Adhyaya 138: The Episode of the Khañjarīṭa Bird (and the Saukarava Tīrtha’s Merit)

Verse 1

अथ खंजरिटोपाख्यानम् ॥ सूत उवाच ॥ एतत्पुण्यतमं श्रुत्वा रम्ये सौकरवे तदा ॥ गुणस्तवं च माहात्म्यं जात्यानां परिवर्तनम्

अथ खंजरिटोपाख्यानम्। सूत उवाच—तदा रम्ये सौकरवे एतत्पुण्यतमं श्रुत्वा, गुणस्तवं च माहात्म्यं जात्यानां परिवर्तनं च (श्रुतवन्तः)।

Verse 2

इति खञ्जरीटोपाख्यानं समाप्तम्।

इति खञ्जरीटोपाख्यानं समाप्तम्।

Verse 3

ततः कमलपत्राक्षी सर्वधर्मविदां वरा ॥ विस्मयं परमं गत्वा निर्वृत्तेनान्तरात्मना।

ततः कमलपत्राक्षी सर्वधर्मविदां वरा विस्मयं परमं गत्वा निर्वृत्तेनान्तरात्मना।

Verse 4

पुनः पप्रच्छ तं देवं विस्मयाविष्टमानसा ॥ अहो तीर्थस्य माहात्म्यं क्षेत्रे सौकरवे तव।

पुनः पप्रच्छ तं देवं विस्मयाविष्टमानसा अहो तीर्थस्य माहात्म्यं क्षेत्रे सौकरवे तव।

Verse 5

अकामान्म्रियमाणस्य मानुषत्वमजायत ॥ किं वान्यद्वृत्तमाख्याहि क्षेत्रे सौकरवेऽमले।

अकामान्म्रियमाणस्य मानुषत्वमजायत किं वान्यद्वृत्तमाख्याहि क्षेत्रे सौकरवेऽमले।

Verse 6

नृत्यतः कि भवेत्पुण्यं जाग्रतो वा फलं नु किम् ॥ गोदातुरन्नदातुर्वा जलदातुस्तु किं फलम्।

नृत्यतः कि भवेत्पुण्यं जाग्रतो वा फलं नु किम् गोदातुरन्नदातुर्वा जलदातुस्तु किं फलम्।

Verse 7

सम्मार्जने लेपने वा गन्धपुष्पादिदानतः ॥ धूपदीपादिनैवेद्यैः किं फलं समुदीरितम्।

सम्मार्जने लेपने वा गन्धपुष्पादिदानतः धूपदीपादिनैवेद्यैः किं फलं समुदीरितम्।

Verse 8

अन्येन कर्मणा चैव जपयज्ञादिना अथवा ॥ कां गतिं प्रतिपद्यन्ते ये शुद्धमनसो जनाः।

अन्येनापि कर्मणा—जपयज्ञादिना वा अन्यथा वा—शुद्धमनसो जनाः कां गतिं प्रतिपद्यन्ते?

Verse 9

शृण्वन्त्या मे महज्जातं चित्ते कौतूहलं परम् ॥ गायमानस्य किं पुण्यं वाद्यमानस्य किं फलम्।

शृण्वन्त्या मे चित्ते महत् परं कौतूहलं जातम्—गायमानस्य किं पुण्यं, वाद्यमानस्य किं फलम्?

Verse 10

तव भक्तसुखार्याय तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ ततो मह्या वचः श्रुत्वा सर्वदेवमयो हरिः।

तव भक्तसुखार्थाय तद् भवान् वक्तुमर्हति। ततः मम वचः श्रुत्वा सर्वदेवमयो हरिः प्रत्युवाच।

Verse 11

सर्वं ते कथयिष्यामि पुण्यकर्म सुखावहम् ॥ तस्मिन्सौकरवे पक्षी खञ्जरीटस्तु कीटकान्।

सर्वं ते कथयिष्यामि पुण्यकर्म सुखावहम्। तस्मिन् सौकरवे देशे खञ्जरीटः पक्षी कीटकान् (भक्षयन्)…

Verse 12

बहून् भुक्त्वा हि वसुधे अजीर्णभृशपीडितः ॥ मरणं समनुप्राप्तः पतितः स्वेन कर्मणा

बहून् भुक्त्वा हि वसुधे अजीर्णभृशपीडितः। मरणं समनुप्राप्तः स्वकर्मणा पतितः।

Verse 13

सम्प्राप्तास्तत्र वै बालाः क्रीडन्तस्तं मृतं खगम् ॥ ग्रहीष्याम इति प्रोच्य धावन्तस्तत्र तत्र ह

तत्र वै केचिद् बालाः क्रीडन्तः सम्प्राप्ताः; तं मृतं खगं दृष्ट्वा “ग्रहीष्यामः” इति प्रोच्य तत्र तत्र धावन्ति स्म।

