Anuvaka 1
સોમયજ્ઞમાં દેવતાઓને તેમના “સ્થાનો” પર આમંત્રિત કરી, ઋતુ (યોગ્ય ક્રમ) અનુસાર પાન માટે બોલાવતી શ્રૌત સોમ-લિતુર્ગી, તથા સોમથી બળ પામેલા ઇન્દ્રની સ્તુતિ (સ્તોમ) દ્વારા નિયમિત યજ્ઞસિદ્ધિ, વિજય અને સમૃદ્ધિ સુનિશ્ચિત કરવું—આ આ અનુવાકનો મુખ્ય વિષય છે. સૂર્યોદયથી અઘ (અપશકુન/હાનિ) દૂર થઈ શુભ ક્રમનું પુનઃસ્થાપન થાય છે; તેમજ વૃત્ર/દસ્યુ પ્રકારના અવરોધકોને જીતવીને કર્મ નિર્દોષ રીતે પૂર્ણ થાય તેવું કરવું પણ તેમાં સમાવિષ્ટ છે.
Suktas in Anuvaka 1
Sukta 1
AVŚ 20.1 ઋગ્વેદમાંથી લેવાયેલું સંક્ષિપ્ત સ્તુતિગાન છે, જે સોમયજ્ઞના પરિપ્રેક્ષ્યમાં ઇન્દ્રને (મરુત્-સહાયકો સાથે અને અગ્નિના આધારથી) તાત્કાલિક સાન્નિધ્યમાં આકર્ષવા માટે પાઠવામાં આવે છે. મીઠો પિચડેલો સોમરસ પીતા ‘વૃષભ’ તરીકે ઇન્દ્રની પ્રશંસા કરીને રક્ષણ, બળ અને વિધિનું નિર્વિઘ્ન સફળ સંપન્ન થવું—આ હેતુ સાધવામાં આવે છે. તેની શક્તિ શ્રૌત તર્કમાં છે: યોગ્ય સ્તુતિ અને આવાહન દેવતાને અર્પણ સુધી લાવે છે, અને દેવતાનું આગમન જ યજમાન માટે શ્રેષ્ઠ રક્ષણ બની રહે છે.
Sukta 2
AV 20.2 શ્રૌત-સોમ યજ્ઞનું આમંત્રણાત્મક ક્રમ છે. તેમાં નિશ્ચિત દેવતાઓ અને તેમની દિવ્ય ક્રિયાઓને તેમના યાજ્ઞિક “સ્થાનો” તરફ (ઉદા., પોતૃ, આગ્નીધ્ર) આવી, ઋતુ—અર્થાત યોગ્ય ઋતુ/ક્રમ—અનુસાર પિરસાયેલો સોમરસ પાન કરવા અધિકૃત રીતે આમંત્રિત કરવામાં આવે છે. સ્થાનનું નામ લઈને અને સુષ્ટુતિ (યોગ્ય, ‘સુ-સ્તુત’/સુયોગ્ય પાઠ) પર ભાર મૂકીને, યોગ્ય વિધિપ્રમાણે લિટર્ગિકલ વિતરણને જ યજ્ઞસિદ્ધિમાં રૂપાંતરિત કરે છે—સોમપિરસવાની નિયમિતતા, દેવતાઓનું સંતોષ, અને યજમાનની શક્તિ તથા સમૃદ્ધિ.
Sukta 4
AV 20.4 ઇન્દ્ર શિપ્રિનને સોમપાન માટે આમંત્રિત કરતું સંક્ષિપ્ત સ્તોત્ર છે. તે યજમાનના સ્તુતિગાન તરફ તેને આકર્ષે છે અને પિચડેલો સોમ સંપૂર્ણપણે પાન કરવા પ્રેરિત કરે છે. સોમ પેટમાં ઢોળાય છે, અંગોમાં વહે છે, શરીર અને હૃદય માટે મીઠો બને છે—એવી જીવંત પાન-છબીઓ દ્વારા સ્તોત્રનો હેતુ દેવતૃપ્તિને માનવીય લાભમાં ફેરવવાનો છે: યજમાન અને તેના સમૂહ માટે બળ, વિજય અને સમૃદ્ધિ.
Sukta 5
AV 20.5 ઇન્દ્ર–સોમ સશક્તિકરણનું સૂક્ત છે. તેમાં સોમને એવી શક્તિ તરીકે કલ્પવામાં આવ્યો છે કે જે ઇન્દ્રમાં પ્રવેશી તેને આવરી લે છે અને વિજયકારી પરાક્રમ તરફ દોરી જાય છે. મંત્રોમાં પ્રાર્થના છે કે ઇન્દ્રની પ્રેરણા (તેનો “અંકુશ/ગોડ”) સોમ પિષનાર તરફ વિસ્તરે, જેથી ધન, સાહસ અને યુદ્ધ-વિજયી સંકલ્પ પ્રાપ્ત થાય; તેમજ દૈવી મનસ્ યજ્ઞકર્તામાં દૃઢપણે પ્રતિષ્ઠિત થાય.
