Brahmottara Khanda
Brahmottara Khanda
In this sub-division, sacred geography is articulated through the prominence of Śaiva kṣetras, especially the coastal pilgrimage sphere of Gokarṇa (गोकर्ण). The discourse treats the site as a concentrated field of ritual efficacy, where darśana (seeing the liṅga), upavāsa (fasting), jāgaraṇa (night vigil), and bilva-patra arcana (bilva-leaf offering) are framed as high-impact devotional technologies. The narrative also situates kingship and social order within tīrtha practice: the ruler’s moral crisis becomes legible and resolvable through movement across places, culminating in a sage-mediated redirection toward Gokarṇa as a purificatory destination.
Adhyayas in Brahmottara Khanda
22 chapters to explore.
Adhyaya 1
शैवपञ्चाक्षरी-मन्त्र-माहात्म्यं तथा गुरूपदेश-प्रभावः (The Glory of the Śaiva Pañcākṣarī and the Efficacy of Guru-Initiated Japa)
ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮੰਗਲਾਚਰਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਗਣੇਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਤੋਂ ਤ੍ਰਿਪੁਰਦ੍ਵਿਸ਼ (ਤ੍ਰਿਪੁਰ-ਸੰਹਾਰਕ ਸ਼ਿਵ), ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੰਤਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਈਸ਼ਵਰ-ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਨਿਰਹੇਤੁਕ ਭਕਤੀ ਪਰਮ ਹਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਪ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਯਜਨ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸ਼ੈਵ ਪੰਚਾਕਸ਼ਰੀ ਮੰਤਰ ਨੂੰ ਪਰਮ ਮੰਤਰ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਮੋਖਸ਼ਦਾਇਕ, ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਤ-ਅਰਥ ਨਾਲ ਯੁਕਤ। ਸ਼ੁੱਧ ਭਾਵ ਅਤੇ ਠੀਕ ਅਭਿਮੁਖਤਾ ਨਾਲ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕੜੇ ਨਿਯਮ ਜਾਂ ਬਾਹਰੀ ਕਰਮਕਾਂਡ ਵਰਗੇ ਬਹੁਤੇ ਉਪਾਂਗਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਪ੍ਰਯਾਗ, ਪੁਸ਼ਕਰ, ਕੇਦਾਰ, ਸੇਤੁਬੰਧ, ਗੋਕਰਣ ਅਤੇ ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣਯ ਨੂੰ ਜਪ ਲਈ ਉੱਤਮ ਸਥਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਮਥੁਰਾ ਦਾ ਇੱਕ ਵੀਰ ਰਾਜਾ ਕਲਾਵਤੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਣੀ ਦੇ ਵਰਤ-ਸ਼ੌਚ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਨੇੜੇ ਜਾਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਤੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਨਤੀਜਾ ਭੋਗਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਰਾਣੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਦੁਰਵਾਸਾ ਰਿਸ਼ੀ ਤੋਂ ਪੰਚਾਕਸ਼ਰੀ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਮਿਲਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਦੇਹ ਧਾਰਮਿਕ ਰੱਖਿਆ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ; ਉਹ ਰਾਜੇ ਦੀ ਨਿੱਤ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਭਕਤੀ-ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਢਿੱਲ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਗੁਰੂ ਗਰਗ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਯਮੁਨਾ-ਤਟ ਤੇ ਠੀਕ ਆਸਨ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਕੇ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਸਿਰ ਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖ ਕੇ ਮੰਤਰ-ਦੀਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਪਾਪ-ਮਲ ਕਾਂਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਹ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਗੁਰੂ ਇਸ ਨੂੰ ਮੰਤਰ-ਧਾਰਣਾ ਨਾਲ ਸੰਚਿਤ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਦਾਹ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਚਾਕਸ਼ਰੀ ਦੀ ਸਰਵਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ਾਰਥੀਆਂ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਸੁਲਭਤਾ ਮੁੜ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 2
माघकृष्णचतुर्दशी-व्रतप्रशंसा तथा कल्मषाङ्घ्रिराजोपाख्यानम् (Praise of the Māgha Kṛṣṇa Caturdaśī observance and the legend of King Kalmaṣāṅghri)
ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਦੀ ਪਰਮ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ-ਸ਼ਕਤੀ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਪਾਪ ‘ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ’ ਤੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵੀ ਸ਼ਿਵਾਰਾਧਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਮਾਘ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਦੇ ਵਰਤ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਉਪਵਾਸ, ਰਾਤ ਦਾ ਜਾਗਰਣ, ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਬਿਲਵ-ਪੱਤਰ ਅਰਪਣ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਮਹਾਂ ਯੱਗਾਂ ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨਾਂ ਦੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਗੇ ਉਪਾਖਿਆਨ ਹੈ। ਇਖ਼ਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਧਰਮੀ ਰਾਜਾ (ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਲਮਸ਼ਾਂਘ੍ਰੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ) ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਭੇਸ ਬਦਲੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਨੂੰ ਅਹੁਦੇ ‘ਤੇ ਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਵਸਿਸ਼ਠ ਜੀ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮੇਂ-ਬੱਧ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਰਾਖਸ਼ਸ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਿਸ਼ੀ-ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਖਾ ਕੇ ਭਾਰੀ ਪਾਪ ਕਰ ਬੈਠਦਾ ਹੈ। ਦੁਖੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਤਿੱਖਾ ਸ਼ਾਪ ਰਾਜੇ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਦਾਂਪਤ੍ਯ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦੇਵੀ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਰਾਜਾ ਕਈ ਤੀਰਥਾਂ ‘ਤੇ ਭਟਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸ਼ੁੱਧੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗੌਤਮ ਰਿਸ਼ੀ ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੋਕਰਣ ਖੇਤਰ ਅਦੁੱਤੀ ਹੈ—ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਪਾਵਨਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਫਲਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਫਲਦਾਇਕ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਆਇ ਕਰਮ, ਸ਼ਾਪ, ਪਸ਼ਚਾਤਾਪ ਨੂੰ ਗੋਕਰਣ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਗੋਲਿਕ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਵ ਵਰਤ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 3
चाण्डाल्याः पूर्वकर्मविपाकः, गोकर्णे बिल्वार्पणप्रभावः, शिवानुग्रहकथा (Karmic Ripening and Śiva’s Grace through a Bilva Offering at Gokarṇa)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਗੌਤਮ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਵੇਖੀ ਅਦਭੁਤ ਘਟਨਾ ਦਾ ਭੇਦ ਕੀ ਹੈ। ਗੌਤਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਕੋਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਬੁੱਢੀ, ਅੰਨੀ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਚਾਂਡਾਲੀ ਨੂੰ ਅਤਿ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ। ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੇਜਸਵੀ ਵਿਮਾਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੈਵ ਚਿੰਨ੍ਹ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਚਾਰ ਸ਼ਿਵਦੂਤ ਸਨ। ਰਿਸ਼ੀ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਸਮਾਜ ਵੱਲੋਂ ਤਿਰਸਕਾਰਿਤ ਅਤੇ ਪਾਪਾਚਾਰਣੀ ਕਹੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਇਸ ਔਰਤ ਕੋਲ ਐਨੇ ਦਿਵ੍ਯ ਦੂਤ ਕਿਉਂ ਆਏ? ਸ਼ਿਵਦੂਤ ਪੂਰਵਜਨਮ ਦੀ ਕਥਾ ਰਾਹੀਂ ਕਰਮ-ਵਿਪਾਕ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕੁੜੀ ਸੀ, ਫਿਰ ਵਿਧਵਾ ਹੋਈ; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਰਯਾਦਾ-ਭੰਗ ਸੰਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਈ, ਮਾਸ-ਮਦਿਰਾ ਸੇਵਨ ਕਰਨ ਲੱਗੀ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੱਛੇ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲੁਕਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਕੇ ਮਹਾਪਾਪ ਕੀਤਾ। ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੰਡ-ਫਲ ਭੋਗ ਕੇ ਉਹ ਇਸ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਅੰਨੀ, ਰੋਗੀ, ਦਰਿਦ੍ਰ ਚਾਂਡਾਲੀ ਬਣੀ ਅਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਂਦੀ ਰਹੀ। ਫਿਰ ਕਥਾ ਗੋਕਰਣ ਦੇ ਪੁੰਨ-ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਤਿਥੀ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਦੀ ਰਾਤ ਯਾਤਰੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਉਹ ਭੋਜਨ ਮੰਗਦੀ ਹੈ; ਇੱਕ ਰਾਹਗੀਰ ਬਿਲਵ ਦੀ ਟਾਹਣੀ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਖਾਦ ਸਮਝ ਕੇ ਠੁਕਰਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹੀ ਟਾਹਣੀ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਨਿਚ্ছਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਬਿਲਵ-ਅਰਪਣ—ਪੁੰਨ-ਕਾਲ ਅਤੇ ਪੁੰਨ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ—ਉਸ ਦੇ ਭਾਰੀ ਕਰਮ-ਬੰਧਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਦਾ ਮਾਹਾਤਮ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਅਰਪਣ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ, ਪਰ ਦੁੱਖ ਦਾ ਮੂਲ ਪੂਰਵਕਰਮ ਹੀ—ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Adhyaya 4
चतुर्दशी-शिवपूजा-माहात्म्यं (The Glory of Śiva Worship on Caturdaśī and the Karmic Power of Darśana)
ਸੂਤ ਜੀ ਸ਼ਿਵ-ਮਹਿਮਾ ਦੀ ਇੱਕ “ਅਦਭੁਤ” ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਵੀ ਪਾਪ-ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਾਧਨ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਹੈ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁਕਲ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ—ਦੋਵੇਂ ਪੱਖਾਂ ਦੀ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਕੀਤੀ ਅਰਾਧਨਾ ਮਹਾ-ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਿਰਾਤ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵਿਮਰਦਨ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਹਿੰਸਕ ਸੁਭਾਉ ਅਤੇ ਕਈ ਦੋਸ਼ਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਨਿੱਤ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਗੀਤ-ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਤੇ ਦੀਪੋਤਸਵ ਨਾਲ ਭਗਤੀਪੂਰਵਕ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਣੀ ਕੁਮੁਦਵਤੀ ਉਸ ਦੇ ਆਚਰਨ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਪੂਰਵ-ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਕਰਮ-ਸ਼ੇਸ਼ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁੱਤਾ ਸੀ; ਭੋਜਨ ਲੱਭਦਿਆਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ‘ਤੇ ਭਜਾ ਕੇ ਮਾਰ ਪਈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਮਰ ਗਿਆ; ਉਸ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਰਾਜ-ਜਨਮ ਮਿਲਿਆ। ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਦੀਪ-ਉਤਸਵ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਕਾਲ-ਜ੍ਞਾਨ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਰਾਣੀ ਦਾ ਪੂਰਵ-ਜਨਮ ਉੱਡਦੀ ਕਬੂਤਰੀ ਦਾ ਸੀ; ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ-ਸਥਾਨ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਾ ਕੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਮਰ ਗਈ, ਇਸ ਲਈ ਰਾਣੀ ਬਣੀ। ਰਾਜਾ ਅੱਗੇ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਕਈ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੇ ਪੁਨਰਜਨਮ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੈਰਾਗ ਲੈ ਕੇ ਤਪੱਸਿਆ, ਅਗਸਤ੍ਯ ਮੁਨੀ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮ-ਜ੍ਞਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਾ—ਇਹ ਭਵਿੱਖਵਾਣੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਦੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਸ੍ਰਵਣ ਜਾਂ ਪਾਠ ਪਰਮ ਗਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 5