Verse 14

ममायं वै ममायं वै जिघृक्षन्तः परस्परम् ॥ सङ्घर्षात्कलहं चक्रुर्भृशं क्रीडनकोत्सुकाः

“ममायं वै ममायं वै” इति वदन्तः परस्परं जिघृक्षन्तः; सङ्घर्षात् क्रीडनकोत्सुकाः भृशं कलहं चक्रुः।

Verse 15

तत एको गृहीत्वैनं गङ्गाम्भसि समाक्षिपत् ॥ युष्माकमेव भवतु नानेनास्मत्प्रयोजनम्

ततः तेषामेको गृहीत्वैनं गङ्गाम्भसि समाक्षिपत्; “युष्माकमेव भवतु, नानेनास्मत्प्रयोजनम्” इति।

Verse 16

एवं स खञ्जरीटो हि गङ्गातोयात्ततस्तदा ॥ आदित्यतीर्थसंक्लिन्नशरीरः स वसुन्‍धरे

एवं स खञ्जरीटो गङ्गातोयात् ततस्तदा; आदित्यतीर्थसंस्पर्शात् संक्लिन्नशरीरः स वसुधरे (कथान्तरं प्रवर्तते)।

Verse 17

वैश्यस्य तु गृहे जातो ह्यनेकक्रतুযाजिनः ॥ धनरत्नसमृद्धे तु रूपवान् गुणवान् शुचिः

वैश्यस्य तु गृहे जातः, अनेकक्रतুযाजिनः; धनरत्नसमृद्धे तु, रूपवान् गुणवान् शुचिः।

Verse 18

विबुद्धश्च पवित्रश्च मद्भक्तश्च वसुन्धरे ॥ जातस्य तस्य वर्षाणि जग्मुर्द्वादश सुव्रते

हे वसुन्धरे, स विबुद्धः पवित्रश्च मद्भक्तश्च आसीत्; एवं जातस्य तस्य, हे सुव्रते, द्वादश वर्षाणि व्यतीतानि।

Verse 19

कदाचिदुपविष्टौ तौ दृष्ट्वा बालो गुणान्वितः ॥ मातरं पितरं चोभौ हर्षेण महतान्वितौ

कदाचित् तौ उपविष्टौ दृष्ट्वा, गुणान्वितो बालः, महाहर्षसमन्वितः, मातरं पितरं च उभौ अपश्यत्।

Verse 20

न चाहं वारणीयो वै पित्रा मात्रा कथंचन ॥ सत्यं शपामि गुरुणा यथा ननु कृतं भवेत्

न च अहं पित्रा मात्रा वा कथंचन वारणीयः; सत्यं शपामि, गुरुणा साक्षिणा, यथा एतत् ननु कृतं भवेत्।

Verse 21

पुत्रस्य वचनं श्रुत्वा दम्पती तौ मुदान्वितौ ॥ ऊचतुस् तं प्रियं वाक्यं बालं कमललोचनम्

पुत्रस्य वचनं श्रुत्वा तौ दम्पती मुदान्वितौ; कमललोचनं बालं प्रति प्रियं वाक्यम् ऊचतुः।

Verse 22

यद्यत्त्वं वक्ष्यसे वत्स यद्यत्ते हृदि वर्तते ॥ सर्वं तत्तत्करिष्यावो विस्रब्धं वद साम्प्रतम् ॥

यत् यत् त्वं वक्ष्यसे वत्स, यत् यत् ते हृदि वर्तते, तत् सर्वं करिष्यावः; विस्रब्धं वद साम्प्रतम्।

Verse 23

त्रिंशत्सहस्रं गावो हि सर्वाश्च शुभदोहनाḥ ॥ यद्यत्र रोचते पुत्र देहि त्वमविचारितम् ॥

त्रिंशत्सहस्रं गावो हि सर्वाः शुभदोहनाḥ। यद्यत्र रोचते पुत्र, देहि त्वमविचारितम्॥

Verse 24

पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि आवयोः पुत्र कारणात् ॥ वाणिज्यं नः स्मृतं कर्म तत्ते पुत्र यदीप्सितम् ॥

पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि आवयोः पुत्र कारणात्। वाणिज्यं नः स्मृतं कर्म, तत्ते पुत्र यदीप्सितम्॥

Verse 25

तत्कुरुष्व यथान्यायं मित्रेभ्यो दीयतां धनम् ॥ धनधान्यानि रत्नानि देहि पुत्र अवारितः ॥

तत्कुरुष्व यथान्यायं मित्रेभ्यो दीयतां धनम्। धनधान्यानि रत्नानि देहि पुत्र अवारितः॥

