస్త భావాలను వికసింపజేయువాడు.

Verse 56

हरिश् च हरिणाक्षश् च सर्वभूतहरः स्मृतः प्रवृत्तिश् च निवृत्तिश् च शान्तात्मा शाश्वतो ध्रुवः

ఆయన హరి, హరిణాక్షుడు; సమస్త భూతాలను హరించువాడని స్మరించబడెను. ఆయనే ప్రవృత్తి, ఆయనే నివృత్తి; ఆయన ఆత్మ శాంతమయము, ఆయన శాశ్వతుడు, ధ్రువుడు.

Verse 57

श्मशानवासी भगवान् खचरो गोचरो ऽर्दनः अभिवाद्यो महाकर्मा तपस्वी भूतधारणः

భగవాన్ శ్మశానవాసి; ఆయన ఆకాశంలో విహరిస్తాడు, భూమిపై కూడా సంచరిస్తాడు. ఆయన బంధననాశకుడు, వందనీయుడు, మహాకర్ముడు, మహాతపస్వి, సమస్త భూతధారకుడు.

Verse 58

उन्मत्तवेषः प्रच्छन्नः सर्वलोकः प्रजापतिः महारूपो महाकायः सर्वरूपो महायशाः

ఆయన ఉన్మత్త తపస్వి వేషాన్ని ధరించినా, సాధారణ గుర్తింపుకు అతీతంగా గుప్తుడై ఉంటాడు. ఆయనే సమస్త లోకములు, ప్రజాపతి; మహారూపుడు, మహాకాయుడు, సర్వరూపుడు, మహాయశస్సుగల శివుడు.

Verse 59

महात्मा सर्वभूतश् च विरूपो वामनो नरः लोकपालो ऽन्तर्हितात्मा प्रसादो ऽभयदो विभुः

ఆయన మహాత్ముడు, సమస్త భూతాలలో నివసించువాడు; రూపాతీతుడై ఉండి కూడా వామన, నర రూపాలను ధరించువాడు. ఆయన లోకపాలకుడు, అంతర్హితాత్ముడు; ఆయన కృపాస్వరూపుడు, అభయదాత, సర్వవ్యాపి విభువు.

Verse 60

पवित्रश् च महांश्चैव नियतो नियताश्रयः स्वयंभूः सर्वकर्मा च आदिरादिकरो निधिः

ఆయన పవిత్రుడు, మహానుడు; నియమబద్ధుడు మరియు నియమస్థుల ఆశ్రయం. ఆయన స్వయంభూ, సర్వకర్ముడు; ఆద్యుడు, ఆదులకు కారణకర్త, అక్షయ నిధి.

Verse 61

सहस्राक्षो विशालाक्षः सोमो नक्षत्रसाधकः चन्द्रः सूर्यः शनिः केतुर् ग्रहो ग्रहपतिर्मतः

ఆయన సహస్రాక్షుడు, విశాలాక్షుడు; ఆయన సోముడు, నక్షత్రమండలాలను సాధించి నియంత్రించువాడు. ఆయన చంద్రుడు, సూర్యుడు; ఆయన శని, కేతువు. ఆయన గ్రహతత్త్వమే, గ్రహపతిగా ప్రసిద్ధుడు.

Verse 62

राजा राज्योदयः कर्ता मृगबाणार्पणो घनः महातपा दीर्घतपा अदृश्यो धनसाधकः

ఆయనే పరమ రాజు, సత్య రాజ్యోద్భవం, సమస్త కార్యసాధకుడు. వేటగాడి బాణార్పణం యెవరికీ సమర్పితమవుతుందో, ఆయనే ఘనంగా సర్వవ్యాపి. ఆయన మహాతపస్వి, దీర్ఘతపస్వి, అదృశ్య ప్రభువు, ధనసిద్ధిని ప్రసాదించువాడు.

Verse 63

संवत्सरः कृतीमन्त्रः प्राणायामः परंतपः योगी योगो महाबीजो महारतो महाबलः

ఆయనే సంవత్సరుడు—కాలచక్రాధిపతి; ఫలప్రదమైన పవిత్ర మంత్రం; ప్రాణాయామరూప నియమం; శత్రువులను దహింపజేసే పరంతపుడు. ఆయన యోగి, యోగమే; మహాబీజం—పరమ కారణతత్త్వం; మహారత సాధకుడు; అపార బలవంతుడు.

Verse 64

सुवर्णरेताः सर्वज्ञः सुबीजो वृषवाहनः दशबाहुस्त्वनिमिषो नीलकण्ठ उमापतिः

ఆయనే సువర్ణరేతాః—సువర్ణమయ మంగళ సృజనశక్తి గలవాడు; సర్వజ్ఞ ప్రభువు; సుబీజం—ప్రకటనకు నిర్మల కారణం; వృషవాహనుడు. ఆయన దశబాహువు, అనిమిష సాక్షి, నీలకంఠుడు, ఉమాపతి శివుడు—పశువును పాశం నుండి విముక్తి చేయు పతి.

Verse 65

विश्वरूपः स्वयंश्रेष्ठो बलवीरो बलाग्रणीः गणकर्ता गणपतिर् दिग्वासाः काम्य एव च

ఆయనే విశ్వరూపుడు—ఆయన రూపమే జగత్తు; స్వయంశ్రేష్ఠుడు, అనుత్తముడు. ఆయన బలవీరుడు, బలాగ్రణి—బలవంతులలో అగ్రగణ్యుడు. ఆయన గణకర్త, గణపతి; దిగ్వాసుడు—దిక్కులే వస్త్రములైనవాడు; మరియు యోగ్యమైన కోరికలను నెరవేర్చువాడు.

Verse 66

मन्त्रवित्परमो मन्त्रः सर्वभावकरो हरः कमण्डलुधरो धन्वी बाणहस्तः कपालवान्

ఆయనే మంత్రవిత్, పరమ మంత్రం స్వయంగా; ఆయన హరుడు—సర్వభావాలను ప్రదర్శించువాడు. ఆయన కమండలుధారి తపస్వి; అలాగే ధన్వి, బాణహస్తుడు, కపాలవంతుడు శివుడు—పశువు బంధనాన్ని క్షయింపజేయువాడు.

Verse 67

शरी शतघ्नी खड्गी च पट्टिशी चायुधी महान् अजश् च मृगरूपश् च तेजस्तेजस्करो विधिः

ఆయన శూలధారి, శతఘ్నీతో సంహరించువాడు, ఖడ్గం మరియు పట్టిశం ధరించినవాడు—సర్వాయుధసంపన్న మహేశ్వరుడు. ఆయన అజుడు, మృగరూపం ధరించువాడు; ఆయనే తేజస్సు, తేజస్సును వర్ధింపజేయువాడు, ధర్మవ్యవస్థను నిలుపు విధి-స్వరూపుడు।

Verse 68

उष्णीषी च सुवक्त्रश् च उदग्रो विनतस् तथा दीर्घश् च हरिकेशश् च सुतीर्थः कृष्ण एव च

ఆయన ఉష్ణీషం ధరించినవాడు, సుందర ముఖముగలవాడు, ఉన్నతుడూ వినయశీలుడూ. ఆయన దీర్ఘవ్యాప్తుడు, హరికేశుడు (సువర్ణ కేశములు గలవాడు), జీవులకు పవిత్ర తీర్థస్వరూపుడు, మరియు కృష్ణవర్ణుడు—శివుడే.

Verse 69

शृगालरूपः सर्वार्थो मुण्डः सर्वशुभङ्करः सिंहशार्दूलरूपश् च गन्धकारी कपर्द्यपि

ఆయన శృగాలరూపుడుగాను, సమస్త పురుషార్థాల సారలక్ష్యముగాను ఉన్నాడు. ఆయన ముండిత తపస్వి, సర్వశుభకరుడు. ఆయన సింహం మరియు శార్దూలం (వ్యాఘ్రం) రూపం ధరించువాడు; సుగంధకర్త, కపర్దీ—జటాకుండలధారి ప్రభువు.

Verse 70

ऊर्ध्वरेतोर्ध्वलिङ्गी च ऊर्ध्वशायी नभस्तलः त्रिजटी चीरवासाश् च रुद्रः सेनापतिर् विभुः

ఆయన ఊర్ధ్వరేతస్సు గలవాడు, ఊర్ధ్వలింగాన్ని ధరించువాడు; ఆకాశతలంలో ఊర్ధ్వశయనుడై ఉన్నాడు. ఆయన త్రిజటి, చీరవస్త్రధారి; ఆయన రుద్రుడు—దేవగణసేనాపతి—సర్వవ్యాపి విభువు.

