Anuvaka 4
इन्द्रस्य जय-रक्षण-वीर्यप्रदायिन्याह्वानम्—सोमेन पोषणं बलवर्धनं च। वृत्र-नमुचि-दस्यु-प्रतीकैरावरण-भेदनं विघ्न-नाशनं च; यजमान-पक्षे इन्द्रानुग्रहस्य नियोजनं प्रतिपक्षे तदपाकरणं च। समुदाय-स्तोत्रेण रण-निर्भयता युद्ध-सिद्धिश्च; द्यावापृथिव्यौ साक्षिणौ सहायौ च इन्द्रस्य प्रसरने। पितृभिः सह यज्ञ-परम्परानुसन्धानं च।
Suktas in Anuvaka 4
Sukta 31
अथर्ववेदे २०.३१ इयं जगतीच्छन्दसि इन्द्रस्तुतिः, या इन्द्रस्य हरिभ्यां (हरिताश्वाभ्यां) योजयित्वा वज्रिणं शीघ्रं यज्ञं प्रति यजमानस्य गृहं च आनयति। सोममत्तं, आयसदृढं, जयप्रदं च इन्द्रं स्तुवन्ती सा जयम्, गृहे प्राणबलसमृद्धिं, सर्वेषु दुरितेषु (अनिष्टेषु भयेषु च) सुरक्षितं गमनं च प्रार्थयते। अस्याः शक्तिः रक्षावाहनरूपेण निरूप्यते—इन्द्र आगच्छति, शत्रुतां निवारयति, विस्तीर्णं वयः (जीवनबलम्) वाजं (जयबलम्) च प्रतिष्ठापयति।
Sukta 32
अथर्ववेदे विंशतितमे काण्डे ऋग्वैदिकविधेः संकलितं त्रिचं इन्द्रस्तोत्रमिदम्। एतत् स्तोत्रं इन्द्रं द्वयोर्लोकयोः समाह्वयति, अस्य वर्तमानसुत्यां सोमपेषणकर्मणि आगमनं प्रार्थयते, स्तुतिभिः च तस्य हर्षं पुनर्नवीकरोति। इन्द्रं ‘प्रहृष्टं’ कृत्वा अस्य मनः अस्मिन् हविषि पूर्णतया निवेश्य, प्रत्यक्षान् पौष्टिकचिह्नान्—सुरक्षितं गृहस्थं, पशुवृद्धिं, तथा सूर्यसाक्षिणा तेजसा सह जयसमृद्धिं—याचते।
Sukta 33
एषः संक्षिप्त इन्द्रस्तोत्रः (यस्य वाक्यच्छन्दसी प्रायः ऋग्वैदिके) सोमाहुतिं प्रचोदयति, यथा इन्द्रः पिबेत्, बलेन वर्धेत, यजमानस्य गृहाय रक्षणीयाम् अनुग्रहशक्तिं प्रसारयेत्। मनोः सदने ऋतज्ञैः सुसंस्कृतैः उपासकैः सह इन्द्रस्य मदं (उत्साहं) संयोज्य, एतत् स्तोत्रं समृद्धिं, तेजः, प्रजां च साधयितुम् इच्छति, तथा च इन्द्रस्य जयशक्त्या सर्वभय-रक्षोघ्न-प्रभावेन आपद्भ्यः कवचवत् भवति।
Sukta 34
अथर्ववेदस्य २०.३४ सूक्तं ऋग्वेदोद्भवम् इन्द्रस्तुतिरूपं रक्षार्थं जयप्राप्त्यर्थं च विन्यस्तम्। अस्मिन् सूक्ते विजयः स्थैर्यं च तथा शत्रुसैन्यानां प्रत्यावर्तनं इन्द्रस्य सहाय्ये एव आश्रितमिति प्रतिपाद्यते। इन्द्रस्य आदर्शकर्माणि—शत्रून् अभिभूय निपातयितुम्, आक्रामकेभ्यः काञ्चनानुज्ञां न दातुम्, ‘अचल’ इव अविचलितः स्थितुम्—इति पुनःपुनः स्मारयित्वा, यजमानस्य पक्षं दृढीकरोति, शत्रुपीडां निरस्यति, निर्णायकं जयम् अवाप्नोति च।
Sukta 35
एषः त्रिष्टुभः सूक्तः इन्द्रस्तुतिर्युद्धप्रायोऽपि अपोत्प्रशमनार्थं वृत्रहणकथां शस्त्रीकरोति। इन्द्रस्य वज्रः शत्रोः प्राणस्थानं अन्विष्य आवरणं भित्त्वा निर्यातु इति प्रेर्यते। इन्द्रस्य स्वराज्यं महत्त्वं च स्तुत्वा, आपो विमोचयतः कर्मणा जयः समृद्धिरूपेण परिणम्यते—अवरोधप्रभवे स्थाने प्रवाहः, वृष्टिः, धनं, तेजो बलं च पुनरावर्तते।
