Adhyaya 45: Ritual Procedure for Worship of Rāma and Lakṣmaṇa in the Month of Jyeṣṭha
Jyeṣṭha-māsa Rāma-Lakṣmaṇa-arcana-vidhiḥ
Ritual-Manual
वराह–पृथिवीसंवादे दुर्वासोवचनप्रणीतोऽयं अध्यायः ज्येष्ठमासे रामलक्ष्मणयोः पूजाविधिं निरूपयति। साधकः संकल्पं कृत्वा नानाशुभपुष्पैः परं देवं समर्चयेत्। ततः ‘नमो रामाभिरामाय’ इत्यादिभिः पादादारभ्य कटि-उदर-वक्षः-कण्ठ-बाहु-शिरःपर्यन्तं अङ्गाङ्गपूजा विधीयते, पूर्वोक्तकुम्भस्य नियमेन स्थापनेन च समापनम्। सुवर्णप्रतिमयोः रामलक्ष्मणयोः पूजनं कृत्वा प्रभाते ब्राह्मणाय दानं निर्दिश्यते। दृष्टान्ते वसिष्ठोपदेशात् दशरथो विधिमिमं कृत्वा रामं पुत्रत्वेन प्राप्नोति। अन्ते दीर्घकालस्वर्गभोगः, पुनर्जन्मनि राजसूयादियजमानत्वं, पापनाशः, चिरनिरवाणप्राप्तिश्च फलरूपेण कथ्यते।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 45
Verse 1
दुर्वासा उवाच । ज्येष्ठमासेऽप्येवमेवं संकल्प्य विधिना नरः । अर्चयेत् परमं देवं पुष्पैर्नानाविधैः शुभैः ॥ ४५.१ ॥
दुर्वासा उवाच—ज्येष्ठमासेऽप्येवं विधिना संकल्प्य नरः। नानाविधैः शुभैः पुष्पैः परमं देवं समर्चयेत्॥
Verse 2
नमो रामाभिरामाय पादौ पूर्वं समर्चयेत् । त्रिविक्रमायेति कटिं धृतविश्वाय चोदरम् ॥ ४५.२ ॥
नमो रामाभिरामाय इति पूर्वं पादौ समर्चयेत्। त्रिविक्रमायेति कटिं, धृतविश्वाय चोदरम्॥
Verse 3
उरः संवत्सरायेति कण्ठं संवर्त्तकाय च । सर्वास्त्रधारिणे बाहू स्वनाम्ना अब्जरथाङ्गकौ ॥ ४५.३ ॥
उरः संवत्सरायेति, कण्ठं संवर्त्तकाय च। सर्वास्त्रधारिणे बाहू स्वनाम्ना—अब्जरथाङ्गकौ॥
Verse 4
सहस्रशीर्षेऽभ्यर्च्य शिरस्तस्य महात्मनः । एवमभ्यर्च्य विधिवत् प्रागुक्तं कुम्भं विन्यसेत् ॥ ४५.४ ॥
सहस्रशीर्षेति नाम्ना देवमभ्यर्च्य, तस्य महात्मनः शिरोऽपि सम्यगर्चयेत्। एवं विधिवदभ्यर्च्य, प्रागुक्तं कुम्भं यथास्थाने विन्यसेत्॥
Verse 5
प्राग्वद् वस्त्रयुगच्छन्नौ सौवर्णौ रामलक्ष्मणौ । अर्चयित्वा विधानॆन प्रभाते ब्राह्मणाय तौ । दातव्यौ मनसा काममीहता पुरुषेण तु ॥ ४५.५ ॥
पूर्ववत् वस्त्रयुगच्छन्नौ सौवर्णौ रामलक्ष्मणौ। विधानतः समभ्यर्च्य प्रभाते ब्राह्मणाय तौ दद्यात्, कामसिद्धिमिच्छता पुरुषेण॥
Verse 6
अपुत्रेण पुरा पृष्टो राज्ञा दशरथेन च । पुत्रकामपरः पश्चाद् वसिष्ठः परमार्चितः ॥ ४५.६ ॥
अपुत्रेण पुरा राज्ञा दशरथेन पृष्टः सः। ततः पुत्रकामपरः वसिष्ठः परमार्चितोऽभवत्॥
Verse 7
इदमेव विधानं तु कथयामास स द्विजः । प्राग्राहस्यं विदित्वा तु स राजा कृतवानिदम् ॥ ४५.७ ॥
इदमेव विधानं स द्विजः सम्यक् कथयामास। प्राग्राहस्यं विदित्वा स राजा तदनुष्ठानं कृतवान्॥
Verse 8
तस्य पुत्रः स्वयं जज्ञे रामनामाऽसुतो बली । चतुर्द्धा सोऽव्ययो विष्णुः परितुष्टो महामुने । एतदैहिकमाख्यातं पारत्रिकमतः शृणु ॥ ४५.८ ॥
तस्मात् स्वयमेव रामनाम बलवान् पुत्रो जज्ञे। चतुर्धा प्रादुर्भूतः अव्ययो विष्णुः परितुष्टोऽभवत्, महामुने। एतदिहलोकसम्बद्धमुक्तं, अधुना पारत्रिकं शृणु॥
Verse 9
तावद् भोगान् भुञ्जते स्वर्गसंस्थो यावदिन्द्राः दश च द्विद्विसंख्याः । अतीतकाले पुनरेत्य मर्त्यो भवेत राजा शतयज्ञयाजी । नश्यन्ति पापानि च तस्य पुंसः प्राप्नोति निर्वाणमलं च शाश्वतम् ॥ ४५.९ ॥
तावत्कालं स्वर्गे स्थितो भोगान् भुङ्क्ते यावद् दशेन्द्राणां द्विगुणसंख्यायाश्च कालः। स कालेऽतीते पुनर्मर्त्यलोके प्रत्यागत्य शतयज्ञयाजी राजा भवति। तस्य पापानि नश्यन्ति, स च शाश्वतं निर्मलं निर्वाणं प्राप्नोति॥
Frequently Asked Questions
The text prioritizes disciplined ritual conduct—saṅkalpa, ordered aṅga-pūjā, and dāna—as a model of regulated social-religious practice. It frames merit as arising from procedural correctness, generosity to a brāhmaṇa, and restraint of intention (manasā), linking ethical action (dāna and observance) with karmic outcomes (pāpa-kṣaya and long-term well-being).
The practice is explicitly set in Jyeṣṭha-māsa (the lunar month Jyeṣṭha). It also specifies a morning timing: the gifting of the golden Rāma–Lakṣmaṇa images is to be done at prabhāta (dawn). No tithi, nakṣatra, or pakṣa is stated in the provided verses.
Direct ecological instructions are not explicit in the provided passage; however, within the Varāha–Pṛthivī macro-frame, the chapter can be read as promoting terrestrial balance indirectly through regulated resource use and redistribution: the rite involves cultivated flowers and the ethical channeling of wealth (golden icons) into socially sanctioned gifting (dāna), a mechanism that can be interpreted as stabilizing human–Earth relations via restraint, order, and non-accumulative generosity.
The narrative references the royal figure Daśaratha (a king seeking a son), the sage Vasiṣṭha (as the authoritative ritual instructor), and the resulting birth of Rāma (named as Daśaratha’s son). Durvāsas is presented as the speaker of the procedural instruction within the chapter’s transmission.