Adhyaya 44: The Vaiśākha Bright-Twelfth Observance: Worship of Hari as Jāmadagnya and Its Fruits
Vaiśākha-śukla-dvādaśī-vrata (Jāmadagnya-Hari-pūjā) phala-kathana
Ritual-Manual (Vrata-vidhi) with Phalaśruti Narrative
वराह–पृथिवीसंवादे वैशाखशुक्लद्वादश्याः (जामदग्न्यहरिपूजाया) व्रतविधिः फलश्रुतिश्च कथ्यते। स्नानपूर्वकनियमैः सह देवालयं गत्वा हरिं पादोदरकटिबाहुकण्ठशिरोऽङ्गन्यासक्रमेण पूजयेत्; आच्छादितं घटं स्थापयित्वा विशेषे वैष्णवपात्रे हरिं प्रतिष्ठाप्य दक्षिणहस्ते परशुधरं रूपं कल्पयेत्, गन्धान् पुष्पाणि च समर्पयेत्। रात्रौ जागरं कृत्वा प्रातः ब्राह्मणाय दानं दद्यात्। ततः वीरसेनराजस्य अपुत्रत्वं, याज्ञवल्क्योपदेशः—एषा द्वादशी अल्पक्लेशेन पुत्रप्रदा—इति, तदनन्तरं नलस्य जन्म च वर्ण्यते; मृत्योरनन्तरं ब्रह्मलोके वासोऽप्सरासहवासश्च, पुनः राज्यलाभश्च फलरूपेण कथ्यते। एवं व्रतनियमदानादिभिः समाजस्थैर्यं पृथिवीधारणं च साध्यते।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 44
Verse 1
दुर्वासा उवाच । वैशाखेऽप्येवमेवं तु संकल्प्य विधिना नरः । तद्वत् स्नानादिकं कृत्वा ततो देवालयं व्रजेत् ॥ ४४.१ ॥
दुर्वासा उवाच—वैशाखेऽपि एवं संकल्प्य विधिना नरः। तद्वत् स्नानादिकं कृत्वा, ततः देवालयं व्रजेत्॥
Verse 2
तत्राराध्य हरिं भक्त्या एभिर्मन्त्रैर्विचक्षणः । जामदग्न्याय पादौ तु उदरं सर्वधारिणे । मधुसूदनायेति कटिमुरः श्रीवत्सधारिणे ॥ ४४.२ ॥
तत्र हरिं भक्त्या आराधयेत् विचक्षणः एभिर्मन्त्रैः—‘जामदग्न्याय’ इति पादयोः, ‘सर्वधारिणे’ इति उदरे, ‘मधुसूदनाय’ इति कटिमुरः, श्रीवत्सधारिणे॥
Verse 3
क्षत्रान्तकाय च भुजौ मणिकण्ठाय कण्ठकम् । स्वनाम्ना शङ्खचक्रौ तु शिरो ब्रह्माण्डधारिणे ॥ ४४.३ ॥
क्षत्रान्तकाय भुजौ न्यस्य, मणिकण्ठाय कण्ठकम् अकरोत्। स्वनाम्ना शङ्खचक्रौ, शिरश्च ब्रह्माण्डधारिणे न्यस्यत्॥
Verse 4
एवमभ्यर्च्य मेधावी प्राग्वत् तस्याग्रतो घटम् । विन्यस्य स्थगितं तद्वद् वस्त्रयुग्मेन वेष्टितम् ॥ ४४.४ ॥
एवमभ्यर्च्य मेधावी प्राग्वत् तस्याग्रतो घटम्। विन्यस्य तं तथा स्थगितं वस्त्रयुग्मेन वेष्टितं कुर्यात्॥
Verse 5
वैणवेन तु पात्रेण तस्मिन् संस्थापयेद्धरिम् । जामदग्न्येति विख्यातं नाम्ना क्लेशविनाशनम् ॥ ४४.५ ॥
वैष्णवेन तु पात्रेण तस्मिन् हरिं संस्थापयेत्। ‘जामदग्न्य’ इति विख्यातं नाम क्लेशविनाशनम्॥
Verse 6
दक्षिणे परशुं हस्ते तस्य देवस्य कारयेत् । सर्वगन्धैश्च सम्पूज्य पुष्पैर्नानाविधैः शुभैः ॥ ४४.६ ॥
दक्षिणे हस्ते तस्य देवस्य परशुं कारयेत्। सर्वगन्धैः सम्पूज्य नानाविधैः शुभैः पुष्पैश्च पूजयेत्॥
Verse 7
ततस्तस्याग्रतः कुर्याज्जागरं भक्तिमान्नरः । प्रभाते विमले सूर्ये ब्राह्मणाय निवेदयेत् । एवं नियमयुक्तस्य यत्फलं तन्निबोध मे ॥ ४४.७ ॥
ततः तस्याग्रतः भक्तिमान्नरः जागरं कुर्यात्। प्रभाते विमले सूर्ये ब्राह्मणाय निवेदयेत्। एवं नियमयुक्तस्य यत्फलं तन्निबोध मे॥
Verse 8
आसीद् राजा महाभागो वीरसेनो महाबलः । अपुत्रः स पुरा तीव्रं तपस्तेपे महौजसा ॥ ४४.८ ॥
आसीद् पुरा राजा महाभागो वीरसेनो महाबलः। स चापुत्रः पूर्वं महौजसा तीव्रं तपस्तेपे॥
Verse 9
चरस्तत्तपो घोरं याज्ञवल्क्यो महामुनिः । आजगाम महायोगी तं दृष्ट्वा नातिदूरतः ॥ ४४.९ ॥
चरन् तत्तपो घोरं याज्ञवल्क्यो महामुनिः। आजगाम महायोगी तं दृष्ट्वा नातिदूरतः॥
Verse 10
तमायान्तमथो दृष्ट्वा ऋषिं परमवर्चसम् । कृताञ्जलिपुटो भूत्वा राजाभ्युत्थानमाकरॊत् ॥ ४४.१० ॥
तमायान्तमथो दृष्ट्वा ऋषिं परमवर्चसम्। कृताञ्जलिपुटो भूत्वा राजाभ्युत्थानमाकरॊत्॥
Verse 11
स पूजितो मुनिः प्राह किमर्थं तप्यते तपः । राजन् कथय धर्मज्ञ किं ते कार्यं विवक्षितम् ॥ ४४.११ ॥
