Anuvaka 1
सोमयागातील देवतांना त्यांच्या “स्थानां”वर आमंत्रित करून, ऋतु (योग्य क्रम) प्रमाणे पानासाठी बोलावणारी श्रौत सोम-लितुर्गी, आणि सोमाने बळकट झालेल्या इंद्राची स्तुती (स्तोम) यांद्वारे विधिपूर्वक यज्ञसिद्धी, विजय व समृद्धी मिळवणे हा या अनुवाकाचा मुख्य विषय आहे. सूर्योदयाने अघ (अपशकुन/हानी) दूर होऊन शुभ क्रम पुनर्स्थापित होतो; तसेच वृत्र/दस्यु-प्रकारच्या अडथळे निर्माण करणाऱ्यांवर मात करून कर्म दोषरहित रीतीने पूर्ण होईल अशी व्यवस्था करणेही यात अंतर्भूत आहे.
Suktas in Anuvaka 1
Sukta 1
AVŚ 20.1 ही ऋग्वेदातून घेतलेली संक्षिप्त स्तुती असून सोमयागाच्या संदर्भात इंद्राला (मरुत्-सहाय्यांसह आणि अग्नीच्या पाठबळाने) तात्काळ सान्निध्यात आणण्यासाठी पठण केली जाते. गोड पिळलेल्या सोमरसाचे पान करणारा ‘वृषभ’ म्हणून इंद्राचे स्तवन करून संरक्षण, बळ आणि विधीचा निर्विघ्न यशस्वी संपन्न होणे हे साध्य करणे उद्दिष्ट आहे. याची शक्ती श्रोत्र तर्कात आहे: योग्य स्तुती व आवाहन देवतेला अर्पणाकडे आणते, आणि देवतेचे आगमन हेच यजमानाचे सर्वोत्तम रक्षण ठरते.
Sukta 2
AV 20.2 हा श्रौत-सोम यज्ञातील आवाहनपर अनुक्रम आहे. यात विशिष्ट देवता व त्यांच्या दैवी कार्यांना त्यांच्या याज्ञिक “स्थानां”कडे (उदा., पोतृ, आग्नीध्र) येऊन, ऋतु—म्हणजे योग्य ऋतू/क्रम—याप्रमाणे पिळलेला सोमरस पिण्यास अधिकृतपणे बोलावले जाते. स्थानाचे नामनिर्देशन करून आणि सुष्टुति (योग्य, ‘सु-स्तुत’/सुयोग्य पठण) यावर आग्रह धरून, योग्य विधिपूर्वक वाटप हेच यज्ञसिद्धीचे साधन ठरते असे दाखवले आहे—सोमपिळणीची नियमितता, देवतांचे समाधान, आणि यजमानाची शक्ती व समृद्धी.
Sukta 4
AV 20.4 हे इंद्र शिप्रिनाला सोमपानासाठी आमंत्रित करणारे संक्षिप्त स्तोत्र आहे. यजमानांच्या स्तुतीकडे त्याला आकृष्ट करून, पिळलेला सोम पूर्णपणे प्राशन करण्यास प्रवृत्त करते. सोम उदरात ओतला जातो, अंगांगांतून प्रवाहित होतो, देह व हृदयासाठी मधुर होतो—अशा जिवंत पानप्रतिमांद्वारे देवतृप्तीचे मानवी लाभात रूपांतर करणे हा याचा हेतू आहे: यजमान व त्याच्या समूहासाठी बळ, विजय आणि समृद्धी.
Sukta 5
AV 20.5 हे इंद्र–सोम सामर्थ्यवर्धक सूक्त आहे. येथे सोमाला अशी शक्ती मानले आहे की तो इंद्रामध्ये प्रवेश करून त्याला व्यापतो आणि विजयकारी पराक्रमाकडे ढकलतो. मंत्रांत अशी याचना आहे की इंद्राची प्रेरणा (त्याचा “अंकुश/गोड”) सोमपेषकाकडे विस्तारो, त्यामुळे धन, धैर्य आणि रणजयी निर्धार लाभो; तसेच दैवी मनस् यज्ञकर्त्यामध्ये दृढपणे रोवले जावो.