Verse 26

कन्या वै रमणीयाश्च सजातीयाः कुलोद्भवाः ॥ आनयिष्याव भद्रं ते उद्वाहेन क्रमेण ते ॥

कन्या वै रमणीयाश्च सजातीयाः कुलोद्भवाः। आनयिष्याव भद्रं ते उद्वाहेन क्रमेण ते॥

Verse 27

यदीच्छसि पुनश्चान्यद्यज्ञैर्यष्टुं सुपुत्रक ॥ विधिना पूर्वदृष्टेन वैश्याः येन यजन्ति च ॥

यदीच्छसि पुनश्चान्यद्यज्ञैर्यष्टुं सुपुत्रक। विधिना पूर्वदृष्टेन वैश्याः येन यजन्ति च॥

Verse 28

अष्टौ सम्पूर्णधुर्याणां हलानां तावतां शतम् ॥ वैश्यकर्म समादाय किं पुनः प्राप्तुमिच्छसि ॥

अष्टौ सम्पूर्णधुर्याणां हलयुगानां तथा शतं हलानाम्। वैश्यकर्म समादाय किं पुनरधिकं प्राप्तुमिच्छसि॥

Verse 29

पितृमातृ वचः श्रुत्वा स बालो धर्मसंयुतः ॥ चरणावुपसंगृह्य पितरौ पुनरब्रवीत् ॥

पितृमातृवचः श्रुत्वा स बालो धर्मसंयुतः। चरणावुपसंगृह्य पितरौ पुनरब्रवीत्॥

Verse 30

गोप्रदाने न मे कार्यं मित्रं वापि न चिन्तितम् ॥ कन्यालाभे न चेच्छास्ति न च यज्ञफले तथा ॥

गोप्रदाने न मे कार्यं न मित्रं वापि चिन्तितम्। कन्यालाभे न चेच्छास्ति न च यज्ञफले तथा॥

Verse 31

नाहं वाणिज्यमिच्छामि कृषिगोरक्षमेव च ॥ न च सर्वातिथित्वं वा मम चित्ते प्रसज्जति ॥

नाहं वाणिज्यमिच्छामि न कृषिगोरक्षमेव च। न च सर्वातिथित्वं वा मम चित्ते प्रसज्जति॥

Verse 32

एकं मे परमं चिन्त्यं यन्ममेच्छा तपोधृतौ ॥ चिन्ता नारायणक्षेत्रं गाढं सौकरवं प्रति ॥

एकं मे परमं चिन्त्यं यन्ममेच्छा तपोधृतौ। चिन्ता नारायणक्षेत्रं गाढं सौकरवं प्रति॥

Verse 33

अथ द्वादश वर्षाणि तव जातस्य पुत्रक ॥ किमिदं चिन्तितं वत्स त्वया नारायणाश्रयम् ॥

अथ वत्स, तव जन्मतः केवलं द्वादश वर्षाणि गतानि। किं त्वया नारायणाश्रयं कृत्वा इदं निश्चयं कृतम्?

Verse 34

चिन्तयिष्यति भद्रं ते यदा तत्प्राप्नुया वयः ॥ अद्यापि भोजनं गृह्य धावमानास्मि पृष्ठतः ॥

भद्रं ते; यदा तत् वयः प्राप्स्यसि तदा एतद् चिन्तयिष्यसि। अद्यापि भोजनं गृहीत्वा अहं पृष्ठतः धावामि।

Verse 35

किमिदं चिन्तितं वत्स गमने सौकरं प्रति ॥ अद्यापि मत्स्तनौ धन्यौ प्रसृतौ हि दिवानिशम् ॥

वत्स, सौकरं प्रति गमने किं ते चिन्तितम्? अद्यापि मम स्तनौ धन्यौ दिवानिशं प्रसृतौ एव।

Verse 36

ततः पुत्रवचः श्रुत्वा मम कर्मपरायणौ ॥ करुणं परिदेवन्तौ रुदन्तौ तावुभौ तथा ॥

ततः पुत्रवचः श्रुत्वा तौ कर्मपरायणौ जनकजननी करुणं परिदेवन्तौ तथा रुदन्तौ।

Verse 37

पुत्र त्वत्स्पर्शनाशायाः किमेतच्चिन्तितं त्वया ॥ रात्रौ सुप्तोऽसि वत्स त्वं शय्यासु परिवर्तितः ॥

पुत्र, त्वत्स्पर्शनाशायाः मम जीवितम्; किं त्वया इदं चिन्तितम्? रात्रौ वत्स त्वं सुप्तोऽसि, शय्यासु परिवर्तितः।

Verse 38

अपराधो न विद्येत पुत्र क्षेत्रगृहेष्वपि ॥ न वा स्वजनभृत्याद्यैः परुषं ते प्रभाषितम् ॥

पुत्र, क्षेत्रे गृहेऽपि वा कश्चिदपि अपराधो न विद्यते; न च स्वजनैर्भृत्यादिभिर्वा ते प्रति परुषं किमपि भाषितम्।

Verse 39

रुष्टेन वापि भीषायै गृह्यते चैव यष्टिका ॥ पुत्रहर्तुं न पश्येहं तव निर्वेदकारणम् ॥