Verse 71

अहोरात्रं च नक्तं च तिग्ममन्युः सुवर्चसः गजहा दैत्यहा कालो लोकधाता गुणाकरः

ఆయనే దినరాత్రులు, రాత్రియూ; ఆయన తిగ్మమన్యుడు, సువర్చసుడు. ఆయన గజాసురహంత, దైత్యహంత; ఆయన కాలుడు, లోకధాత, గుణాకరుడు—సర్వశక్తినిధి.

Verse 72

सिंहशार्दूलरूपाणाम् आर्द्रचर्मांबरंधरः कालयोगी महानादः सर्वावासश्चतुष्पथः

సింహ-శార్దూల రూపాలను ధరించి, తడి చర్మవస్త్రాన్ని ధరించువాడు; కాలయోగి, మహానాద స్వరూపుడు, సమస్తుల అంతర్వాసి, చతుష్పథమున—అన్ని మార్గాలలో నిలిచినవాడు।

Verse 73

निशाचरः प्रेतचारी सर्वदर्शी महेश्वरः बहुभूतो बहुधनः सर्वसारो ऽमृतेश्वरः

ఆయన నిశాచరుడు, ప్రేతగణాలతో సంచరించువాడు; సర్వదర్శి మహేశ్వరుడు. అనేకరూపములై అవతరిస్తాడు, అనేక శక్తి-సంపదలతో సమృద్ధుడు; సర్వసారుడు, అమృతేశ్వరుడు।

Verse 74

नृत्यप्रियो नित्यनृत्यो नर्तनः सर्वसाधकः सकार्मुको महाबाहुर् महाघोरो महातपाः

ఆయన నృత్యప్రియుడు, నిత్యనృత్యుడు—సదా నర్తించువాడు; నర్తన తత్త్వస్వరూపుడు, సర్వసాధకుడు. ధనుస్సుతో, మహాబాహువు, మహాఘోరుడు, మహాతపస్వి।

Verse 75

महाशरो महापाशो नित्यो गिरिचरो मतः सहस्रहस्तो विजयो व्यवसायो ह्यनिन्दितः

ఆయన మహాశరుడు, మహాపాశుడు; నిత్యుడు, గిరిచరుడని ప్రసిద్ధుడు. సహస్రహస్తుడు, ఆయనే విజయస్వరూపుడు—అచల ప్రయత్నం, సర్వథా అనింద్యుడు.

Verse 76

अमर्षणो मर्षणात्मा यज्ञहा कामनाशनः दक्षहा परिचारी च प्रहसो मध्यमस् तथा

ఆయన అమర్షణుడు, అయినా మర్షణాత్ముడు—క్షమాస్వభావుడు; అహంకారమయ యజ్ఞాన్ని సంహరించువాడు, కామనాశనుడు. దక్షదర్పహంత, సర్వత్ర పరిచారి, ప్రహాసదీప్తుడు, అలాగే మధ్యముడు—సమత్వంలో నిలిచినవాడు.

Verse 77

तेजो ऽपहारी बलवान् विदितो ऽभ्युदितो बहुः गंभीरघोषो योगात्मा यज्ञहा कामनाशनः

సర్వ తేజస్సును తనలోనికి ఉపసంహరించుకొనువాడు; బలవంతుడు, ప్రసిద్ధుడు, నిత్యోదితుడు, ఉన్నతుడు, బహురూపుడు. గంభీరగర్జన స్వరుడు, యోగస్వరూపుడు, యజ్ఞాధిపతి, కామనాశకుడు—అటువంటి లింగోద్భవ మహాదేవుడు పతి.

Verse 78

गंभीररोषो गंभीरो गंभीरबलवाहनः न्यग्रोधरूपो न्यग्रोधो विश्वकर्मा च विश्वभुक्

గంభీరమైన క్రోధమున్నవాడు; స్వయంగా అగాధగంభీరుడు; గంభీరమైన బలమూ వాహనమూ కలవాడు. న్యగ్రోధ (వట) రూపం ధరించువాడు, న్యగ్రోధమే అయినవాడు; విశ్వకర్మ, విశ్వాన్ని పోషించి అనుభవించువాడు—అఖిల పశువుల (బద్ధజీవుల) పతి.

Verse 79

तीक्ष्णोपायश् च हर्यश्वः सहायः कर्मकालवित् विष्णुः प्रसादितो यज्ञः समुद्रो वडवामुखः

తీక్ష్ణమైన, తప్పని ఉపాయములు కలవాడు; హర్యశ్వుడు—వేగవంతమైన అశ్వాల అధిపతి; సదా సహాయకుడు; కర్మక్రియలకు తగిన కాలాన్ని తెలిసినవాడు. ఆయన విష్ణువు—సర్వవ్యాపి; ప్రసన్నుడై ఆరాధింపబడువాడు; ఆయనే యజ్ఞం; ఆయనే సముద్రం; లోతులను దహించే వడవాముఖాగ్ని కూడా ఆయనే.

Verse 80

हुताशनसहायश् च प्रशान्तात्मा हुताशनः उग्रतेजा महातेजा जयो विजयकालवित्

హుతాశనుడు (అగ్ని) కు సహాయకుడు, అంతరాత్మ పూర్తిగా ప్రశాంతమైనవాడు. ఆయనే హుతాశనుడు, అపవిత్రతను దహించువాడు. ఉగ్రతేజస్సుతో, మహాతేజస్సుతో ప్రకాశించువాడు; ఆయనే జయస్వరూపుడు, విజయానికి తగిన కాలాన్ని తెలిసినవాడు.

Verse 81

ज्योतिषामयनं सिद्धिः संधिर्विग्रह एव च खड्गी शङ्खी जटी ज्वाली खचरो द्युचरो बली

సర్వ జ్యోతుల గతి మరియు ఆశ్రయం ఆయనే; ఆయనే సిద్ధి. ఆయనే సంధి, ఆయనే విగ్రహం (సంఘర్షం) కూడా. ఖడ్గధారి, శంఖధారి. జటాధారి, జ్వాలామయ తేజస్సుతో ప్రకాశించుచు, ఆకాశంలో సంచరించి ద్యులోకంలో విహరించువాడు—సదా బలవంతుడు.

Verse 82

वैणवी पणवी कालः कालकण्ठः कटंकटः नक्षत्रविग्रहो भावो निभावः सर्वतोमुखः

ఆయనే వైణవీ, పణవీ—పవిత్ర నాద-లయల అంతఃశక్తి. ఆయనే కాలము, కాలకంఠుడు; అజేయుడు, భయంకర మహేశ్వరుడు. ఆయన రూపం నక్షత్రమండల స్వరూపం; ఆయనే భావము, నిభావము; సర్వతోముఖుడై అన్ని దిశలలో వ్యాపించి దర్శించువాడు.

Verse 83

विमोचनस्तु शरणो हिरण्यकवचोद्भवः मेखलाकृतिरूपश् च जलाचारः स्तुतस् तथा

ఆయనే విమోచనుడు—ముక్తిదాత; ఆయనే శరణుడు—ఆశ్రయము. ఆయనే హిరణ్యకవచోద్భవుడు, స్వర్ణకవచములోనుండి ప్రకాశించువాడు; ఆయన రూపం మేఖలాకృతి. ఆయనే జలాచారుడు—జలములలో సంచరించువాడు; ఇట్లు స్తుతింపబడెను.

Verse 84

वीणी च पणवी ताली नाली कलिकटुस् तथा सर्वतूर्यनिनादी च सर्वव्याप्यपरिग्रहः

ఆయనే వీణ, పణవీ; తాళము, నాళీ; అలాగే కలికటు—తీక్ష్ణంగా చీల్చే నాదము. ఆయనే సమస్త తూర్యవాద్యాల నినాదము, మరియు సర్వవ్యాపి ప్రభువు—సర్వమును తనలో గ్రహించువాడు.

Verse 85

व्यालरूपी बिलावासी गुहावासी तरंगवित् वृक्षः श्रीमालकर्मा च सर्वबन्धविमोचनः

ఆయనే వ్యాలరూపి—మహాసర్పరూపధారి; బిలావాసి, గుహావాసి—గుహలలో, బిలములలో నివసించువాడు. ఆయనే తరంగవిత్—తరంగగతిని తెలిసినవాడు; ఆయనే విశ్వవృక్షస్వరూపుడు. ఆయన కర్మ శ్రీమయము, మంగళమయము; ఆయనే సర్వబంధవిమోచకుడు.

Verse 86

बन्धनस्तु सुरेन्द्राणां युधि शत्रुविनाशनः सखा प्रवासो दुर्वापः सर्वसाधुनिषेवितः

ఆయనే సురేంద్రుల బంధనము (నియంత్రణ) గలవాడు; యుద్ధములో శత్రువులను నశింపజేయువాడు. ఆయనే సఖుడు; ఆయనే ప్రవాసుడు—వైరాగ్యనివాసి; ఆయనే దుర్వాపుడు—దుర్లభప్రాప్తుడు. ఆయనే సర్వసాధువులచే సేవింపబడి పూజింపబడువాడు.

