Anuvaka 11
इन्द्रप्रधानो जयविधिः—सोमेन स्तुत्या च स्वाम्यबलं (इन्द्रियं, शुष्मं, क्रतुः, मन्युः) आहूय विघ्नं भित्त्वा जयः साध्यते। अग्निः रक्षिता समृद्धिदः च यज्ञस्य प्रवर्तकः। मन्युः अभिषिक्तः शक्तिरूपेण विरोधिनं जयति। वृत्रहत्यया वृत्र/रोधांसि निवार्यन्ते। यजमानाय ओजः, नृम्णं, सुवीर्यं च संक्राम्यते। सोमस्य हर्षणं त्रिकद्रुक-विशूवत-प्रसवविषयैः सह निरूप्यते।
Suktas in Anuvaka 11
Sukta 101
अयं संक्षिप्तोऽग्निसूक्तः, अथर्ववेदे विंशतितमे काण्डे ऋग्वैदिकात् श्रौतसामग्रीतः पुनरुक्तः, यज्ञस्य दूतं होतारं चाग्निं वरणीयं स्थापयति। स हविषा सतताह्वानं प्रतिपादयति, चाग्निं प्रार्थयते यत् सुसंस्कृते यज्ञस्थाने देवान् आनयेत्, हविषां सम्यक् प्रेषणं निर्वहेत्, दिव्यशक्तीनां सफलागमनं च साधयेत्।
Sukta 102
अयं संक्षिप्तोऽग्निसूक्तः श्रौतरीत्या ऋग्वेदस्तुतिपाठस्य पुनरुक्तिरूपः। सम्यग्धूतस्य प्रत्यक्षज्योतिरग्नेः केन्द्रे स्थितं, यत् तमोऽवरोधांश्च निवारयति। अग्निः वृषभवत् पराक्रमः देवयानं च इति स्तूयते, येन हविर्देवान् प्रति सम्यक् प्राप्नोति कर्म च सिद्ध्यति। अस्य सूक्तस्य प्रभावो ज्योतिषा अपोत्प्रतिकारकः—प्रदीपनं, प्रभा, हविषः सफलप्रेषणं च।
Sukta 103
अयं संक्षिप्तोऽग्निस्तोत्रः (ऋग्वैदिकात् याज्ञिकसामग्रीतः) तीक्ष्णार्चिषं सहायभूतम् अग्निं स्तौति आह्वयति च, यः रक्षां (छर्दिः—आश्रयावरणम्) च पौष्टिकं समृद्धिं च ददाति। मन्त्राः अग्निं होतारं प्रतिष्ठापयन्ति, यज्ञोपकरणानि घृतं च तस्य सन्निधानेन संयोजयन्ति, तथा सुरक्षितं सुसमिद्धं याज्ञिकतेजः स्थापयन्ति, यत् अपायान् अपहन्ति धनं च आकर्षति।
Sukta 104
अथर्ववेदस्य २०.१०४ सूक्तं ऋग्वेदोद्भवम् इन्द्रस्तोत्रम् अस्ति। अस्मिन् सूक्ते परिष्कृतैः स्तोमैर्ब्रह्मणा च इन्द्रः स्तूयते, येन स हविषि सन्निधत्ते यजमानं च संग्रामेषु स्पर्धासु चाभिमुखो भवति। अस्य प्रभावः सम्यग्वाक्-प्रयोगस्य (स्तोमस्य ब्रह्मणश्च) इन्द्रस्य जयकरबलसम्पदा-प्रदायिन्या सार्वभौमशक्त्या च सह संयोगे निहितः; तस्माद् विजयश्च पौष्टिकं च सौभाग्यं सहैव जायते।
Sukta 105
अथर्ववेदस्य २०.१०५ सूक्तं ऋग्वेदोद्भवम् इन्द्रस्तोत्रम् अस्ति। अत्र इन्द्रस्य अग्रप्रेरकं युद्धबलं—शुष्मं मन्युश्च—उदीर्यते, येन सः स्पर्धां शत्रुवाचं च तथा वृत्रनाम्नं आद्यं निरोधकं निहन्ति। अथर्वणपरम्परायां तत् पौष्टिकं जयकामं च, रक्षोघ्नं च कवचवत् मन्यते—यजमानस्य कामान् साधयन्, तान् इन्द्रस्य अजेयविजयेन समन्वय्य, संग्रामेषु स्पर्धासु च अविच्छिन्नं जयम् उपजनयति।
Sukta 106