रुष्टेनापि भीषणार्थं यष्टिका गृह्यते; किंतु पुत्र, तव निर्वेदस्य कारणमिह न पश्यामि।

Verse 40

इति मातुर्वचः श्रुत्वा स वैश्यकुलनन्दनः ॥ उवाच मधुरं वाक्यं जननीं संशितव्रतः ॥

इति मातुर्वचः श्रुत्वा वैश्यकुलनन्दनः; संशितव्रतो जननीं प्रति मधुरं वाक्यमुवाच।

Verse 41

उषितोऽस्मि तदङ्गेषु गर्भस्थः कुक्षिसंभवः ॥ क्रीडतोऽस्मि यथान्यायं तवोत्सङ्गे यशस्विनि ॥

तवाङ्गेषु गर्भस्थः कुक्षिसंभवोऽहं तदा उषितः; यशस्विनि, तवोत्सङ्गे यथान्यायं क्रीडितोऽस्मि।

Verse 42

स्तनौ ह्येतौ मया पीतौ ललितेन विजृम्भितौ ॥ अङ्गं तव समारुह्य पांसुभिर्गुण्ठिता तनुः

एतौ स्तनौ मया पीतौ; ललितेन विजृम्भितोऽस्मि। तवाङ्गं समारुह्य पांसुभिर्गुण्ठिता मम तनुः।

Verse 43

अम्ब त्वं मयि कारुण्यं कुरुष्व खलु शोचितम् ॥ मुञ्च पुत्रकृतं शोकं त्यज मातरनिन्दिते

अम्ब, मयि करुणां कुरुष्व; एष शोको हि शोचनीयः। पुत्रकृतं शोकं मुञ्च, हे मातरनिन्दिते, तं त्यज।

Verse 44

आयान्ति च पुनर्यान्ति गता गच्छन्ति चापरे ॥ दृश्यते च पुनर्नष्टो न दृश्येत पुनः क्वचित्

केचित् आगच्छन्ति पुनर्यान्ति, गता अपरे गच्छन्ति च। नष्टोऽपि कश्चिद् पुनर्दृश्यते, कश्चिन्न पुनः क्वचिद् दृश्येत्।

Verse 45

कुतो जातः क्व सम्बद्धः कस्य माता पिताथवा ॥ इमां योनिमनुप्राप्तो घोरे संसारसागरे

कुतो जातः, क्व सम्बद्धः, कस्य माता पिताथवा? इमां योनिमनुप्राप्तः घोरे संसारसागरे वहति।

Verse 46

मातापितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च ॥ जन्मजन्मनि वर्तन्ते कस्य ते कस्य वा वयम्

जन्मजन्मनि मातापितृसहस्राणि, पुत्रदारशतानि च भवन्ति। ते कस्य, वयं वा कस्य?

Verse 47

अहो बत महद्गुह्यं किमेतत्तात कथ्यताम् ॥ एतद्वचनमाकर्ण्य स वैश्यकुलबालकः

अहो बत! महद्गुह्यं किमेतत्, तात, कथ्यताम्। एतद्वचनमाकर्ण्य स वैश्यकुलबालकः…

Verse 48

उवाच मधुरं वाक्यं जननीं पितरं तथा ॥ यदि श्रुतेन वः कार्यं गुह्यस्य परिनिश्चयात्

स मधुरं वाक्यं जननीं पितरं चोवाच— “यदि श्रवणेन युष्माकं किञ्चित् कार्यं, तर्हि अस्य गुह्यस्य निश्चयात्मकं निर्णयं ज्ञातुं शक्यते।”

Verse 49

तत्पृच्छ्यतां भवद्भ्यां हि गुह्यं सौकरवं प्रति ॥ तत्राहं कथयिष्यामि स्वस्य गुह्यं महौजसम्

“ततः भवद्भ्यां हि सौकरवविषये गुह्यं पृच्छ्यताम्; तत्राहं स्वस्य महौजसः गुह्यं कथयिष्यामि।”

Verse 50

सूर्यतीर्थं समासाद्य यत्तात परिपृच्छसि ॥ बाढमित्येव पुत्रं तौ दम्पती प्रोचतुश्च तम्

“सूर्यतीर्थं समासाद्य, यत् तात परिपृच्छसि तत् पृच्छ।” इति; तौ दम्पती पुत्रं प्रति “बाढम्” इत्येवोचतुः।

Verse 51

गमने कृतसंकल्पौ ततः सौकरवं प्रति ॥ सर्वद्रव्यसमायुक्तौ गतौ सौकरवं प्रति

गमने कृतसंकल्पौ तौ ततः सौकरवं प्रति प्रस्थितौ; सर्वद्रव्यसमायुक्तौ सौकरवं प्रति गतौ।