Verse 87

प्रस्कन्दो ऽप्यविभावश् च तुल्यो यज्ञविभागवित् सर्ववासः सर्वचारी दुर्वासा वासवो मतः

ఆయనే ప్రస్కందుడు, అవిభావుడును; ‘తుల్య’—సర్వులలో సముడై, సర్వుల పట్ల సమభావుడై ఉన్నవాడు. యజ్ఞకర్మల విభాగాలను తెలిసినవాడు. ‘సర్వవాస’—సర్వత్ర నివసించువాడు, ‘సర్వచారీ’—సర్వత్ర సంచరించువాడు; ‘దుర్వాసా’—కఠోర తపస్వి, ‘వాసవ’—ఐశ్వర్యప్రదాతగా భావింపబడును.

Verse 88

हैमो हेमकरो यज्ञः सर्वधारी धरोत्तमः आकाशो निर्विरूपश् च विवासा उरगः खगः

ఆయన స్వర్ణకాంతిమంతుడు, స్వర్ణాన్ని సృష్టించువాడును; ఆయనే యజ్ఞస్వరూపుడు. ఆయన సర్వధారి, ధరోత్తముడు. ఆయన ఆకాశంలా వ్యాపకుడు, నిరాకారుడును. ఆయన నిత్యదీప్తుడు; సర్పరూపంగా, ఖగరూపంగా సంచరించి, పాశాతీత పతితత్త్వంగా సర్వత్ర వ్యాపించును.

Verse 89

भिक्षुश् च भिक्षुरूपी च रौद्ररूपः सुरूपवान् वसुरेताः सुवचस्वी वसुवेगो महाबलः

ఆయన భిక్షువు, భిక్షురూపుడును; రౌద్రరూపుడైయుండి కూడా పరమ సుందరుడు. ఆయన తేజోమయ వీర్యం స్థిరమై ప్రకాశిస్తుంది; ఆయన వాక్కు మంగళమయమై సత్యమైంది. ఆయన శక్తివేగం సంపదశక్తి వలె ప్రవహిస్తుంది; ఆయన మహాబలుడు.

Verse 90

मनोवेगो निशाचारः सर्वलोकशुभप्रदः सर्वावासी त्रयीवासी उपदेशकरो धरः

ఆయన మనోవేగముతో కూడినవాడు; ఆయన నిశాచరుడు—సాధారణ దృష్టికి అందని రాత్రిలో సంచరించువాడు. ఆయన సర్వలోకాలకు శుభాన్ని ప్రసాదించువాడు. ఆయన సర్వావాసి, త్రయీవాసి—వేదత్రయంలో నివసించువాడు. ఆయన ఉపదేశకుడు, మరియు ధరుడు—సర్వాన్ని ధారించువాడు.

Verse 91

मुनिरात्मा मुनिर् लोकः सभाग्यश् च सहस्रभुक् पक्षी च पक्षरूपश् च अतिदीप्तो निशाकरः

ఆయన మునిస్వరూప ఆత్మ; ఆయన లోకవ్యాపి ముని. ఆయన సౌభాగ్యప్రదుడు, సహస్ర అర్పణాల భోక్త. ఆయన పక్షి, పక్షరూపుడును; ఆయన అతిదీప్తుడు, నిశాకరుడు—రాత్రిని కరుణించు చంద్రస్వరూపుడు.

Verse 92

समीरो दमनाकारो ह्य् अर्थो ह्यर्थकरो वशः वासुदेवश् च देवश् च वामदेवश् च वामनः

ఆయనే సమీరుడు—సర్వజీవులను కదిలించే ప్రాణవాయువు; ఆయనే దమనాకారుడు—బంధనాన్ని నియమించే స్వరూపుడు. ఆయనే అర్థము, అర్థకరుడు—సత్యప్రయోజనాన్ని ప్రసాదించువాడు; ఆయనే వశుడు—అధికారాధిపతి. ఆయనే వాసుదేవుడు, దివ్యదేవుడు; ఆయనే వామదేవుడు, శుభముఖుడు; ఆయనే వామనుడు—లోకాలను తనలోనే కొలిచి ధరించువాడు।

Verse 93

सिद्धियोगापहारी च सिद्धः सर्वार्थसाधकः अक्षुण्णः क्षुण्णरूपश् च वृषणो मृदुर् अव्ययः

అయోగ్యుల నుండి సిద్ధి-యోగాన్నికూడా అపహరించువాడు; ఆయనే నిత్యసిద్ధుడు, సమస్త సత్యార్థాలను సాధించువాడు. ఆయనే అక్షుణ్ణుడు—అఖండుడు, అయినా లీలార్థం కోసం క్షుణ్ణరూపంగా—భంగమైనట్లు దర్శనమిచ్చువాడు; ఆయనే వృషణుడు—బలవంతుడు వృషభస్వరూపుడు, మృదువు—కరుణామయుడు, అవ్యయుడు—అవినాశి శివుడు।

Verse 94

महासेनो विशाखश् च षष्टिभागो गवां पतिः चक्रहस्तस्तु विष्टम्भी मूलस्तम्भन एव च

ఆయనే మహాసేనుడు, విశాఖుడు; ఆయనే షష్టిభాగుడు—ప్రమాణ విభాగాల సర్వవ్యాపి నియంత. ఆయనే గవాం పతి—గోవులకూ సమస్త జీవులకూ రక్షకాధిపతి. ఆయనే చక్రహస్తుడు—చక్రధారి, విష్టంభీ—జగత్తుకు ఆధారం, మరియు మూలస్తంభనుడు—అస్తిత్వ మూలాన్ని స్థిరపరచువాడు।

Verse 95

ऋतुरृतुकरस्तालो मधुर्मधुकरो वरः वानस्पत्यो वाजसनो नित्यमाश्रमपूजितः

ఆయనే ఋతువు, ఋతుకరుడు—ఋతువులను సృష్టించువాడు; ఆయనే తాళం—లయ, ప్రమాణం. ఆయనే మధువు—మాధుర్యమే, మధుకరుడు—మధు సేకరించువాడు; ఆయనే వరుడు—పరమ శ్రేష్ఠుడు. ఆయనే వానస్పత్యుడు—వృక్షవనాధిపతి; ఆయనే వాజసనుడు—యజ్ఞపోషణదాత; మరియు ఆయనే నిత్యమాశ్రమపూజితుడు—ఆశ్రమాలలో నిత్యం ఆరాధింపబడే పతి।

Verse 96

ब्रह्मचारी लोकचारी सर्वचारी सुचारवित् ईशान ईश्वरः कालो निशाचारी ह्यनेकदृक्

ఆయనే బ్రహ్మచారి—దివ్య సంయమి; ఆయనే లోకచారి—లోకాలలో సంచరించువాడు. ఆయనే సర్వచారి—సర్వత్ర గమనశీలుడు, సుచారవిత్—సదాచార జ్ఞాత. ఆయనే ఈశానుడు, పరమ ఈశ్వరుడు; ఆయనే కాలుడు—కాలస్వరూపుడు. ఆయనే నిశాచారి—రాత్రిలోనూ సంచరించువాడు, అనేకదృక్—అనేక విధాలుగా సర్వం దర్శించువాడు।

Verse 97

निमित्तस्थो निमित्तं च नन्दिर् नन्दिकरो हरः नन्दीश्वरः सुनन्दी च नन्दनो विषमर्दनः

ఆయన నిమిత్తంలో స్థితుడై ఉండి, తానే నిమిత్త-కారణమూ. ఆయన నంది, ఆనందదాత, హరుడు, నందీశ్వరుడు, సునంది, నందనుడు, విషము (విషాది) మర్దించువాడు।

Verse 98

भगहारी नियन्ता च कालो लोकपितामहः चतुर्मुखो महालिङ्गश् चारुलिङ्गस्तथैव च

ఆయన భగము (ఐశ్వర్య/శక్తి) హరించువాడు, పరమ నియంత; ఆయనే కాలము, లోకాల పితామహుడు. ఆయనే చతుర్ముఖుడు; ఆయనే మహాలింగము, అలాగే చారులింగమూ.

Verse 99

लिङ्गाध्यक्षः सुराध्यक्षः कालाध्यक्षो युगावहः बीजाध्यक्षो बीजकर्ता अध्यात्मानुगतो बलः

ఆయన లింగాధ్యక్షుడు, దేవాధ్యక్షుడు, కాలాధ్యక్షుడు, యుగాలను వహించువాడు. ఆయన బీజాధ్యక్షుడు, బీజకర్త; అధ్యాత్మాన్ని అనుసరించే అంతర్భలమూ ఆయనే.