Śiva-bhakti-mahātmya and the Legend of Candrasena and Śrīkara (Ujjayinī–Mahākāla Context)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਗੁਰੂ, ਦੇਵਤਾ, ਸੱਜਣ-ਸੰਬੰਧੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਤੱਤਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਹੀ ਲਕਸ਼ ਬਣਾਕੇ ਕੀਤਾ ਦਾਨ, ਜਪ ਅਤੇ ਹੋਮ ਆਗਮ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ਅਖੁੱਟ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਅਰਪਣ ਵੀ ਵੱਡਾ ਫਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕਾਂਤ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤੀ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਥਾ ਉੱਜੈਨੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਚੰਦਰਸੇਨ ਮਹਾਕਾਲ ਦਾ ਨਿੱਤ ਉਪਾਸਕ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ ਮਣਿਭਦ੍ਰ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਚਿੰਤਾਮਣੀ ਰਤਨ ਹੋਰ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਈਰਖਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਨਗਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਚੰਦਰਸੇਨ ਅਡੋਲ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮਹਾਕਾਲ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਵੇਲੇ ਇੱਕ ਗੋਪਾਲ ਬਾਲਕ ਰਾਜ-ਪੂਜਾ ਵੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਾਦਾ ਲਿੰਗ ਬਣਾਕੇ ਤੁਰੰਤ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਿਘਨ ਪੈਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸ਼ਿਵ-ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਡੇਰਾ ਅਚਾਨਕ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਿਵ-ਮੰਦਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਦੇਖ ਕੇ ਵੈਰੀ ਰਾਜੇ ਹਿੰਸਾ ਛੱਡ ਕੇ ਮਹਾਕਾਲ ਨੂੰ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਇਨਾਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹਨੁਮਾਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸ਼ਰਨ ਨਹੀਂ; ਬਾਲਕ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਸ਼੍ਰੀਕਰ’ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਬਾਰੇ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਗੁਪਤ, ਪਵਿੱਤਰ, ਕੀਰਤੀਦਾਇਕ ਅਤੇ ਭਗਤੀ-ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਕਥਾ ਦੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਨਾਲ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 6
प्रदोषपूजामाहात्म्यं तथा विदर्भराजवंशोपाख्यानम् (The Glory of Pradoṣa Worship and the Vidarbha Royal Legend)
ਛੇਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦੋਸ਼ ਕਾਲ (ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਦੀ ਸ਼ਾਮ) ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਦੋਸ਼ ਪਰਮ ਪੁੰਨ ਸਮਾਂ ਹੈ; ਇਸ ਵੇਲੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਚਤੁਰਵਰਗ—ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ, ਮੋਖਸ਼—ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੈਲਾਸ ਦੇ ਰਜਤ-ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਗਣਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਭਕਤੀਮਈ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ, ਜਪ, ਹੋਮ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਗੁਣ ਕੀਰਤਨ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਸਾਧਨਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਵਿਦਰਭ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਸਤ੍ਯਰਥ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਕੇ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਰਾਣੀ ਭੱਜਦੀ ਹੈ, ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮਗਰਮੱਛ ਉਸ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੱਚਾ ਇਕੱਲਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਮਾ ਨਾਮ ਦੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਪਾਲਦੀ ਹੈ; ਸ਼ਾਂਡਿਲ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਬਾਲਕ ਦੀ ਰਾਜਕੁਲ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਕਰਮ-ਕਾਰਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਦੋਸ਼ ਵੇਲੇ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਅਤੇ ਆਚਾਰ-ਦੋਸ਼ ਜਨਮਾਂ ਜਨਮਾਂਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ ਤੇ ਵਿਪੱਤੀ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਭਕਤੀ ਹੀ ਸੁਧਾਰ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ।