अथर्ववेदसंहितायां संप्राप्तोऽपि ऋग्वेदप्रभवोऽयं संक्षिप्त इन्द्रस्तुतिः इन्द्रस्येन्द्रियं (ऐश्वर्यबलम्), शुष्मं (वेगवत्तरं पराक्रमम्), क्रतुम् (दृढसंकल्पम्) च महिमानं करोति, येन तस्य वज्रः निर्णायककर्मणि सम्यक् तीक्ष्णीकृतो भवति। अत्र द्यावापृथिव्यौ, आपः, पर्वताश्च तथा देवसमूहः—विष्णुर्मित्रो वरुणो मरुतश्च—समवायेन इन्द्रं प्रेरयन्ति स्तुवन्ति च। अस्य स्तोत्रस्य कार्यशक्तिः स्तुतिं वेगत्वेन परिणमयति—यजमानस्य श्रवः (कीर्तिम्) वर्धयति, इन्द्रप्रेरितां जयम्, स्थैर्यं, समृद्धिं च निश्चिनोति।
Sukta 107
अथर्ववेदस्य २०.१०७ सूक्तं ऋग्वेदोद्भवं संकीर्णरूपं च; तत्र मान्युः (क्रोधः सार्वभौमशक्तिरिव) विपक्षं नमयितुं नियुज्यते, अनन्तरं सौरशुचिना तमो दुरितं च अपह्नूय कर्म समाप्यते। अस्य प्रभावः प्रथमं दमन-पराभवचित्रेण प्रवर्तते—जनाः, अपि च शिखराणि, समुद्रं प्रति नद्य इव नमन्ति—पश्चात् सूर्येणोषसा च स्थापिता स्थिरा शिवा च व्यवस्था प्रतिष्ठाप्यते, येन यजमानस्याधिकारः भीतिजनकः सन् अपि विधिवत् शुद्धः सुसंस्कृतश्च भवति।
Sukta 108
अथर्ववेदस्य २०.१०८ सूक्तं संक्षिप्तम् इन्द्रसूक्तम् अस्ति, यत्र देवम् ओजः (वीर्यं), नृम्णम् (पौरुषबलम्), सुवीर्यम् (सफलवीरत्वम्) इति परस्मै हस्तान्तरणीयं तेजो “आनय” इति प्रार्थ्यते, येन यजमानः संग्रामजयिनं वीरं लभते चिरस्थायिनीं सिद्धिं च। अत्र इन्द्रः केवलं जयस्य धनलाभस्य च दाता न, अपि तु पितृवत् रक्षकः, यस्य प्रसादः समुदायं स्थिरयति। सूक्तस्य सामर्थ्यं शतक्रतुम् इति पुनःपुनः प्रत्यक्षसम्बोधने निहितम्; स्तुत्या बलं रक्षणं च दानरूपेण आह्वातुं निश्चयेन च लब्धुं शक्ये इति भावः।
Sukta 109
अयं लघुरिन्द्रसोमस्तोत्रो विषूवति (मध्यपरिवर्ते) सोमाभिषवं तथा मधुरं मधु-पानं वर्णयति, येन इन्द्रः प्रमुदितो भवति। सोममिश्रणस्य, उपकारिणीनां धेनूनां, तथा व्रतपालनस्य स्तुत्या यजमानस्य प्रति इन्द्रस्य जयबलं आकर्षयितुं स्तोत्रस्य प्रयोजनम्। “वस्वीर् अनु स्वाराज्यम्” इति पुनःपुनः प्रतिपाद्यमानः प्रतिगीतः अस्य कर्मणः पौष्टिक-स्वाराज्य-मन्त्रत्वं दर्शयति—देवस्य बलेन समृद्धिः, श्रीः, तथा स्वातन्त्र्येण राज्यं यजमानं अनुगच्छन्ति।
Sukta 110
अयं संक्षिप्तोऽथर्ववैदिको मन्त्रः (ऋग्वेदात् समाहृतस्य विंशतितमकाण्डस्य) त्रिकद्रुकप्रसवेषु देवानां प्रदत्तां “चेतनां” शीघ्रप्रवर्तिनीं शक्तिं वर्धयन् सोमयज्ञं तीव्रयति। स सर्वश्रियामासनभूतं नवप्रसुतं सोमपानं प्रति इन्द्रमाह्वयति, तथा च प्रेरितां वाचं (गिरः/अर्कम्) यज्ञस्य सिद्धिकरं कर्मकारणं मन्यते। त्रिषु संहतासु ऋचःसु स सूक्तः यथाविधिं उच्चारितं याज्ञिकं शब्दं, सोमोत्साहं, तथा च भाग्यसमृद्धेः प्रस्फुटनं यजमानस्य च समुदायसमर्थनं परस्परं संबध्नाति।
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.