Verse 100

इतिहासश् च कल्पश् च दमनो जगदीश्वरः दम्भो दम्भकरो दाता वंशो वंशकरः कलिः

ఆయన ఇతిహాసమూ, కల్పమూ; ఆయన దమనకర్త, జగదీశ్వరుడు. ఆయన దంభమూ, దంభకర్తయూ; ఆయన దాత. ఆయన వంశమూ, వంశకర్తయూ; అలాగే ఆయన కలి (కలియుగము) కూడా.

Verse 101

लोककर्ता पशुपतिर् महाकर्ता ह्यधोक्षजः अक्षरं परमं ब्रह्म बलवाञ्छुक्त एव च

ఆయన లోకకర్త; ఆయన పశుపతి—పాశబద్ధ జీవుల స్వామి (పతి). ఆయన మహాకర్త, ఇంద్రియాలకు అందని అధోక్షజుడు. ఆయన అక్షరుడు, పరబ్రహ్మమే—బలవంతుడు, సత్యవాక్య (శుక్త) స్వరూపుడు.

Verse 102

नित्यो ह्यनीशः शुद्धात्मा शुद्धो मानो गतिर्हविः प्रासादस्तु बलो दर्पो दर्पणो हव्य इन्द्रजित्

ఆయన నిత్యుడు, నియమాలకు అతీతుడు, శుద్ధాత్ముడు, శుద్ధత స్వరూపుడు. ఆయనే సమస్తానికి ప్రమాణం, పరమ గతి-ఆశ్రయం, పవిత్ర హవిస్సు. ఆయనే మహాప్రాసాదసమ ధామం, బలం, దర్పం, దర్పణం; హవ్యార్హుడు, ఇంద్రసమ శక్తులను జయించిన శివుడు.

Verse 103

वेदकारः सूत्रकारो विद्वांश् च परमर्दनः महामेघनिवासी च महाघोरो वशीकरः

ఆయన వేదకర్త, సూత్రకర్త, పరమ విద్వాంసుడు. బంధనాన్ని మర్దించే మహావిజేత; మహామేఘంలో నివసించువాడు, అజ్ఞానాన్ని భయంకరంగా సంహరించువాడు, సమస్తాన్ని వశపరచే ప్రభువు.

Verse 104

अग्निज्वालो महाज्वालः परिधूम्रावृतो रविः धिषणः शङ्करो नित्यो वर्चस्वी धूम्रलोचनः

ఆయన అగ్ని జ్వాల, మహాజ్వాల; చుట్టూ ధూమంతో ఆవరించబడిన సూర్యునివంటి వాడు. ఆయనే ధిషణ—అంతర్భుద్ధి; నిత్య శంకరుడు, తేజోవంతుడు, ధూమ్రలోచన ప్రభువు—ఆయన దృష్టి బంధనాన్ని దహిస్తుంది.

Verse 105

नीलस् तथाङ्गलुप्तश् च शोभनो नरविग्रहः स्वस्ति स्वस्तिस्वभावश् च भोगी भोगकरो लघुः

ఆయన నీలవర్ణుడు; సాధారణ దృష్టికి అవయవాలు మరుగున ఉండే వాడు; శోభనుడు, నరవిగ్రహం ధరించువాడు. ఆయనే స్వస్తి, స్వస్తి స్వభావుడు; భోగి (పతి) మరియు భోగదాత, అయినా లఘువు—అస్పృశ్యంగా, అబద్ధంగా ఉంటాడు.

Verse 106

उत्सङ्गश् च महाङ्गश् च महागर्भः प्रतापवान् कृष्णवर्णः सुवर्णश् च इन्द्रियः सर्ववर्णिकः

ఆయన ఉత్సంగం—జగత్తుకు ఆధారమైన ఒడిలోని ఆశ్రయం; మహాంగం—అపరిమిత స్వరూపం; మహాగర్భం—సర్వలోకాల మహాగర్భం; ప్రతాపవంతుడు—తేజోమయ ప్రభువు. ఆయన కృష్ణవర్ణ రహస్యమూ, సువర్ణ ప్రకాశమూ; ఆయన ఇంద్రియ—ఇంద్రియాలకు అంతర్యామి, సర్వవర్ణిక—అన్ని వర్ణరూపాలుగా ప్రకాశించినా గుణాతీత ఏక పతి.

Verse 107

महापादो महाहस्तो महाकायो महायशाः महामूर्धा महामात्रो महामित्रो नगालयः

యొక్క పాదాలు మహావిశాలమైనవి, హస్తాలు మహాబలమైనవి, దేహం విరాటమైనది, యశస్సు పరమమైనది; శిరస్సు మహత్తరము, మహిమ అపరిమేయము, మైత్రి అనంతము—పర్వతనివాసి కైలాసపతి శివుడు।

Verse 108

महास्कन्धो महाकर्णो महोष्ठश् च महाहनुः महानासो महाकण्ठो महाग्रीवः श्मशानवान्

భుజస్కంధాలు మహావిశాలం, కర్ణాలు మహత్తరం, ఓష్ఠాలు మరియు హనువు మహాబలము; నాసిక ఉన్నతం, కంఠం మరియు గ్రీవ మహావిరాటం—అతడు శ్మశానవాసి ప్రభువు, భయాతీత పతి శివుడు, బద్ధపశువులకు మోక్షం ప్రసాదించువాడు।

Verse 109

महाबलो महातेजा ह्य् अन्तरात्मा मृगालयः लम्बितोष्ठश् च निष्ठश् च महामायः पयोनिधिः

అతడు మహాబలవంతుడు, మహాతేజస్సుగలవాడు; నిజంగా అంతరాత్మ. మృగాలయంలో నివసించువాడు, సమస్త జీవులకు అధిపతి. లంబిత ఓష్ఠములు గలవాడు, అచల నిష్ఠావంతుడు; అతడే మహామాయ, సమస్త ప్రవాహాలకు సముద్రనిధి।

Verse 110

महादन्तो महादंष्ट्रो महाजिह्वो महामुखः महानखो महारोमा महाकेशो महाजटः

అతడు మహాదంతుడు, మహాదంష్ట్రుడు (ప్రబల దాడలు) గలవాడు; జిహ్వ మహావిశాలం, ముఖం మహావిరాటం. నఖాలు మహత్తరము, రోమాలు ఘనము, కేశాలు సమృద్ధి, జటలు మహాప్రచండం—అటువంటి మహాదేవుని భయభాస్వర రూపం సర్వమాపనలకు అతీతం।

Verse 111

असपत्नः प्रसादश् च प्रत्ययो गीतसाधकः प्रस्वेदनो ऽस्वेदनश् च आदिकश् च महामुनिः

అతడు అసపత్నుడు—అద్వితీయుడు; అతడే ప్రసాదరూప కృప. అతడే ప్రత్యయము—అచల ఆశ్రయం; పవిత్ర గీత-కీర్తనలను సాధించి సిద్ధి చేయువాడు. తపస్సుతో స్వేదం కలిగించువాడూ, స్వేదాతీత నిరవికారుడూ; ఆదికుడు, మహాముని శివుడు।

Verse 112

वृषको वृषकेतुश् च अनलो वायुवाहनः मण्डली मेरुवासश् च देववाहन एव च

ఆయన వృషకుడు, వృషకేతువు; ఆయన అనలుడు—ప్రజ్వలిత అగ్ని; ఆయన వాయువాహనుడు—పవనంపై ఆరూఢుడు; ఆయన మండలీ—యుగచక్రాల అధిపతి; ఆయన మేరువాసి; దేవతలను ధారించి మోసే దేవవాహనుడు ఆయనే।

Verse 113

अथर्वशीर्षः सामास्य ऋक्सहस्रोर्जितेक्षणः यजुः पादभुजो गुह्यः प्रकाशौजास्तथैव च

ఆయన శిరస్సు అథర్వవేదం, ముఖం సామవేదం; ఆయన బలమైన దృష్టి సహస్ర ఋక్కులు; ఆయన పాదాలు యజుః—ఆయన గుహ్యుడు, అంతర్లీన ప్రభువు; అలాగే ప్రకాశమయ ఓజస్సు గలవాడు।

Verse 114

अमोघार्थप्रसादश् च अन्तर्भाव्यः सुदर्शनः उपहारः प्रियः सर्वः कनकः काञ्चनस्थितः

ఆయన కృప ఉద్దేశ్యం ఎప్పుడూ విఫలమవదు; అంతరంలోనే సాక్షాత్కరించదగిన అంతర్వాసి ప్రభువు; సుదర్శనుడు—మనోహర దర్శనుడు; పూజలో సమర్పణగా ఆయనే; అందరికీ ప్రియుడు; కనకస్వరూపుడు, కాంచన తేజస్సులో స్థితుడు।