Sukta 6
AV 20.6 हे पूर्वीच्या ऋग्वेदीय इंद्रस्तोत्रातून घेतलेले इंद्र-आवाहन असून, यज्ञाची गती अखंड राहावी व तो निर्दोष रीतीने पूर्ण व्हावा यासाठी अथर्ववेदातील संग्रहात पुनर्विनियोजित केले आहे. ते इंद्राला सर्व दिशांतून बोलावते, सोम व स्तुतीने त्याला बळ देते, आणि त्यामुळे अडथळे दूर करते; सामूहिक संरक्षण स्थिर करते व यजमान आणि यज्ञसभेकडे ‘द्युम्न’ (दीर्घकाल टिकणारी कीर्ती/तेज) प्रवाहित करते.
Sukta 7
AV 20.7 हे ऋग्वेदातून घेतलेले लघु स्तोत्र आहे. सूर्याच्या विजयशाली उदयाच्या सामर्थ्याने अघ (हानी, अपशकुन, दुष्प्रभाव) दूर लोटून शुभ व्यवस्था पुन्हा प्रस्थापित केली जाते. जरी केंद्रस्थानी सूर्याची अपोत्प्रायिक (अपशकुन-निवारक) गती असली, तरी संरक्षण, तेज, आणि गृहसमृद्धी यांसाठी इंद्राचा हितकारी स्नेह व सोमपोषित सामर्थ्य यांचाही आधार घेतला आहे. व्यवहारात हे संक्षिप्त शांती-पठण म्हणून उपयोगी ठरते: अंधारावर प्रकाश, अडथळ्यावर योग्य मार्ग.
Sukta 8
हा इंद्राचा लघु स्तोत्र-भाग सोम-आवाहन व हविर्दानाचा मंत्ररूप आहे. ‘प्राचीन पद्धतीने’ इंद्राला जागृत करून, स्तुतीने त्याला बळकट करणे आणि त्याची शक्ती यजमानाच्या समृद्धीकडे वळवणे हा याचा हेतू आहे. ‘सूर्य प्रकट कर’ अशी दृश्यमान शुभता मागत, विशेषतः गोधन/धनावरून शत्रूंना हुसकावून लावणारी विजय-रक्षा याचना केली आहे; पूर्ण पात्र अर्पण करून आणि ‘स्वाहा’ने विधीची समाप्ती/मुद्रा घातली आहे.
Sukta 9
हे लघु इंद्रस्तोत्र (ऋग्वेदातून उद्भवलेले, अथर्ववेद २० मध्ये जतन झालेले) एकाग्र स्तुतीद्वारे धनदायक व आघात-शमक देव इंद्राला यजमानाकडे ओढते—जसे गायी वासराकडे दाटून येतात तसे. पूर्वीच्या ऋषींना दिलेली मदत आणि विश्वातील जलांचे मुक्तीकरण अशा इंद्राच्या स्मृत वीरपरंपरांना ते जागृत करून, संरक्षणयुक्त व विजयछटेसह समृद्धी निश्चित करते.
Sukta 10
ही संक्षिप्त इंद्र-स्तुती स्तोम (स्तुती) विजयशक्ती म्हणून प्रवर्तित करते: “मधुर-गोड” स्तोत्रे रथांसारखी उंचावून, यजमानाला धन, बक्षिसे आणि कधीही न चुकणाऱ्या सहाय्याकडे घेऊन जातात. वर्तमान पठणाला कण्व, भृगु, आयव अशा प्रसिद्ध ऋषि-परंपरांशी जोडून ही स्तुती विधीला अधिकार देते आणि समृद्धी देणारी त्याची प्रभावकता अधिक तीव्र करते.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