Sukta 6
AV 20.6 એ પૂર્વવર્તી ઋગ્વેદીય ઇન્દ્રસ્તોત્રમાંથી લેવાયેલું ઇન્દ્ર-આહ્વાન છે, જેને અથર્વવેદના સંગ્રહમાં યજ્ઞની અવિરત ગતિ અને નિર્દોષ પૂર્ણતા સુનિશ્ચિત કરવા માટે પુનઃપ્રયોજિત કરવામાં આવ્યું છે. તે ઇન્દ્રને સર્વ દિશાઓમાંથી બોલાવે છે, સોમ અને સ્તુતિ દ્વારા તેને બળ આપે છે, અને તેથી અવરોધો દૂર કરે છે; સામૂહિક રક્ષણને સ્થિર કરે છે અને યજમાન તથા યજ્ઞસભા તરફ ‘દ્યુમ્ન’ (દીર્ઘકાળ ટકતી કીર્તિ/તેજ) વહેંચે છે.
Sukta 7
AV 20.7 ઋગ્વેદમાંથી ઉતારાયેલું ટૂંકું સ્તોત્ર છે. સૂર્યના વિજયી ઉદયની શક્તિથી અઘ (હાનિ, અપશકુન, દુષ્પ્રભાવ)ને દૂર હંકારીને શુભ વ્યવસ્થા પુનઃસ્થાપિત કરે છે. સૂર્યની અપોત્રોપાયક (અપશકુન-નિવારક) ગતિ મુખ્ય હોવા છતાં, રક્ષણ, બળ, અને ગૃહસમૃદ્ધિ માટે ઇન્દ્રની ઉપકારી મિત્રતા તથા સોમપોષિત શક્તિનો પણ આશ્રય લેવાયો છે. પ્રયોગમાં આ સંક્ષિપ્ત શાંતિ-પાઠ તરીકે કાર્ય કરે છે: અંધકાર પર પ્રકાશ, અવરોધ પર યોગ્ય માર્ગ.
Sukta 8
આ ઇન્દ્રનું ટૂંકું સ્તોત્ર સોમ-આમંત્રણ અને હવિષ્ય અર્પણનું સૂત્ર છે. ‘પ્રાચીન રીતથી’ ઇન્દ્રને જાગૃત કરી, સ્તુતિ દ્વારા તેને બળવાન બનાવવું અને તેની શક્તિને યજમાનની સમૃદ્ધિ તરફ વાળવી—એ તેનો હેતુ છે. ‘સૂર્યને પ્રગટ કર’ એવી દૃશ્ય શુભતા માગીને, ખાસ કરીને ગોધન/ધનમાંથી શત્રુઓને હાંકી કાઢે તેવી વિજય-રક્ષા માટે પ્રાર્થના કરે છે; પૂર્ણ પાત્ર અર્પણ કરીને અને ‘સ્વાહા’થી વિધિને મોહર કરે છે.
Sukta 9
આ ટૂંકું ઇન્દ્ર-સ્તુતિગીત (ઋગ્વેદમાંથી ઉત્પન્ન, અથર્વવેદ ૨૦માં સંરક્ષિત) એકાગ્ર સ્તુતિ દ્વારા ધનદાતા અને આક્રમણ-શમક દેવ ઇન્દ્રને યજમાન તરફ આકર્ષે છે—જેમ ગાયો વાછરડાં તરફ દબાઈને આવે તેમ. પૂર્વ ઋષિઓને આપેલી સહાય અને વિશ્વમાં જળોના મુક્તિપ્રસંગ જેવી ઇન્દ્રની સ્મૃત વીરપરંપરાઓને તે પ્રેરિત કરીને, રક્ષણસભર અને વિજયછાયાવાળી સમૃદ્ધિ સુનિશ્ચિત કરે છે.
Sukta 10
આ સંક્ષિપ્ત ઇન્દ્ર-સ્તુતિ સ્તોમ (સ્તુતિ) ને વિજયશક્તિ તરીકે પ્રવર્તિત કરે છે: “મધુ-મીઠા” સ્તોત્રો રથોની જેમ ઊંચે ઊઠે છે અને યજમાનને ધન, ઇનામો તથા કદી નિષ્ફળ ન થતી સહાય તરફ લઈ જાય છે. વર્તમાન પાઠને કણ્વ, ભૃગુ, આયવ જેવી પ્રસિદ્ધ ઋષિ-પરંપરાઓ સાથે જોડીને, આ સ્તુતિ વિધિને અધિકાર આપે છે અને સમૃદ્ધિ આપતી તેની અસરકારકતાને વધુ તીવ્ર બનાવે છે.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.