Verse 52

गतः स पद्मपत्राक्ष आभीराणां जनेश्वरः ॥ गावो विंशसहस्राणि प्रेषयत्यग्रतो द्रुतम्

स पद्मपत्राक्षः आभीराणां जनेश्वरः प्रस्थितः; विंशतिसहस्राणि गावः अग्रतः द्रुतं प्रेषयामास।

Verse 53

अग्रे सर्वास्ताः प्रययुर्द्रव्येण च समायुताः ॥ यच्च किंचिद्गृहे वास्टि कृतं नारायणं प्रति

अग्रे सर्वास्ताः द्रव्यसमायुताः प्रययुः; गृहे यत्किञ्चिदस्ति तत् सर्वं नारायणं प्रति नैवेद्यरूपेण समर्पितम्।

Verse 54

ततः पूर्वार्द्धयामेन माघमासे त्रयोदशी ॥ सर्वं स्वजनमामन्त्र्य सम्बद्धं च यथाविधि

ततः माघमासे त्रयोदश्यां पूर्वार्द्धयामे स्वजनं सर्वमामन्त्र्य, सम्बद्धं च सर्वं यथाविधि व्यवस्थितम्।

Verse 55

मुहूर्त्तेन च तेनैव गमनं कुरुते ततः ॥ स्नात्वा च कृतशौचास्ते नारायणमुदावहाः

तेनैव मुहूर्त्तेन ततः गमनं कृतवान्; स्नात्वा कृतशौचाः सन्तो नारायणं सम्यगुदावहन्।

Verse 56

स्नाताः सन्तर्प्य च पितॄन्मम वस्त्रविभूषिताः ॥ गावो विंशतिसाहस्रा याः पूर्वमुपकल्पिताः

स्नाताः पितॄन् सन्तर्प्य च, वस्त्रविभूषिताः; पूर्वमुपकल्पिताः विंशतिसाहस्राः गावः समानीताः।

Verse 57

तत्र भङ्गुरसो नाम मम कर्मपरायणः ॥ तेनैव ता गृहीता वै विधिदृष्टेन कर्मणा

तत्र भङ्गुरसो नाम मम कर्मपरायणः; तेनैव ता गावो विधिदृष्टेन कर्मणा वै गृहीताः।

Verse 58

ततः स प्रददौ तस्य विंशा गावो महाधनाः ॥ मङ्गल्याश्च पवित्राश्च सर्वाश्च वरदोहनाḥ

ततः स तस्मै विंशतिं गावो महाधनाः प्रददौ। मङ्गल्याः पवित्राश्च सर्वाश्च वरदोहनाḥ॥

Verse 59

प्रददौ धनरत्नानि नित्यमेव दिने दिने ॥ मोदते सह पुत्रेण भार्यया स्वजनेन च

प्रददौ धनरत्नानि नित्यमेव दिने दिने। मोदते सह पुत्रेण भार्यया स्वजनेन च॥

Verse 60

एवं तु वसतस्तस्य वर्षाकाल उपागतः ॥ प्रावृडुपस्थिता तत्र सर्वसस्यप्रवर्द्धिनी

एवं तु वसतस्तस्य वर्षाकाल उपागतः। प्रावृडुपस्थिता तत्र सर्वसस्यप्रवर्द्धिनी॥

Verse 61

पुष्पितानि कदम्बानि कुटजार्ज्जुनकानि च ॥ एवं दुःखमनुप्राप्ता स्त्रियो या रहिताः प्रियैः

पुष्पितानि कदम्बानि कुटजार्जुनकानि च। एवं दुःखमनुप्राप्ता स्त्रियो या रहिताः प्रियैः॥

Verse 62

गर्ज्जतां गुंजतां चैव धारापातनिपातिताः॥ मेघाः सविद्युतश्चैव बलाकाङ्गदभूषिताः

गर्ज्जतां गुंजतां चैव धारापातनिपातिताः। मेघाः सविद्युतश्चैव बलाकाङ्गदभूषिताः॥

Verse 63

नदीनां चैव निर्घोषो मयूराणां च निःस्वनः॥ कुटजार्ज्जुनगन्धाश्च कदम्बार्ज्जुनपादपाः

नदीनां गम्भीरनिर्घोषः मयूराणां च निःस्वनः। कुटजार्जुनयोः सुरभयः सर्वत्र प्रसृताः, कदम्बार्जुनवृक्षाश्च तत्रासन्॥

Verse 64

वाताः प्रवान्ति ते तत्र शिखीनां च सुखावहाः॥ शोकेन कामिनीनां च भर्त्रा च रहिताश्च याः

तत्र वाताः प्रवान्ति, शिखिनां सुखावहाः। किन्तु ये कामिन्यः भर्तृविहीनाः, ताः शोकेन पीडिताः॥

Verse 65

तडागानि प्रसन्नानि कुमुदोत्पलवन्ति च॥ पद्मषण्डैः सुरम्याणि पुष्पितानि समन्ततः

तडागानि प्रसन्नानि कुमुदोत्पलवन्ति च। पद्मषण्डैः सुरम्याणि पुष्पितानि समन्ततः॥

Verse 66

प्रवान्ति सुसुखा वाताः सुगन्धाश्च सुशीतलाः॥ सप्तपर्णसुगन्धाश्च शीतलाः कामिवल्लभाः

प्रवान्ति सुसुखा वाताः सुगन्धाश्च सुशीतलाः। सप्तपर्णसुगन्धाश्च शीतलाः कामिवल्लभाः॥

Verse 67

एवं शरदि निर्वृत्ते कौमुदे समुपागते॥ सा तस्मिन्मासि सुश्रोणि शुक्लपक्षान्तरे तदा

एवं शरदि निर्वृत्ते कौमुदे समुपागते। सा तस्मिन्मासि सुश्रोणि शुक्लपक्षान्तरे तदा॥

Verse 68

एकादश्यां ततः सुभ्रु स्नातौ क्षौमविभूषितौ॥ उभौ तौ दम्पती तत्र पुत्रमूचतुरात्मनः

ततः सुभ्रु एकादश्यां स्नातौ क्षौमविभूषितौ। उभौ तौ दम्पती तत्र पुत्रमूचतुरात्मनः॥

Verse 69

उषितास्त्वत्र षण्मासान्सुखं च द्वादशी भवेत्॥ किन्नो न वक्ष्यसे गुह्यं येन वै वारिता वयम्

उषितास्त्वत्र षण्मासान् सुखं च द्वादशी भवेत्। किन्नो न वक्ष्यसे गुह्यं येन वै वारिता वयम्॥

Verse 70

पित्रोस्तु वचनं श्रुत्वा स पुत्रो धर्मनिष्ठितः॥ उवाच मधुरं वाक्यं तयोस्तु कृतनिश्चयः

पित्रोस्तु वचनं श्रुत्वा स पुत्रो धर्मनिष्ठितः। उवाच मधुरं वाक्यं तयोस्तु कृतनिश्चयः॥

Verse 71

एवमेतन्महाभाग यत्त्वया परिभाषितम्॥ कल्यं ते कथयिष्यामि इदं गुह्यं महौजसम्

एवमेतन्महाभाग यत्त्वया परिभाषितम्। कल्यं ते कथयिष्यामि इदं गुह्यं महौजसम्॥

Verse 72

एषा वै द्वादशी तात प्रभुनारायणप्रिया॥ मङ्गला च विचित्रा च विष्णुभक्तसुखावहा॥

एषा वै द्वादशी तात प्रभुनारायणप्रिया। मङ्गला च विचित्रा च विष्णुभक्तसुखावहा॥

Verse 73

ददतेऽस्यां प्रहृष्याश्च द्वादश्यां कौमुदे सिते॥ दीक्षितास्ते योगिकुले विष्णुभक्तिपरायणाः॥

अस्यां कौमुद्यां कार्त्तिकस्य शुक्लपक्षे द्वादश्यां प्रहृष्टाः सन्तो दानानि ददति। ते दीक्षिताः योगिकुले विष्णुभक्तिपरायणाः॥

Verse 74

एवं कथयतां तेषां प्रभाता रजनी शुभा॥ ततः सन्ध्यामुपास्याथ उदिते सूर्यमण्डले॥

एवं तेषां कथयतां शुभा रजनी प्रभाता। ततः सन्ध्यामुपास्याथ उदिते सूर्यमण्डले॥

Verse 75

शुचिर्भूत्वा यथान्यायं क्षौमवस्त्रविभूषितः॥ प्रणम्य शिरसा देवं शङ्खचक्रगदाधरम्॥

शुचिर्भूत्वा यथान्यायं क्षौमवस्त्रविभूषितः। प्रणम्य शिरसा देवं शङ्खचक्रगदाधरम्॥

Verse 76

उभौ तच्छरणौ गृह्य पितरौ समभाषत॥ शृणु तात महाभाग यदर्थं समुपागतः॥

उभौ तच्छरणौ गृह्य पितरौ समभाषत। शृणु तात महाभाग यदर्थं समुपागतः॥

Verse 77

यद्भवान्पृच्छते तात गुह्यं सौकरवं प्रति॥ खञ्जरीटो ह्यहं तात पक्षियोनिसमुद्भवः॥

यद्भवान्पृच्छते तात गुह्यं सौकरवं प्रति। खञ्जरीटो ह्यहं तात पक्षियोनिसमुद्भवः॥

Verse 78

भक्षिताश्च पतङ्गा मे अजीर्णेनातिपीडितः॥ अहं तेनैव दोषेण न शक्नोमि विचेष्टितुम्॥

भक्षिताश्च पतङ्गा मेऽजीर्णेनातिपीडितः। अहं तेनैव दोषेण न शक्नोमि विचेष्टितुम्॥

Verse 79

दृष्ट्वा मां विह्वलं बाला गृहीत्वा क्रीडितुं गताः॥ हस्ताद्धस्तेन क्रीडन्तश्चान्योन्यपरिहासया॥

दृष्ट्वा मां विह्वलं बाला गृहीत्वा क्रीडितुं गताः। हस्ताद्धस्तेन क्रीडन्तश्चान्योन्यपरिहासया॥

Verse 80

त्वया दृष्टो मया दृष्टो ह्यं चेति कलिः कृतः॥ तत एकेन बालने भ्रामयित्वाऽक्षयेऽम्भसि॥

त्वया दृष्टो मया दृष्टो ह्यं चेति कलिः कृतः। तत एकेन बालने भ्रामयित्वाऽक्षयेऽम्भसि॥

Verse 81

न ममेति तवेत्युक्त्वा ह्यादित्यं तीर्थमुत्तमम्॥ क्रोधेनादाय तीव्रेण क्षिप्तो गङ्गाम्भसि त्वरा॥

न ममेति तवेत्युक्त्वा ह्यादित्यं तीर्थमुत्तमम्। क्रोधेनादाय तीव्रेण क्षिप्तो गङ्गाम्भसि त्वरा॥

Verse 82

तत्र मुक्ताः मया प्राणाः सूर्यतीर्थे महौजसि॥ अकामेन विशालाक्षि तत्प्रभावादहं ततः

तत्र मुक्ताः मया प्राणाः सूर्यतीर्थे महौजसि। अकामेन विशालाक्षि तत्प्रभावादहं ततः॥

Verse 83

व्यतीतानि च गुह्यं ते कथनं मम चैव यत्॥ एतत्ते कथितं तात गुह्यमागमनं प्रति

व्यतीतानि च यानि गुह्यानि, मया तुभ्यं यत् कथनीयम्, तत् सर्वं ते, तात, आगमनविषये गुह्यरूपेण कथितम्॥

Verse 84

अहं कर्म करिष्यामि गच्छ तात नमोऽस्तु ते॥ ततो माता पिता चैव पुत्रं पुनरुवाच ह

अहं विधिनिर्दिष्टं कर्म करिष्यामि; गच्छ तात, नमोऽस्तु ते॥ ततः माता पिता च पुनः पुत्रं उवाचतुः॥

Verse 85

विष्णुप्रोक्तानि कर्माणि यं यं कारयिता भवान्॥ तान्वयं च करिष्यामो विधिदृष्टेन कर्मणा

विष्णुना प्रोक्तानि यानि यानि कर्माणि, यानि यानि भवान् अस्मान् कारयिष्यति॥ तानि वयं अपि विधिदृष्टेन कर्मणा करिष्यामः॥

Verse 86

वटमाला यथान्यायं कर्मसंसारमोक्षणम्॥ तेऽपि दीर्घेण कालेन मम कर्मपरायणाः

वटमाला यथान्यायं कर्मसंसारमोक्षणम्॥ तेऽपि दीर्घेण कालेन मम कर्मपरायणाः अभवन्॥

Verse 87

कृत्वा तु विपुलं कर्म ततः पञ्चत्वमागताः॥ मम क्षेत्रप्रभावेण चात्मनः कर्मनिश्चयात्

कृत्वा तु विपुलं कर्म ततः पञ्चत्वमागताः॥ मम क्षेत्रप्रभावेण आत्मनः कर्मनिश्चयात् च॥

Verse 88

विमुक्ताः सर्वसंसाराच्छ्वेतद्वीपमुपागताः॥ योऽसौ परिजनः कश्चिद्गृहेभ्यश्च समागतः

विमुक्ताः सर्वसंसारात् श्वेतद्वीपं समागताः। योऽसौ परिजनः कश्चिद् गृहेभ्यश्च समागतः॥

Verse 89

सर्वः श्रिया युतस्तत्र रोगव्याधिविवर्जितः॥ सर्वे च योगिनस्तत्र सर्वे चोत्पलगन्धयः॥

सर्वः श्रिया युतस्तत्र रोगव्याधिविवर्जितः। सर्वे च योगिनस्तत्र सर्वे चोत्पलगन्धयः॥

Verse 90

मोदन्ते तु यथान्यायं प्रसादात्क्षेत्रजान्मम॥ एतत्ते कथितं देवि महाख्यानं महौजसम्

मोदन्ते तु यथान्यायं प्रसादात् क्षेत्रजान्मम। एतत्ते कथितं देवि महाख्यानं महौजसम्॥

Verse 91

पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि यद्वृत्तं सौकरे मम॥ एषा व्युष्टिर्महाभागे क्षेत्रे यत्क्रियते महत्

पुनरन्यत् प्रवक्ष्यामि यद्वृत्तं सौकरे मम। एषा व्युष्टिर्महाभागे क्षेत्रे यत्क्रियते महत्॥