Sukta 36
अथर्ववेदस्य विंशतितमे काण्डे षट्त्रिंशतितमं सूक्तम् इन्द्रस्तुतिरस्ति, त्रिष्टुभ्छन्दसा, ऋग्वेदप्रभवम्; अथर्वणप्रयोगे तु युद्धरक्षणाय विघ्नभेदनाय चाभिचारिकापोत्प्रायिकमन्त्रत्वेन विनियुक्तम्। अत्रेन्द्रः हविषां एक एव परमयोग्यः प्रतिग्राही इति स्तूयते, दृढान् दुर्गान् दुर्गमान् चावरोधान् अनिवार्यबलात् भेत्ता इति च। ततः स शीघ्रमागच्छतु, शत्रुभिरनपहरणीयैः केवलैः सहायैः सह, इति प्रेर्यते। सूक्तस्य प्रभावः इन्द्रस्यैव शक्तिरूपेण निरूप्यते—मनोजवो नीतिः, स्वाभाविकं बलम्, धृष्टं तेजश्च—यत् संस्थितं विरोधं विदार्य जयम् अभयम् च यजमानाय साधयति।
Sukta 37
अथर्ववेदस्य २०.३७ सूक्तं त्रिष्टुभ्छन्दसि ऋग्वेदीयपरम्परायाः पुनरुक्तेन्द्रस्तुतिरूपम्। अत्र वज्रहस्त इन्द्रः आवाह्यते—यो दुर्गाणि भिनत्ति, निरोधकान् (वृत्रं नमुचिं दस्युबलानि च) निहन्ति। तस्य पूर्वकृत्यस्मरणेन—पुरभेदनं, शत्रुजनानां निग्रहः, निवेशनस्य स्थापनं च—स्तुतिः हविर्दानं च यजमानसमुदायाय रक्षां जयम् ऐश्वर्यं च साधयतः।
Sukta 38
अथर्ववेदस्य २०.३८ सूक्तं ऋग्वेदीयपदार्थेभ्यः समाहृतम् इन्द्रस्तुतिरूपम् अस्ति। अस्य प्रयोजनं यज्ञे इन्द्रम् आह्वातुं, बर्हिषि तं निषीदयितुं, तथा सोमाहुत्या, ऋत्विजां प्रामाण्येन, बहुजनकृतया तीव्रया च स्तुत्या (गाथागायकैः, स्तोमकर्तृभिः, “वाचः” इति बहुविधैः स्वरैः) तस्य प्रसादं साधयितुम्। एवं सूक्तं समृद्धि-विजययोः वर्धकं भवति, यजमानान् इन्द्रस्य जयशक्त्या सह समन्वयति।
Sukta 39
अयं लघुरिन्द्रस्तोत्रः स्तुत्या बलं संहत्य यथा इन्द्रस्य साहाय्यं यजमानस्य पक्षे एव प्रवर्तते, प्रतिपक्षजनान् च पराङ् नयति। इन्द्रस्य आदर्शजयम्—गवां निष्क्रमणं वलस्य च अपह्नुतिं—स्मारयन्, वर्तमानं स्पर्धां प्राचीनधन-दीप्ति-वेगमोचनस्य पुनरावृत्तिमिव निरूपयति। स्तोमः स्वयम् अपि वेगवती तरङ्ग इव वर्ण्यते, यः इन्द्रस्य मदं शीघ्रीकरोति; तेन जयो लाभश्च जपकस्य कृते सहसा ‘स्फुरन्ति’ इव प्रकाशन्ते।
Sukta 40
अथर्ववेदस्य २०.४० सूक्तं ऋग्वेदोद्भवं त्रिपदीयम् अल्पकं च; इन्द्रसम्बद्धां निर्भयतां यज्ञतेजश्च पितृमुखेऽग्निकर्मणि संयोजयति, यत्र स्वधा “क्रमेण दह्यते” इति भावेन निरन्तरतां पुनराविर्भाव-प्रतिमानैः स्थापयति। अस्य सूक्तस्य शक्तिः विजयीं निर्दोषां च यज्ञशक्तिं (इन्द्रगणैः समर्थितं मखम्) अग्नेः स्वधायाश्च रूपान्तरकारिण्या क्रियाशक्त्या सह योजयितुं, येन विधिः रक्षात्मकः सन् निरन्तरता-जनकश्च भवति। त्रिभिः प्रहारैः एतत् दृश्य-उपस्थितेः सह-प्रभायाश्च आरभ्य, अतिवर्तक-यज्ञं प्रति गत्वा, अन्ते निर्णायक-दाहेन प्रभावशालिनं “यज्ञनाम” पुनः प्रतिष्ठापयति।
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.