Adhyaya 7
प्रदोषकाले शिवपूजाविधिः (Pradoṣa-Time Procedure for Śiva Worship)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦੋਸ਼ ਵੇਲੇ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਦੀ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀਅ ਤੇ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਡਿਲ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੂਤ ਪਰੰਪਰਾ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੱਖ ਦੀ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ, ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਸ਼ੁਚਿਤਾ, ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਵਾਕ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਵਰਗੇ ਪੂਰਵ-ਨਿਯਮ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਪੂਜਾ-ਸਥਾਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਮੰਡਲ ਬਣਾਉਣਾ, ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ, ਪੀਠ ਆਵਾਹਨ, ਆਤਮ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਤੇ ਭੂਤ-ਸ਼ੁੱਧੀ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ-ਨਿਆਸ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ-ਧਿਆਨ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਪਾਰਵਤੀ ਦਾ ਧਿਆਨ-ਵਰਣਨ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਆਵਰਨ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਦੇਵਤੇ, ਸਿੱਧੀਆਂ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆਕ ਗਣਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਜਲ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਰੁਦ੍ਰਸੂਕਤ ਪਾਠ, ਬਿਲਵ ਆਦਿ ਫੁੱਲ, ਧੂਪ-ਦੀਪ, ਨੈਵੇਦ੍ਯ, ਹੋਮ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਰਜ਼ੇ, ਪਾਪ, ਗਰੀਬੀ, ਰੋਗ ਅਤੇ ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਨ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਵੱਡੇ ਦੋਸ਼ ਵੀ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਿਵ-ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਦੀ ਹੜਪ ਗੰਭੀਰ ਪਾਪ ਹੈ—ਇਹ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੇ ਕੇ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭਕਤਾਂ ਨੂੰ ਨਿਧੀ-ਲਾਭ ਤੇ ਹੋਰ ਵਰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਕਥਾ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਨੂੰ ਧਰਮ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਸਾਧਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 8
Somavāra-Śivapūjā Māhātmya and the Narrative of Sīmantinī & Candrāṅgada
ਅਧਿਆਇ 8 ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤਵ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨਿਤ੍ਯ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਕਰਮਮਈ ਪੂਜਾ ਦੇ ਸੁਗਮ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਉੱਚਾ ਚੜ੍ਹ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ, ਸ਼ੁਚਿਤਾ, ਸਯਮ ਅਤੇ ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਲੋਕਿਕ ਸਿੱਧੀਆਂ ਅਤੇ ਅਪਵਰਗ—ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਾਧਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਰਿਆਵਰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਚਿਤ੍ਰਵਰਮਨ ਦੀ ਧੀ ਸੀਮੰਤਿਨੀ ਦੀ ਜੋਤਿਸ਼ੀ-ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਕ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਵੈਧਵ੍ਯ-ਯੋਗ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਉਪਾਅ ਲਈ ਉਹ ਯਾਜ਼੍ਞਵਲਕ੍ਯ ਦੀ ਪਤਨੀ ਮੈਤ੍ਰੇਈ ਕੋਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮੈਤ੍ਰੇਈ ਸੋਮਵਾਰ ਸ਼ਿਵ-ਗੌਰੀ ਪੂਜਾ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭੋਜਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਗੰਧ, ਮਾਲ੍ਯ, ਧੂਪ, ਦੀਪ, ਨੈਵੇਦ੍ਯ, ਤਾਂਬੂਲ, ਨਮਸਕਾਰ, ਜਪ ਅਤੇ ਹੋਮ ਆਦਿ ਉਪਚਾਰਾਂ ਦੇ ਫਲ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਯਮੁਨਾ ਵਿੱਚ ਪਤੀ ਚੰਦਰਾਂਗਦ ਦੇ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਣ ਦਾ ਦੁੱਖ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੀਮੰਤਿਨੀ ਵਰਤ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀ। ਇਸੇ ਦਰਮਿਆਨ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਅਤੇ ਚੰਦਰਾਂਗਦ ਦਾ ਤਕ੍ਸ਼ਕ ਨਾਗ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜੀਵਿਤ ਰਹਿਣਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਆਪਣੀ ਸ਼ੈਵ-ਭਕਤੀ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਤਕ੍ਸ਼ਕ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਭੇਜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਘੋਰ ਵਿਪੱਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੋਮਵਾਰ-ਵ੍ਰਤ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅੱਗੇ ਹੋਰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕਹੀ ਜਾਵੇਗੀ।
Adhyaya 9
Sīmantaṇī-prabhāvaḥ — Somavāra-Śiva–Ambikā-pūjāyāḥ kathā (The Efficacy of Queen Sīmantaṇī’s Devotion)
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਹੋਰ ਇਕ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਕਥਾ ਮੰਗੀ ਤਾਂ ਸੂਤ ਨੇ ਵਿਦਰਭ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਘਟਨਾ ਸੁਣਾਈ। ਵੇਦਮਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸਾਰਸਵਤ—ਦੋ ਘਣੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ—ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸੁਮੇਧਾ ਅਤੇ ਸੋਮਵਾਨ ਨੂੰ ਵੇਦ, ਵੇਦਾਂਗ, ਇਤਿਹਾਸ-ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਆਹ ਲਈ ਧਨ-ਸਾਧਨ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਣ ‘ਤੇ ਉਹ ਵਿਦਰਭ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਾ ਇਕ ਨੈਤਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਗਲਤ ਯੋਜਨਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਦੋਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਨੌਜਵਾਨ ਇਸਤਰੀ-ਵੇਸ਼ ਧਾਰ ਕੇ ਨਿਸ਼ਧ ਰਾਣੀ ਸੀਮੰਤਣੀ ਦੀ ਸੋਮਵਾਰ ਵਾਲੀ ਸ਼ਿਵ–ਅੰਬਿਕਾ ਪੂਜਾ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ‘ਦੰਪਤੀ’ ਵਾਂਗ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਵੇ, ਦਾਨ-ਉਪਹਾਰ ਲੈ ਕੇ ਧਨਵਾਨ ਬਣ ਕੇ ਮੁੜ ਆਵੇ। ਨੌਜਵਾਨ ਧੋਖੇ, ਕੁਲ-ਅਪਕੀਰਤੀ ਅਤੇ ਕਮਾਈ ਹੋਈ ਪੁੰਨ-ਹਾਨੀ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਕੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਰਾਜਾਜ्ञਾ ਨਾਲ ਸੋਮਵਾਨ ‘ਸਾਮਵਤੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪੂਜਾ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਦਾ ਅਰਚਨ, ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਣੀ ਦਾ ਮਨ ਉਸ ਵੇਸ਼ਧਾਰੀ ਨੌਜਵਾਨ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਾਮ-ਜਨਿਤ ਸੰਕਟ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੁਮੇਧਾ ਨੀਤੀ-ਯੁਕਤ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਸਾਮਵਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੇਬਸੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਛਲ ਵੀ ਦੋਸ਼ਫਲ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਮਲਾ ਰਾਜੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਰਿਸ਼ੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਿਵ–ਪਾਰਵਤੀ ਭਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਸੰਕਲਪ ਸੌਖੇ ਨਾਲ ਪਲਟਦਾ ਨਹੀਂ। ਰਾਜਾ ਕਠੋਰ ਵਰਤ ਅਤੇ ਸਤੁਤੀ ਕਰ ਕੇ ਅੰਬਿਕਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਨਿਰਣੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਸਾਮਵਤੀ ਸਾਰਸਵਤ ਦੀ ਧੀ ਵਜੋਂ ਹੀ ਰਹੇਗੀ ਅਤੇ ਸੁਮੇਧਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣੇਗੀ; ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸਾਰਸਵਤ ਨੂੰ ਇਕ ਹੋਰ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਅਧਿਆਇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਭਕਤਾਂ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ‘ਪ੍ਰਭਾਵ’ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਭਕਤੀ ਮਨੁੱਖੀ ਭੁੱਲਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 10
ऋषभशिवयोग्युपदेशः, भस्ममन्त्रप्रभावश्च (Ṛṣabha’s Śiva-yogic instruction and the efficacy of consecrated ash)
ਸੂਤ ਜੀ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਸ਼ਿਵ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਧ ਯੋਗੀ ਪ੍ਰਤੀ ਭਗਤੀ ