Anuvaka 1
अस्य अनुवाकस्य मुख्यविषयः—सोमयागे देवतानां स्वस्वस्थानेषु (सदसि) आह्वानं, ऋतौ (यथाक्रमं) सोमपानाय निमन्त्रणं, तथा इन्द्रकेन्द्रिता स्तुतिः, येन यज्ञः सुव्यवस्थितः सिद्ध्यति, जयः श्रीश्च लभ्येते। उपविषयाः—(१) श्रौतसोमलितौ देवतानां स्थानप्राप्त्याह्वानं च ऋतुसंयतं सोमपानम्। (२) सोमेन इन्द्रस्य आप्यायनम्/आवाहनं, स्तोमेन च यज्ञबलवर्धनम्। (३) सूर्यस्य उदयेन अघस्य (अमङ्गलस्य/हानिकरस्य) निवारणं, मङ्गलप्रत्यवस्थापनं च। (४) विघ्नकर्तॄन् (वृत्र-दस्युप्रायान्) अभिभूय निर्विघ्नसमाप्तिं दोषरहितां च साधयितुम्।
Suktas in Anuvaka 1
Sukta 1
अथर्ववेदस्य २०.१ सूक्तं ऋग्वेदात् संहृतं संक्षिप्तं स्तुतिरूपं मन्त्रसमूहः, सोमयागे इन्द्रस्य (मरुद्भिः सह, अग्नेः साहाय्येन च) सन्निधिं शीघ्रं आकर्षयितुं प्रयुज्यते। मधुरं पिष्टं सोमं पिबन् ‘वृषा’ इन्द्र इति स्तूयमानः, रक्षां बलं च यज्ञस्य निर्विघ्नसिद्धिं च साधयितुम् अभिप्रेतः। अस्य प्रभावः श्रोततर्के निहितः—यथाविधि स्तुत्या आह्वानेन च देवता हविषि आगच्छति, तस्यागमनमेव यजमानस्य परमं शरणं भवति।
Sukta 2
अथर्ववेदे २०.२ सूक्तं श्रौतसोमयागस्य आह्वानक्रमः। अत्र निर्दिष्टा देवता देवकार्याणि च स्वस्वयाज्ञिकस्थानेषु (यथा पोतृ, आग्नीध्र) उपसर्पन्तु, ऋतौ—यथाकालं यथाक्रमं—सुतं सोमं पिबन्त्विति अधिकारः प्रदीयते। स्थाननिर्देशेन सु-स्तुत्या च (सम्यगुच्चारितया प्रशस्त्या) यज्ञवितरणस्य शुद्धता यज्ञसिद्धिं जनयति—सवनस्य नियमितता, देवानां तृप्तिः, यजमानस्य बलं श्रीश्च।
Sukta 4
अथर्ववेदस्य २०.४ सूक्तं सोमाभिषवस्य संक्षिप्तं निमन्त्रणम् इन्द्रं शिप्रिणं प्रति। यजमानानां स्तुतिभिः स आहूयते, चाभिषुतं सोमं सम्यक् पूर्णतया पातुम् प्रेर्यते। सोमस्य पानचित्रैः—उदरं प्रति निषिक्तः, अङ्गेषु प्रवहन्, देहहृदययोः स्वादीकृतः—देवस्य तृप्तिं मानुषलाभे परिणेतुं प्रयत्नः क्रियते: यजमानस्य तस्य च जनस्य बलं जयः समृद्धिश्च।
Sukta 5
अथर्ववेदस्य २०.५ सूक्तं इन्द्र–सोमाभ्यां सम्बद्धं बलप्रदं सूक्तम्। अत्र सोमः शक्तिरिव कल्प्यते—या इन्द्रं प्रविश्य, परितो वेष्टयित्वा, जयशक्त्यै प्रेरयति। मन्त्रेषु प्रार्थ्यते यत् इन्द्रस्य प्रेरणा (अङ्कुशः) सोमपेष्ट्रे प्रति प्रसरेत्, ततो धनं शौर्यं च संग्रामजयिनो निश्चयः सिध्येत; तथा च दिव्यं मनः यजमानस्य अन्तः दृढं प्रतिष्ठाप्यताम्।
Sukta 6
अथर्ववेदे २०.६ सूक्तं पूर्वतरस्य ऋग्वैदिकेन्द्रसूक्तात् समाहृतम्; यज्ञस्य अग्रगमनं निर्दोषसमाप्तिं च साधयितुं पुनर्नियोजितम्। अस्मिन् सूक्ते इन्द्रः सर्वेभ्यो दिग्भ्य आहूयते, सोमेन स्तुत्या च स बलवत्तरः क्रियते; तेन विघ्ना अपह्रियन्ते, सामूहिकं रक्षणं स्थिरीभवति, यजमानाय यज्ञसभायै च ध्रुवं द्युम्नं (स्थायि यशः) प्रवहति।
Sukta 7
अथर्ववेदस्य २०.७ सूक्तं लघु, ऋग्वेदात् समुद्धृतं, यत् सूर्यस्य जययुक्तं उदयम् आश्रित्य अघं (हिंसा, दुरित-निमित्तं, पापप्रभावं) अपसारयति, शुभं च ऋत-क्रमं पुनः स्थापयति। सूर्यस्य अपोत्पात-निवारक-गत्याः प्रधानत्वेऽपि, इन्द्रस्य हित-मित्रत्वं सोमपुष्टं बलं च आश्रित्य रक्षणं, वीर्यं, गृह-समृद्धिं च निश्चिनोति। व्यवहारतः एतत् संक्षिप्तं शान्ति-पाठरूपं—तमसोऽधि ज्योतिः, विघ्नस्योपरि सम्यक् पन्थाः।
Sukta 8
अयं लघुरिन्द्रसूक्तः सोमाह्वान-हविर्दानमन्त्ररूपः। अस्य प्रयोजनं पुरातनविधिना इन्द्रं प्रबोधयितुं, स्तुत्या तं बलवत्तरं कर्तुं, तस्य शक्तिं यजमानस्य पौष्टिकसमृद्ध्यर्थं प्रवर्तयितुं च। प्रत्यक्षमङ्गललक्षणं—“सूर्यं प्रकटं कुरु” इति—विजय-रक्षां च याचते, विशेषतः गो-धनादिभ्यः शत्रून् अपहन्तुं। पूर्णपात्रेण स्वाहाकार-समापनैश्च कर्म मुद्रयति।
Sukta 9
अयं लघुरिन्द्रसूक्तः (ऋग्वेदोद्भवः, अथर्ववेदे विंशतितमे काण्डे संरक्षितः) धनदं शत्रु-प्रहार-निवारकं देवं स्तुतिसंहतेन यजमानं प्रति आकर्षयति—यथा गावः वत्सं प्रति सन्निपीड्यन्ते। अत्रेन्द्रस्य स्मृतानि वीर्य-पूर्वकृतानि प्रवर्त्यन्ते—पूर्वेषां ऋषीणां प्रति कृतोपकारः, अपि च आपां विश्वमोचनं—येन रक्षण-विजय-रञ्जितेन भावेन समृद्धिः सुनिश्चित्यते।
Sukta 10
अयं संक्षिप्त इन्द्रस्तुतिः स्तोमं जयकरं बलं कृत्वा प्रवर्तयति—“मधुरमधु” इव स्तुतयः रथाः इवोन्नमन्ति, यजमानं धनं पुरस्कारांश्च अव्यभिचारिणीं च सहाय्यतां प्रति वहन्ति। कण्व-भृगु-आयव-प्रसिद्धर्षिपरम्पराभिः सह वर्तमानपाठस्य संधानात् मन्त्रः क्रियाम् अधिकृत्य, तस्य पौष्टिकफलप्रदत्वं प्रभावं च वर्धयति।
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.