स पूजितो मुनिः प्राह किमर्थं तप्यते तपः। राजन् कथय धर्मज्ञ किं ते कार्यं विवक्षितम्॥
Verse 12
राजोवाच । अपुत्रोऽहं महाभाग नास्ति मे पुत्रसन्ततिः । तेन मे तप आस्थाय क्रिष्यते स्वतनुर्द्विज ॥ ४४.१२ ॥
राजोवाच—अपुत्रोऽहं महाभाग नास्ति मे पुत्रसन्ततिः। तेन मे तप आस्थाय कृश्यते स्वतनुर्द्विज॥
Verse 13
याज्ञवल्क्य उवाच । अलं ते तपसाऽनेन महाक्लेशेन पार्थिव । अल्पायासेन ते पुत्रो भविष्यति न संशयः ॥ ४४.१३ ॥
याज्ञवल्क्य उवाच—हे पार्थिव, एतेन महाक्लेशकरतपसा तेऽलं; अल्पायासेनैव ते पुत्रो भविष्यति, न संशयः।
Verse 14
राजोवाच । कथं मे भविता पुत्रोऽल्पायासेन वै द्विज । एतन्मे कथय प्रीतो भगवन् प्रणतस्य ह ॥ ४४.१४ ॥
राजोवाच—हे द्विज, कथं मेऽल्पायासेन पुत्रो भविष्यति? भगवन्, प्रणतस्य मे प्रीतः सन् एतत् कथय।
Verse 15
दुर्वासा उवाच । एवमुक्तो मुनिस्तेन पार्थिवेन यशस्विना । आचख्यौ द्वादशीं चेमां वैशाखे सितपक्षजाम् ॥ ४४.१५ ॥
दुर्वासा उवाच—तेन यशस्विना पार्थिवेनैवमुक्तो मुनिः, वैशाखस्य सितपक्षजा इमां द्वादशीं व्रतविधानं व्याख्यातवान्।
Verse 16
स हि राजा विधानॆन पुत्रकामो विशेषतः । उपोष्य लब्धवान् पुत्रं नलं परमधार्मिकम् । योऽद्यापि कीर्त्यते लोके पुण्यश्लोको नरोत्तमः ॥ ४४.१६ ॥
स राजा विधानेन विशेषतः पुत्रकामः उपोष्य पुत्रं लब्धवान्—नलं परमधार्मिकम्; योऽद्यापि लोके पुण्यश्लोको नरोत्तमः कीर्त्यते।
Verse 17
प्रासङ्गिकं फलं ह्येतद्गतस्यास्य महामुने । सुपुत्रो जायते वित्तविद्यावान्कान्तिरुत्तमा ॥ ४४.१७ ॥
हे महामुने, एतत् तस्य गतस्य प्रासङ्गिकं फलम्—सुपुत्रो जायते, वित्तविद्यायुक्तो भवति, उत्तमा कान्तिश्च जायते।
Verse 18
इह जन्मनि किं चित्रं परलोके शृणुष्व मे । कल्पमेकं ब्रह्मलोके वसित्वाऽप्सरसां गणैः ॥ ४४.१८ ॥
इह जन्मनि किं चित्रम्? परलोके तु मे शृणु। ब्रह्मलोके कल्पमेकं वसित्वाऽप्सरसां गणैः सह रमते॥
Verse 19
क्रीडत्यन्ते पुनः सृष्टौ चक्रवर्ती भवेद् ध्रुवम् । त्रिंशत्यब्दसहस्राणि जीवते नात्र संशयः ॥ ४४.१९ ॥
अन्ते पुनः सृष्टौ क्रीडति; ध्रुवं चक्रवर्ती भवेत्। त्रिंशत्यब्दसहस्राणि जीवति—नात्र संशयः॥
Frequently Asked Questions
The text frames disciplined ritual practice (snāna, pūjā, jāgara, and dāna) as a structured form of ethical self-regulation that yields social goods—especially lineage continuity and stable kingship—while promoting orderly resource use and reciprocity through offerings and brāhmaṇa-nivedana.
The observance is specified for Vaiśākha during the bright fortnight (śukla-pakṣa), explicitly on dvādaśī (the twelfth lunar day). The rite culminates at prabhāta when the sun is clear (vimala sūrya), indicating a sunrise completion and gifting moment.
Although not explicit as an ecological treatise, the chapter implies Earth-oriented balance through regulated, calendrically timed conduct: bathing practices tied to seasonal cycles, restrained and formalized use of water, flowers, and fragrances, and a redistribution ethic (nivedana) that channels resources through socially recognized stewardship roles—an indirect model of sustainable ritual economy.
The narrative references Durvāsas as the narrator of the instruction, the sage Yājñavalkya as the advising authority, King Vīrasena as the exemplar, and Nala as the famed son produced through the dvādaśī observance; Hari is invoked with epithets including Jāmadagnya and Madhusūdana, and iconographically associated with the paraśu.