Verse 115

नाभिर् नन्दिकरो हर्म्यः पुष्करः स्थपतिः स्थितः सर्वशास्त्रो धनश्चाद्यो यज्ञो यज्वा समाहितः

ఆయన నాభి—జగత్తు కేంద్రం; నందికరుడు—మంగళానంద దాత; హర్మ్యుడు—ఉన్నత దివ్య ధామం; పుష్కరుడు—పవిత్ర సరస్సు సముడు; స్థపతి—సృష్టి శిల్పి, సదా స్థితుడు. ఆయన సర్వశాస్త్రస్వరూపుడు, ధనం, ఆద్యుడు; ఆయనే యజ్ఞం, యజమాని కూడా, యోగసమాధిలో సమాహితుడు।

Verse 116

नगो नीलः कविः कालो मकरः कालपूजितः सगणो गणकारश् च भूतभावनसारथिः

ఆయన నగుడు—పర్వతసమ దృఢుడు; నీలుడు—శ్యామవర్ణుడు; కవి—దర్శి ఋషి; కాలుడు—కాలస్వరూపుడు; మకరుడు—మకరచిహ్నధారి ప్రభువు; కాలరూపంగా పూజింపబడువాడు; సగణుడు—గణులతో కూడినవాడు; గణకారుడు—గణాల స్రష్టా, నాయకుడు; భూతభావనసారథి—సర్వజీవులను నడిపి ఉద్ధరించే సారథి।

Verse 117

भस्मशायी भस्मगोप्ता भस्मभूततनुर्गणः आगमश् च विलोपश् च महात्मा सर्वपूजितः

ఆయన భస్మశయి, భస్మరక్షకుడు, భస్మమయ దేహధారులైన గణములతో కూడినవాడు; ఆయనే ఆగమస్వరూపుడు, లయకర్త; మహాత్ముడు, సర్వపూజ్యుడు శివుడు।

Verse 118

शुक्लः स्त्रीरूपसम्पन्नः शुचिर्भूतनिषेवितः आश्रमस्थः कपोतस्थो विश्वकर्मा पतिर्विराट्

ఆయన శుక్లుడు—ప్రకాశవంతుడు, పవిత్రుడు; స్త్రీరూప శక్తితో సంపన్నుడు; శుచి, నిర్మలుడు, భూతగణసేవితుడు. ఆశ్రమస్థుడు, కపోతసమ శాంతిలో స్థితుడు; విశ్వకర్మ, పతి, విరాట్।

Verse 119

विशालशाखस् ताम्रोष्ठो ह्य् अम्बुजालः सुनिश्चितः कपिलः कलशः स्थूल आयुधश्चैव रोमशः

ఆయన విశాలశాఖలవాడు, తామ్రోష్ఠుడు, అంబుజాలస్వరూపుడు, దృఢనిశ్చయుడు; కపిలవర్ణుడు, కలశస్వరూపుడు, స్థూలకాయుడు; ఆయుధధారి, రోమశుడు—అటువంటి ప్రభువు।

Verse 120

गन्धर्वो ह्यदितिस्तार्क्ष्यो ह्य् अविज्ञेयः सुशारदः परश्वधायुधो देवो ह्य् अर्थकारी सुबान्धवः

ఆయన గంధర్వస్వరూపుడు, అదితివలె అనంతుడు, తార్క్ష్యసమ వేగవంతుడు; అవిజ్ఞేయుడు, సుశారదుడు, పరమ వివేకి. పరశువు ఆయన ఆయుధం; ఆయన దేవుడు, అర్థకారి, సుబాంధవుడు।

Verse 121

तुम्बवीणो महाकोप ऊर्ध्वरेता जलेशयः उग्रो वंशकरो वंशो वंशवादी ह्यनिन्दितः

ఆయన తుంబవీణావాదకుడు, మహాకోపస్వరూపుడు, ఊర్ధ్వరేతా బ్రహ్మచారి; జలేశయుడు—జలములో శయనించువాడు. ఉగ్రుడు, వంశకర్త, వంశమే, వంశవాది, అనిందిత ప్రభువు।

Verse 122

सर्वाङ्गरूपी मायावी सुहृदो ह्यनिलो बलः बन्धनो बन्धकर्ता च सुबन्धनविमोचनः

ఆయన సర్వాంగరూపుడు, మాయాధారి, శుభహిత సుహృదుడు; ఆయనే అనిలుడు, ఆయనే బలం. ఆయనే బంధనం, బంధనకర్త; అత్యంత దృఢ బంధనాల నుండీ విమోచకుడై విడుదల చేయువాడు।

Verse 123

राक्षसघ्नो ऽथ कामारिर् महादंष्ट्रो महायुधः लम्बितो लम्बितोष्ठश् च लम्बहस्तो वरप्रदः

ఆయన రాక్షసఘ్నుడు, కామారుడు; మహాదంష్ట్రుడు, మహాయుధధారి. ఆయన ఉన్నతుడు, దీర్ఘోష్ఠుడు, దీర్ఘహస్తుడు—వరప్రదాత ప్రభువు।

Verse 124

बाहुस्त्वनिन्दितः सर्वः शङ्करो ऽथाप्यकोपनः अमरेशो महाघोरो विश्वदेवः सुरारिहा

ఆయన మహాబాహువు, సర్వథా అనింద్యుడు; శంకరుడే అయినా అకోపుడు—క్రోధరహితుడు. ఆయన అమరేశుడు, మహాఘోరుడు, విశ్వదేవుడు, సురారిహా—దేవశత్రువులను సంహరించువాడు।

Verse 125

अहिर्बुध्न्यो निरृतिश् च चेकितानो हली तथा अजैकपाच्च कापाली शं कुमारो महागिरिः

అహిర్బుధ్న్య, నిరృతి, చేకితాన, హలీ, అజైకపాద్, కపాలీ, శం, కుమార, మహాగిరి—ఇవీ రుద్రుని సహస్రనామాలలో పూజ్యమైన నామరూపాలు; వీటివలన పతి-పరమేశ్వరుని బహురూప శక్తి ప్రకాశిస్తుంది, పాశాన్ని దమనించి పశు (బద్ధజీవులను) రక్షించును।

Verse 126

धन्वन्तरिर्धूमकेतुः सूर्यो वैश्रवणस् तथा धाता विष्णुश् च शक्रश् च मित्रस्त्वष्टा धरो ध्रुवः

ఆయన ధన్వంతరి, ధూమకేతు, సూర్యుడు, అలాగే వైశ్రవణుడు (కుబేరుడు). ఆయన ధాత, విష్ణువు, శక్రుడు (ఇంద్రుడు); ఆయన మిత్రుడు, త్వష్టా, ధరుడు, ధ్రువుడు—అచల ధ్రువస్థంభం।

Verse 127

प्रभासः पर्वतो वायुर् अर्यमा सविता रविः धृतिश्चैव विधाता च मान्धाता भूतभावनः

ఆయనే ప్రభాసుడు (దీప్త తేజస్సు); ఆయనే పర్వతమువలె స్థిర ఆధారం; ఆయనే వాయువు, అర్యమా, సవితృ, రవి. ఆయనే ధృతి, విధాత; ఆయనే మాంధాత; ఆయనే భూతభావనుడు—సర్వ జీవులను ప్రదర్శించి పోషించే పరమ పతి.

Verse 128

नीरस्तीर्थश् च भीमश् च सर्वकर्मा गुणोद्वहः पद्मगर्भो महागर्भश् चन्द्रवक्त्रो नभो ऽनघः

ఆయనే నీరస్తీర్థుడు—ఆయన పవిత్రత ఏ ఒక్క తీర్థానికీ పరిమితం కాదు; ఆయనే భీముడు—భయభక్తిని కలిగించే ప్రభువు. ఆయనే సర్వకర్మా—సర్వ కర్మల కర్త, అంతర్యామి నియంత; గుణోద్వహుడు—గుణాలను ధరించి వాటికి అతీత ఆధారం. ఆయనే పద్మగర్భుడు—ప్రకట ధర్మవ్యవస్థకు మూలం; మహాగర్భుడు—సర్వ లోకాల మహాగర్భం; చంద్రవక్త్రుడు—చంద్రునివలె శీతల ముఖుడు; మరియు నభః—సర్వవ్యాపి ఆకాశం; అనఘుడు—కర్మమలరహిత పరమ పతి.

Verse 129

बलवांश्चोपशान्तश् च पुराणः पुण्यकृत्तमः क्रूरकर्ता क्रूरवासी तनुरात्मा महौषधः

ఆయనే బలవంతుడు, సంపూర్ణ ఉపశాంతుడు; ఆయనే పురాణుడు, పుణ్యకర్మలలో శ్రేష్ఠ కర్త. ఆయనే క్రూరకర్త, క్రూరవాసి; సూక్ష్మస్వరూప ఆత్మ; పాశబంధాన్ని తొలగించే మహౌషధి.

Verse 130

सर्वाशयः सर्वचारी प्राणेशः प्राणिनां पतिः देवदेवः सुखोत्सिक्तः सदसत्सर्वरत्नवित्

ఆయనే సర్వాశయుడు—అందరి హృదయాలలో ఆశ్రయం; ఆయనే సర్వచారి—సర్వత్ర సంచరించువాడు. ఆయనే ప్రాణేశుడు, సర్వ ప్రాణుల పతి; ఆయనే దేవదేవుడు, ఆనందంతో ఉప్పొంగువాడు; ఆయనే సత్-అసత్ జ్ఞాత, సర్వ రత్నతత్త్వాలను తెలిసినవాడు.

Verse 131

कैलासस्थो गुहावासी हिमवद्गिरिसंश्रयः कुलहारी कुलाकर्ता बहुवित्तो बहुप्रजः

ఆయనే కైలాసస్థుడు, ఆయనే గుహావాసి, ఆయనే హిమవద్గిరుల ఆశ్రయుడు. ఆయనే (అశుద్ధ) కులాన్ని హరించువాడు, శుద్ధ కులాన్ని స్థాపించువాడు; ఆయనే బహువిత్తుడు—సమృద్ధి స్వామి, బహుప్రజుడు—అనేక సంతానాన్ని ప్రసాదించువాడు.

Verse 132

प्राणेशो बन्धकी वृक्षो नकुलश् चाद्रिकस् तथा ह्रस्वग्रीवो महाजानुर् अलोलश् च महौषधिः

ఆయనే ప్రాణేశుడు, ప్రాణాల అధిపతి; ఆయనే బంధకీ-వృక్షము, బంధించి ఆశ్రయమిచ్చే వృక్షము. ఆయనే నకులుడు, ఆద్రికుడు (పర్వతజుడు); హ్రస్వగ్రీవుడు, మహాజానువు, అలోలుడు, మహౌషధి—పాశాలను విడిపించే పతి శివుడు।

Verse 133

सिद्धान्तकारी सिद्धार्थश् छन्दो व्याकरणोद्भवः सिंहनादः सिंहदंष्ट्रः सिंहास्यः सिंहवाहनः

ఆయనే సిద్ధాంతకారి, సిద్ధార్థుడు—సర్వ ప్రయోజనాలను నెరవేర్చువాడు; ఆయన నుంచే ఛందస్సు, వ్యాకరణం ఉద్భవించాయి. ఆయనే సింహనాదుడు, సింహదంష్ట్రుడు, సింహాస్యుడు, సింహవాహనుడు—పాశబంధానికి భయంకరుడైన పరమ పతి శివుడు।

Verse 134

प्रभावात्मा जगत्कालः कालः कम्पी तरुस्तनुः सारङ्गो भूतचक्राङ्कः केतुमाली सुवेधकः

ఆయనే ప్రభావాత్ముడు, దివ్య వైభవ స్వరూపుడు; ఆయనే జగత్కాలుడు; ఆయనే కాలమే; కంపీ—లోకాలను కదిలించువాడు. ఆయన దేహం తరువుల రూపం; ఆయన సారంగుడు (మృగము); ఆయన చిహ్నం భూతచక్రం; ఆయన కేతుమాలి, సువేధకుడు—పాశాన్ని ఛేదించే శివుడు।

Verse 135

भूतालयो भूतपतिर् अहोरात्रो मलो ऽमलः वसुभृत् सर्वभूतात्मा निश्चलः सुविदुर् बुधः

ఆయనే భూతాలయుడు, సమస్త జీవులకు ఆశ్రయం; ఆయనే భూతపతి, భూతగణాధిపతి. ఆయనే అహోరాత్రము; ఆయనే మలము, అమలము. ఆయనే వసుభృత్, సర్వభూతాత్మ; నిశ్చలుడు—సువిదులు బుధులు స్పష్టంగా తెలిసికొనువాడు।

Verse 136

असुहृत्सर्वभूतानां निश्चलश्चलविद्बुधः अमोघः संयमो हृष्टो भोजनः प्राणधारणः

ఆయనే సమస్త భూతాలకు అసుహృత్—నిజమైన హితైషి; తాను నిశ్చలుడై ఉండి కూడా చలనాన్ని తెలిసిన బుధుడు. ఆయనే అమోఘుడు; ఆయనే సంయమ స్వరూపుడు; ఆయనే హృష్టుడు. ఆయనే భోజనం, ప్రాణధారణ—సర్వ పశువుల ప్రాణాలను ధారించే పతి శివుడు।

Verse 137

धृतिमान्मतिमांस्त्र्यक्षः सुकृतस्तु युधांपतिः गोपालो गोपतिर्ग्रामो गोचर्मवसनो हरः

ఆయన ధృతిమంతుడు, ప్రకాశమైన మతియుతుడు, త్రినేత్రుడు, సుకృతస్వరూపుడు, యోధుల అధిపతి. ఆయనే గోపాలుడు, గోపతి, గ్రామసముదాయానికి ఆధారం, గోచర్మవస్త్రధారి, హరుడు—బంధనదుఃఖాలను హరించువాడు।

Verse 138

हिरण्यबाहुश् च तथा गुहावासः प्रवेशनः महामना महाकामश् चित्तकामो जितेन्द्रियः

ఆయన హిరణ్యబాహువు—సువర్ణభుజుడు; హృదయగుహలో నివసించువాడు; అంతఃసత్యం మరియు మోక్షంలో ప్రవేశం కలిగించువాడు. ఆయన మహామనస్కుడు, మహాకాముడు (ఆయన సంకల్పమే పరమాధికారం), చిత్తకాముడు—శుద్ధచైతన్యమే ఆయన కోరిక, మరియు జితేంద్రియుడు।

Verse 139

गान्धारश् च सुरापश् च तापकर्मरतो हितः महाभूतो भूतवृतो ह्य् अप्सरोगणसेवितः

ఆయన గాంధారుడు; అలాగే సురాపుడు—కృపవశాత్ అజ్ఞానంతో అర్పించినదాన్నీ స్వీకరించువాడు. ఆయన తపోకర్మలో రతుడు, నిత్య హితకారి. ఆయన మహాభూతతత్త్వం, భూతగణాలతో పరివృతుడు, అప్సరాగణసేవితుడు।

Verse 140

महाकेतुर् धराधाता नैकतानरतः स्वरः अवेदनीय आवेद्यः सर्वगश् च सुखावहः

ఆయన మహాకేతువు—మంగళధ్వజం; ధరాధాత—భూమిని ధారించువాడు. ఆయన ఏకాగ్ర సమాధిలో రతుడు, స్వయంగా ఆద్యస్వరము. సాధారణ సాధనాలతో అవేద్యుడు, కాని వేదప్రకాశం మరియు అంతర్బోధతో ఆవేద్యుడు. సర్వవ్యాపిగా ఆయన సుఖానందాన్ని ప్రసాదించువాడు।

Verse 141

तारणश्चरणो धाता परिधा परिपूजितः संयोगी वर्धनो वृद्धो गणिको ऽथ गणाधिपः

ఆయన తారణుడు—బంధనసముద్రం దాటించువాడు; చరణుడు—శరణ్యపాదస్వరూపుడు; ధాత—ధారకుడు. ఆయన పరిధా—రక్షావలయం, పవిత్ర సరిహద్దు; సర్వత్ర పరిపూజితుడు. ఆయన సంయోగి—పశువును పతిపథంతో యోగింపజేయువాడు; వర్ధనుడు—పోషకుడు; వృద్ధుడు—ప్రాచీన-పరిపక్వ తత్త్వం. ఆయన గణికుడు—గణమధ్య నివసించువాడు, మరియు గణాధిపుడు—శివగణాధిపతి।

Verse 142

नित्यो धाता सहायश् च देवासुरपतिः पतिः युक्तश् च युक्तबाहुश् च सुदेवो ऽपि सुपर्वणः

ఆయన నిత్యుడు—ధాత, విధాత, సదా సహాయకుడు. దేవాసురులకూ అధిపతి, సమస్త పశువుల (బద్ధజీవుల) పరమ పతి. యోగంలో సంపూర్ణంగా యుక్తుడు, నియమిత బలమైన భుజాలు కలవాడు, సుదేవుడు, శుభ పర్వ/విభాగాల అధీశుడు।

Verse 143

आषाढश् च सुषाढश् च स्कन्धदो हरितो हरः वपुरावर्तमानो ऽन्यो वपुःश्रेष्ठो महावपुः

ఆయన ఆషాఢ, సుషాఢ—అచలుడు, పరమ అచలుడు; స్కంధద, బలం-ఆధారం ఇచ్చేవాడు; హరితవర్ణుడు, హరుడు—బంధనహరుడు. శరీరాలను మార్పు చేసే వాడు, వివిధ రూపాలు ధరించి ‘ఇతరుడు’గా కనిపించేవాడు; అయినా ఆయనే శ్రేష్ఠ రూపం, మహావపువు పరమేశ్వరుడు।

Verse 144

शिरोविमर्शनः सर्वलक्ष्यलक्षणभूषितः अक्षयो रथगीतश् च सर्वभोगी महाबलः

ఆయన శిరోవిమర్శనుడు—కృపతో శిరస్సుపై హస్తం ఉంచేవాడు; సమస్త శుభ లక్ష్య-లక్షణాలతో అలంకృతుడు. ఆయన అక్షయుడు; రథగీతంలో స్తుతింపబడినవాడు; సర్వభోగి (అంతర్యామి) మరియు మహాబలవంతుడు।

Verse 145

साम्नायो ऽथ महाम्नायस् तीर्थदेवो महायशाः निर्जीवो जीवनो मन्त्रः सुभगो बहुकर्कशः

ఆయన సామ్నాయుడు, మహామ్నాయుడు—పరంపర స్వరూపుడూ మహాపరంపర. ఆయన తీర్థదేవుడు, మహాయశస్సు కలవాడు. జడత్వానికి అతీతుడైనా ఆయనే జీవనదాత; ఆయనే మంత్రం; శుభకరుడు, సౌభాగ్యదాయకుడు, అయితే అత్యంత కఠినుడు—అతిక్రమించలేనివాడు।

Verse 146

रत्नभूतो ऽथ रत्नाङ्गो महार्णवनिपातवित् मूलं विशालो ह्यमृतं व्यक्ताव्यक्तस्तपोनिधिः

ఆయన రత్నస్వరూపుడు, రత్నమయ అవయవాలు కలవాడు; మహార్ణవంలో అవతరణను తెలిసినవాడు. ఆయన మూలకారణం, విశాలుడు; ఆయనే అమృతం, మరణరహితం. ఆయన వ్యక్త-అవ్యక్త రెండూ; తపస్సు నిధి—అటువంటి పతి, భగవాన్ శివుడు।

Verse 147

आरोहणो ऽधिरोहश् च शीलधारी महातपाः महाकण्ठो महायोगी युगो युगकरो हरिः

ఆయనే ఆరోహణుడు, సమస్త జీవులను పైకి ఎత్తే అధిరోహుడు; శీలధర్మధారి మహాతపస్వి. ఆయన మహాకంఠుడు, పరమయోగి; ఆయనే యుగము, యుగకర్త—హరి, బంధనదుఃఖహరుడు.

Verse 148

युगरूपो महारूपो वहनो गहनो नगः न्यायो निर्वापणो ऽपादः पण्डितो ह्यचलोपमः

ఆయన యుగరూపుడు, మహారూపుడు; లోకాలను మోసే వాహకుడు, అగాధ-గహనుడు; అచల పర్వతసముడు. ఆయనే న్యాయతత్త్వం, బంధనాగ్ని శమింపజేసే నిర్వాపణుడు; పాదరహితుడు—గమన పరిమితికి అతీతుడు; నిజ పండితుడు, అచలపర్వతంలా స్థిరుడు.

Verse 149

बहुमालो महामालः शिपिविष्टः सुलोचनः विस्तारो लवणः कूपः कुसुमाङ्गः फलोदयः

ఆయన బహుమాలుడు, మహామాలధారి; సమస్త రూపాలలో వ్యాపించిన శిపివిష్టుడు; సులోచనుడు. ఆయనే అనంత విస్తారం, రస-లవణసారము; కూపంలా మూలస్రోతస్సు; కుసుమసమ శుభాంగుడు, ఫలోదయుడు—ఫలసిద్ధికి కారణభూతుడు.

Verse 150

ऋषभो वृषभो भङ्गो मणिबिम्बजटाधरः इन्दुर्विसर्गः सुमुखः शूरः सर्वायुधः सहः

ఆయన ఋషభుడు, వృషభుడు; భంగుడు—బంధనరూపాలను భంగం చేసే వాడు; మణిబింబంలా కాంతిమంతమైన జటలను ధరించినవాడు. ఆయన ఇందువు, పవిత్ర విసర్గుడు; సుముఖుడు, శూరుడు; సర్వాయుధధారి, సహుడు—అన్నిటిని భరించేవాడు.

Verse 151

निवेदनः सुधाजातः स्वर्गद्वारो महाधनुः गिरावासो विसर्गश् च सर्वलक्षणलक्षवित्

ఆయన నివేదనుడు—అన్నీ అర్పణలు సమర్పించబడే వాడు; సుధాజాతుడు—అమృతజన్య ప్రభువు. ఆయనే స్వర్గద్వారం, ఉన్నత స్థితులకు ద్వారం; మహాధనుః—మహాధనుస్సు ధరించినవాడు. ఆయన గిరావాసుడు—పర్వతనివాసి; విసర్గుడు—సృష్టి ప్రవహించే పవిత్ర స్రవణం; సర్వలక్షణలక్షవిత్—ప్రతి లక్షణపు చిహ్నార్థాన్ని తెలిసినవాడు.

Verse 152

गन्धमाली च भगवान् अनन्तः सर्वलक्षणः संतानो बहुलो बाहुः सकलः सर्वपावनः

భగవాన్ శివుడు పవిత్ర సుగంధమాలిని ధరించినవాడు, అనంతుడు, సమస్త శుభలక్షణాలతో యుక్తుడు. సంతాన-పరంపరకు మూలం, సమృద్ధుడు, బహుభుజుడు, సమగ్రస్వరూపుడు, సర్వపావనుడు।

Verse 153

करस्थाली कपाली च ऊर्ध्वसंहननो युवा यन्त्रतन्त्रसुविख्यातो लोकः सर्वाश्रयो मृदुः

ఆయన చేతిలో స్థాలిని ధరించి, కపాలచిహ్నంతో విభూషితుడు. ఉద్ధ్వసంహననుడై సదా యువకుడు; యంత్ర-తంత్రాలలో సుప్రసిద్ధ ఆచార్యుడు. ఆయనే లోకస్వరూపుడు, సర్వాశ్రయుడు, కరుణతో మృదువైనవాడు।

Verse 154

मुण्डो विरूपो विकृतो दण्डी कुण्डी विकुर्वणः वार्यक्षः ककुभो वज्री दीप्ततेजाः सहस्रपात्

ఆయన ముండితశిరుడు, విరూపుడు, వికృతరూపధారి; దండీ, కుండీధారి, ఇష్టానుసారం నానారూపాలు ధరించే వికుర్వణుడు. జలంలా శీతలమైన దృష్టి గలవాడు; దిక్కుల ఆధారం, వజ్రధారి; దీప్తతేజస్సుతో ప్రకాశించే సహస్రపాదుడు।

Verse 155

सहस्रमूर्धा देवेन्द्रः सर्वदेवमयो गुरुः सहस्रबाहुः सर्वाङ्गः शरण्यः सर्वलोककृत्

ఆయన సహస్రమూర్ధుడు, దేవులలో దేవేంద్రుడు; సమస్త దేవతలు సమాహితమైన గురువు. సహస్రబాహువు, విశ్వంలోని ప్రతి అంగంగా వ్యాపించినవాడు; శరణ్యుడు, సర్వలోకకర్త-ధర్త।

Verse 156

पवित्रं त्रिमधुर्मन्त्रः कनिष्ठः कृष्णपिङ्गलः ब्रह्मदण्डविनिर्माता शतघ्नः शतपाशधृक्

ఆయన పరమ పవిత్రుడు, త్రిమధుర మంత్రస్వరూపుడు. ‘కనిష్ఠుడు’ మరియు కృష్ణ-పింగళ వర్ణుడు; బ్రహ్మదండ నిర్మాత, శతఘ్నుడు, శతపాశధారి—పశువును పాశంతో బంధించేవాడూ, పతిగా బంధవిమోచనాన్ని ప్రసాదించేవాడూ।

Verse 157

कला काष्ठा लवो मात्रा मुहूर्तो ऽहः क्षपा क्षणः विश्वक्षेत्रप्रदो बीजं लिङ्गमाद्यस्तु निर्मुखः

ఆయనే కాలస్వరూపుడు—కలా, కాష్ఠా, లవ, మాత్ర, ముహూర్త, పగలు, రాత్రి, క్షణము. ఆయనే విశ్వక్షేత్రాన్ని ప్రసాదించువాడు, బీజస్వరూపుడు; ఆద్య లింగము, అనాది, నిర్ముఖుడు—సర్వ పరిమిత రూపాతీతుడు॥

Verse 158

सदसद्व्यक्तमव्यक्तं पिता माता पितामहः स्वर्गद्वारं मोक्षद्वारं प्रजाद्वारं त्रिविष्टपः

ఆయనే సత్ మరియు అసత్; వ్యక్తము మరియు అవ్యక్తము. ఆయనే తండ్రి, తల్లి, పితామహుడు. ఆయనే స్వర్గద్వారం, మోక్షద్వారం, ప్రజాద్వారం—త్రివిష్టపం (దేవలోకం) స్వయంగా ఆయనే॥

Verse 159

निर्वाणं हृदयश्चैव ब्रह्मलोकः परा गतिः देवासुरविनिर्माता देवासुरपरायणः

ఆయనే నిర్వాణము, అంతరంగ హృదయము. ఆయనే బ్రహ్మలోకము, పరమ గతి. ఆయనే దేవాసురుల సృష్టికర్త, దేవాసురుల పరమాశ్రయుడు॥

Verse 160

देवासुरगुरुर् देवो देवासुरनमस्कृतः देवासुरमहामात्रो देवासुरगणाश्रयः

ఆయనే దేవుడు—దేవాసురుల గురువు; దేవాసురులచే నమస్కరింపబడువాడు. ఆయనే దేవాసురులపై పరమ మహామాత్రుడు (ప్రధానాధికారం), వారి సమస్త గణాలకు ఆశ్రయము॥

Verse 161

देवासुरगणाध्यक्षो देवासुरगणाग्रणीः देवाधिदेवो देवर्षिर् देवासुरवरप्रदः

ఆయనే దేవాసుర గణాధ్యక్షుడు, ఆ గణాలలో అగ్రణి. ఆయనే దేవాధిదేవుడు, దేవర్షి, దేవాసురులకు వరప్రదాత॥

Verse 162

देवासुरेश्वरो विष्णुर् देवासुरमहेश्वरः सर्वदेवमयो ऽचिन्त्यो देवतात्मा स्वयम्भवः

విష్ణువు దేవులకూ అసురులకూ అధిపతి, దేవాసుర మహేశ్వరుడు. ఆయన సర్వదేవమయుడు, అచింత్యుడు, దేవతల అంతరాత్మ, స్వయంభువు.

Verse 163

उद्गतस्त्रिक्रमो वैद्यो वरदो ऽवरजो ऽम्बरः इज्यो हस्ती तथा व्याघ्रो देवसिंहो महर्षभः

ఆయన ఉద్గతుడు, త్రిక్రముడు, వైద్యుడు, వరదుడు, అవరజుడు (నిత్యనవుడు), ఆకాశసమ సర్వవ్యాపి. యజ్ఞార్హుడు, హస్తి, వ్యాఘ్ర, దేవసింహ, మహర్షభుడు.

Verse 164

विबुधाग्र्यः सुरः श्रेष्ठः स्वर्गदेवस्तथोत्तमः संयुक्तः शोभनो वक्ता आशानां प्रभवो ऽव्ययः

ఆయన విద్వాంసుల్లో అగ్రుడు, దేవుల్లో శ్రేష్ఠుడు, స్వర్గాధిదేవుడు, పరమోత్తముడు. స్వయంసమన్వితుడు, శోభనుడు, సత్యవక్త, దిశలూ ఆశలూ పుట్టుక, అవ్యయుడు.

Verse 165

गुरुः कान्तो निजः सर्गः पवित्रः सर्ववाहनः शृङ्गी शृङ्गप्रियो बभ्रू राजराजो निरामयः

ఆయన గురువు, ప్రియుడు; ఆయనే స్వకీయ సృష్టి-మూలం. పవిత్రుడు, సమస్త వాహనాల ఆధారం; శృంగి, శృంగప్రియుడు, బభ్రు, రాజరాజు, నిరామయుడు.

Verse 166

अभिरामः सुशरणो निरामः सर्वसाधनः ललाटाक्षो विश्वदेहो हरिणो ब्रह्मवर्चसः

ఆయన అభిరాముడు, సుశరణుడు, నిరాముడు, సర్వసాధనుడు. ఆయన లలాటంలో నేత్రం; ఆయన దేహమే విశ్వం; ఆయన హరిణవర్ణ తేజస్సు, బ్రహ్మవర్చస్సుతో ప్రకాశిస్తాడు.

Verse 167

स्थावराणां पतिश्चैव नियतेन्द्रियवर्तनः सिद्धार्थः सर्वभूतार्थो ऽचिन्त्यः सत्यः शुचिव्रतः

ఆయన సమస్త స్థావర జీవుల పతి; నియంత్రిత ఇంద్రియాల నియమంలో నడిచే ఆచరణ గలవాడు. ఆయన సిద్ధార్థుడు, సమస్త భూతాల అంతర్లీన పరమార్థము; అచింత్యుడు, సత్యస్వరూపుడు, శుచివ్రతంలో స్థిరుడు.

Verse 168

व्रताधिपः परं ब्रह्म मुक्तानां परमा गतिः विमुक्तो मुक्तकेशश् च श्रीमाञ्छ्रीवर्धनो जगत्

ఆయన వ్రతాధిపతి, పరబ్రహ్మ, ముక్తుల పరమగతి. ఆయన సదా విముక్తుడు, ముక్తకేశుడు; శ్రీమంతుడు—శ్రీవర్ధనుడు, జగత్తును ధారించే వాడు.

Verse 169

यथाप्रधानं भगवान् इति भक्त्या स्तुतो मया भक्तिमेवं पुरस्कृत्य मया यज्ञपतिर्विभुः

ఏది ప్రధానమో దానికి అనుగుణంగా నేను భక్తితో ఆయనను ‘భగవాన్’ అని స్తుతించాను. ఈ విధంగా భక్తిని ముందుంచి, నేను సర్వవ్యాపి యజ్ఞపతి—శివుని స్తవించాను.

Verse 170

ततो ह्यनुज्ञां प्राप्यैवं स्तुतो भक्तिमतां गतिः तस्माल्लब्ध्वा स्तवं शंभोर् नृपस्त्रैलोक्यविश्रुतः

ఆ తరువాత అనుజ్ఞను పొందినవాడు—ఇలా స్తుతించబడినప్పుడు భక్తులకు గతి, ఆశ్రయమయ్యే ఆయన—త్రైలోక్య ప్రసిద్ధుడైన ఆ రాజు శంభువు యొక్క ఆ స్తవాన్ని పొందాడు.

Verse 171

अश्वमेधसहस्रस्य फलं प्राप्य महायशाः गणाधिपत्यं सम्प्राप्तस् तण्डिनस्तेजसा प्रभोः

వెయ్యి అశ్వమేధ యజ్ఞాల ఫలానికి సమానమైన పుణ్యఫలాన్ని పొందిన మహాయశస్సుగల తండిన్, ప్రభువు (శివుని) తేజోమయ అనుగ్రహంతో గణాధిపత్యాన్ని పొందాడు.

Verse 172

यः पठेच्छृणुयाद् वापि श्रावयेद्ब्राह्मणानपि अश्वमेधसहस्रस्य फलं प्राप्नोति वै द्विजाः

హే ద్విజులారా! ఎవడు దీనిని పఠిస్తాడో, వినుతాడో, లేదా బ్రాహ్మణులకు వినిపిస్తాడో, అతడు నిశ్చయంగా సహస్ర అశ్వమేధ ఫలాన్ని పొందుతాడు।

Verse 173

ब्रह्मघ्नश् च सुरापश् च स्तेयी च गुरुतल्पगः शरणागतघाती च मित्रविश्वासघातकः

బ్రాహ్మణహంతకుడు, మద్యపానికుడు, దొంగ, గురుపత్నీశయనదూషకుడు, శరణాగతహంతకుడు, మిత్రవిశ్వాసఘాతకుడు—ఇవారు మహాపాతకులు।

Verse 174

मातृहा पितृहा चैव वीरहा भ्रूणहा तथा संवत्सरं क्रमाज्जप्त्वा त्रिसंध्यं शङ्कराश्रमे

మాతృహంతకుడు, పితృహంతకుడు, వీరహంతకుడు లేదా భ్రూణహంతకుడైనా—శంకరాశ్రమంలో నివసించి క్రమంగా ఒక సంవత్సరం త్రిసంధ్య జపం చేస్తే శుద్ధి పొందుతాడు।

Verse 175

देवम् इष्ट्वा त्रिसंध्यं च सर्वपापैः प्रमुच्यते

త్రిసంధ్య వేళల్లో దేవుని ఆరాధించినవాడు సమస్త పాపాల నుండి విముక్తుడవుతాడు।