Anuvaka 7
इन्द्रसूक्तचक्रं सोमसमर्थितस्तुत्या सातेः (विजयस्य), रक्षणस्य, समृद्धेश्च साधनम्। उपविषयाः—(१) पृथिव्यन्तरिक्षद्युलोकाद् इन्द्रस्याह्वानं कृत्वा सिद्धिं जयञ्च सुनिश्चित्यते। (२) पुराकथितमिथकं वर्तमानरक्षणरूपेण—शत्रून् कम्पयति, विरोधिनो भयाकुलान् करोति। (३) सोमाभिषवः सामूहिकस्तोत्रं च लाभस्य प्रेरकशक्तिः, कर्मणः सिद्धिकारणं च। (४) धनलक्षणानि—गवाश्वसमृद्धिः, गृहक्षेमः, वितरक-दानसम्पत्तिः (गयाः)। (५) प्रतिकूलवाक्यं, निन्दकान्, स्पर्धां च प्रतियोगितासु प्रतिहन्ति।
Suktas in Anuvaka 7
Sukta 61
अथर्ववेदे २०.६१ सूक्तं ऋग्वेदात् समाहृतं इन्द्रस्तुतिरूपं स्तोत्रम्, श्रौतपाठे सङ्ग्रहविधिना प्रयुज्यते। षड्भिर्मन्त्रैः सोममदेन हृष्टं, संग्रामेषु जयप्रदं, विश्वव्यापिनं सार्वभौमं च इन्द्रं स्तौति; स समीपमागच्छतु, जयम्, यज्ञस्य अविच्छेदं, जीवनधारकाणां च आपां लाभं ददात्विति प्रार्थयते। अस्य सूक्तस्य प्रभावः मुख्यतः क्रियात्मकः—यथाविधि परम्परागतं गीर्-उक्थ-स्तोमात्मकं स्तवनं देवं ‘दीपयति’ (प्रकाशयति) तथा यजमानस्य यज्ञस्य च हिताय तस्य सहाय्यं प्रवर्तयति।
Sukta 62
अथर्ववेदे स्वीकृतं ऋग्वेदीय-शैलीयुक्तम् इन्द्रस्तुतिरूपं सूक्तम् (अ.व. २०.६२) वाजे—प्रतियोगितायां जयलाभे, पुरस्कारप्राप्तौ, आह्वायक-गणस्य रक्षणे च—इन्द्रस्य श्रीमदनुग्रहं साधयितुं प्रवर्तते। अस्मिन् सूक्ते इन्द्रः अनुपमः, लोकधर्म-स्थापकः, ज्योतिःप्रदाता, अभिभविता च इति स्तूयते; ततः सा पराक्रम-श्रेष्ठता व्यवहारिक-विजये नियोज्यते—वृत्राणां बाधानां निवारणं, कीर्त्या सह अग्रे गमनं च।
Sukta 63
अथर्ववेदे विंशतितमे काण्डे त्रिषष्टितमं सूक्तम् इन्द्रस्तुतिरूपं (ऋग्वेदोद्भवं) भवति। अस्मिन् सूक्ते इन्द्रस्य पुराकृतानि वीर्यकर्माणि अद्यतनरक्षणोपायत्वेन विनियुज्यन्ते—शत्रवो भीताः कम्पन्ते, यजमानः प्रार्थकश्च संकटेषु सुरक्षितः पारं नीयते। अस्य प्रभावः दमनात्मकदृष्टान्तेषु निहितः—विघ्नकर्तॄणां पुरा कृताः पराभवाः, तथा ‘समुद्रात्’ इव तारयितृत्वं—एतानि पुनः पाठकस्य तस्य समुदायस्य च रक्षारूपेण अभिचाररूपेण च सिद्ध्यर्थं प्रयुज्यन्ते।
Sukta 64
अथर्ववेदे २०.६४ सूक्तम् इन्द्रस्तुतिरूपं, ऋग्वेदीय-स्तुतिपदार्थेभ्यः समुद्धृतम्। अस्मिन् सूक्ते इन्द्रः सर्वतोऽवस्थितो हितकारी रक्षकः जयप्रदश्चेति समीपं आहूयते। सोमयागीय-प्रयोगभाषया तस्य महिमा वर्ध्यते—तं “द्युलोकस्य पतिं” “धनानां/पुरस्काराणां पतिं” चेति निमन्त्र्य, यज्ञसमुदाये बलं यशः स्थैर्यं च संचित्यते। अथर्ववेदप्रयोगे तद् शान्ति-पौष्टिकसूक्तत्वेन (द्वितीयतया रक्षारूपेणापि) वर्तते; इन्द्रस्य विजिगीषु-विघ्नभेदक-शक्त्या सह समन्वयेन यजमानस्य सौभाग्यं प्रतिष्ठापयति।
Sukta 65