Verse 92

स कुलं तारयेत्तूर्णं दश पूर्वान्दशावरान् ॥ न पठेन्मूर्खमध्ये तु पापिष्ठे शास्त्रदूषके

स कुलं तारयेत्तूर्णं दश पूर्वान् दशावरान्। न पठेन्मूर्खमध्ये तु पापिष्ठे शास्त्रदूषके॥

Verse 93

न पठेत्पिशुनानां च एकाकी तु पठेद्गृहे ॥ पठेद्ब्राह्मणमध्ये च ये च वेदविदां वराः

पिशुनजनमध्ये न पठेत्; गृह एव तु एकाकी पठेत्। ब्राह्मणमध्येषु च पठेत्, ये वेदविदां वराः।

Verse 94

वैष्णवानां च पुरतो यै व शास्त्रगुणान्विताः ॥ विशुद्धानां विनीतानां सर्वसंसारमोक्षणम्

वैष्णवानां पुरतः, ये च शास्त्रगुणान्विताः, विशुद्धानां विनीतानां च एषः सर्वसंसारमोक्षणहेतुः।

Verse 95

उवाच मधुरं वाक्यं धर्मकामां वसुन्धराम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ शृणु सुन्दरि तत्त्वेन यन्मां त्वं परिपृच्छसि

धर्मकामां वसुन्धरां प्रति मधुरं वाक्यमुवाच। श्रीवराह उवाच—शृणु सुन्दरि, तत्त्वेन, यन्मां त्वं परिपृच्छसि।

Verse 96

तिर्यग्योनिविनिर्मुक्ताः श्वेतद्वीपमुपागताः ॥ य एतत्पठते नित्यं कल्यमुत्थाय मानवः

तिर्यग्योनिविनिर्मुक्ताः श्वेतद्वीपमुपागताः। य एतत् नित्यं पठति, प्रातः उत्थाय मानवः, स एवमफलमाप्नोति।

Verse 97

प्रणम्य शिरसा भूमौ बद्धाञ्जलिरयाचत ॥ मत्प्रियं यदि कर्त्तव्यमेको मे दीयतां वरः

स भूमौ शिरसा प्रणम्य बद्धाञ्जलिरयाचत। यदि मत्प्रियं कर्तव्यं, तर्हि एको मे वरः दीयताम्।

Verse 98

यावद्भोजनतृप्तान्वा द्विजानिच्छसि तर्पितुम् ॥ सर्वं निजेच्छया पुत्र कर्त्तुमर्हसि साम्प्रतम्

यावन्तो द्विजा भोजनेन तृप्ताः कर्तुमिच्छसि, तावन्त एव तर्पयितुं त्वं साम्प्रतं पुत्र निजेच्छयानुसारं सर्वं कर्तुमर्हसि।

Verse 99

अम्बेति भाषसेऽद्यापि कथमेतद्विचिन्तितम् ॥ स्पृशन्ति तव नार्योऽपि क्रीडमानस्य पुत्रक

अद्यापि त्वं ‘अम्बे’ इति भाषसे—कथमेतद्विचिन्तितम्? क्रीडमानस्य तव नार्योपि स्पृशन्ति, पुत्रक।

Verse 100

एवं चिन्तां समासाद्य मा शुचो जननि क्वचित् ॥ एवं तौ पितरौ श्रुत्वा विस्मयात्पुनरूचतुः

एवं चिन्तां समासाद्य, जननि, मा कदाचिदपि शुचः। इति श्रुत्वा तौ पितरौ विस्मयात् पुनरूचतुः।

Verse 101

अथ दीर्घेण कालेन नारायणमुदावहाः ॥ वैशाखस्य तु द्वादश्यां मम क्षेत्रमुपागताः

अथ दीर्घेण कालेन तौ नारायणमुदावहाताम्; वैशाखस्य द्वादश्यां मम क्षेत्रमुपागतौ।

Verse 102

गच्छत्येवं स कालो हि मेघदुन्दुभिनादितः॥ ततः शरदनुप्राप्ता अगस्तिरुदितो महान्॥

एवं स कालो गच्छति, मेघदुन्दुभिनादित इव; ततः शरदनुप्राप्ता, महानगस्तिरुदितः।

Verse 103

तेन दानप्रभावेण विष्णुतोषकरेण च॥ तरन्ति दुस्तरं तात घोरं संसारसागरम्॥

तेन दानप्रभावेण विष्णुतोषकरेण च। तरन्ति दुस्तरं तात घोरं संसारसागरम्॥

Verse 104

जातस्तव सुतो मातस्तदेतद्दिनमुत्तमम्॥ अकामान्म्रियमाणस्य वर्षाण्यद्य त्रयोदश॥

जातस्तव सुतो मातस्तदेतद्दिनमुत्तमम्। अकामान्म्रियमाणस्य वर्षाण्यद्य त्रयोदश॥