अथर्ववेदस्य २०.६५ सूक्तं ऋग्वेदोद्भवम् इन्द्रस्तुतिरूपं संक्षिप्तम्। अस्मिन् सूक्ते यजमानाः सह याज्ञिकसमुदायेन इन्द्रं सर्वातिशायिनं वीर्यवत्तमं शूरं च स्तोतुं प्रवर्त्यन्ते—यः गोसमृद्धिं धनं च जयम् च प्रयच्छति। ‘मधुरा’ ‘अद्भुता’ च वाक् (स्तोत्रोच्चारणम्) यज्ञस्य सिद्धिं प्रभावं च प्रकाशयति। अन्ते तु दक्षिणा—यज्ञदानं—ज्योतिरिव सर्वव्यापिनीति व्याख्याय उन्नीयते; सा इन्द्रस्य अपरिमितं दानं यज्ञेन सुलभं कृत्वा प्रतिपाद्यते।
Sukta 66
अथर्ववेदस्य २०.६६ सूक्तम् ऋग्वेदीय-स्तुतिप्रसङ्गात् गृहीतम् इन्द्र-स्तुतिरूपं लघु सूक्तम् अस्ति। दातुः यजमानस्य गव्यं (गयम्) विभज्य-धनं, अश्वबहुलं पौष्टिकं समृद्धिं, जय-शक्तिं च साधयितुं प्रवर्तते। ‘नवमं दशमं’ इति यथाक्रमं सम्यग्-अङ्कितया स्तुत्या सह, इन्द्रस्य निरृतिं (अनिष्ट-विनाशं) अपसारयितुं रक्षण-कार्यं योजयति; तथा निरन्तर-शुद्धिं रण्य-सौभाग्यं च प्रतिष्ठापयति।
Sukta 67
अथर्ववेदस्य २०.६७ सूक्तं ऋग्वेदात् निष्पन्नं सोमसूक्तम् अस्ति। अस्मिन् सूक्ते सम्यक् सोमाभिषव-हविर्दानयोः फलरूपेण समृद्धिः जयश्च स्वाभाविकौ इति निरूप्यते—सोमाभिषवकर्ता सुरक्षितं निवासं, नित्यवर्धमानं धनं, शत्रूणां च पराभवं प्राप्नोति। इन्द्रः प्रसारित-समृद्धेः तथा रणसिद्धेः निर्णायकदाता इति आहूयते; अग्निश्च घृताहुतिं वहन् यज्ञं परिपूरयन् होतृरूपेण उपस्थाप्यते। अतः अस्य सूक्तस्य प्रभावः पौष्टिकः (वृद्धिः, स्थैर्यम्) अपि च अपोत्प्रायः (द्वेष्टॄणां/शत्रूणां प्रतिषेधः) इति, श्रौत-सोमयागस्य प्रतिदान-न्यायेन (परस्पर-प्रतिफल-भावेन) निबद्धः।
Sukta 68
अथर्ववेदे २०.६८ इन्द्रस्तोत्रं संहितारूपेण निहितम्; तद् इन्द्रस्य प्रसादं विजयाय, सामाजिकैक्याय, यज्ञसिद्धये च प्रार्थयते, तथा शत्रुवाक्यं निन्दकांश्च अपाकरोति। अस्य स्तोत्रस्य क्रिया इन्द्रं कर्मणि आह्वयितुं, तस्य अप्रतिहतं बलं स्तोतुं, निन्दां परुषवाचं च दूरं नीत्वा पराजयं प्रापयितुं च, येन समृद्धिः कीर्तिश्च स्थिरीभवतः।
Sukta 69
अथर्ववेदे २०.६९ इयं इन्द्रस्तुतिः ऋग्वैदिकस्रोतसः समुद्धृता, अथर्वणीयप्रयोगे तु रक्षार्थं प्रत्यभिचारार्थं च विनियुक्ता। अत्र सोमजं, संग्रामेषु जयप्रदं, इन्द्रस्य परमैश्वर्यं स्तूयते; यजमानस्य शरीरे प्रति लक्ष्यीकृतां द्रोहकृत्यां घातकप्रहारांश्च प्रतिहन्तुं तं प्रार्थयते। व्यवहारतः एषा रक्षामन्त्ररूपा—जयसिद्धिं ददाति, पुरुषं कवचयति, मानुषामानुषं च आक्रमणं इन्द्रस्य सार्वभौमबलं आह्वयित्वा प्रत्यावर्तयति।
Sukta 70
अथर्ववेदस्य २०.७० सूक्तम् ऋग्वैदिकशैलीं अनुसृत्य नीतम् इन्द्रस्तुतिरूपं, अथर्वणप्रयोगे तु जय-समृद्ध्यर्थं मन्त्ररूपेण विनियुक्तम्। अस्मिन् सूक्ते इन्द्रः पृथिव्याः अन्तरिक्षात् दिवश्च सर्वेभ्यः प्रदेशेभ्यः आहूयते, यत् सः सातीम्—जयम्, लाभं, आधिपत्यम्—प्रदद्यात्। अस्य सूक्तस्य सामर्थ्यं सुक्रमिताभिः गिराभिः (पवित्राभिः वाचोभिः) इन्द्रस्य सख्यं स्वपक्षे संकेन्द्रयितुं, तं यज्ञाङ्गणे आकर्षयितुं, तथा प्रतिद्वन्द्विजनानां पक्षात् तस्य सहाय्यं निवर्त्य स्वपक्षे नियोजयितुं च।
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.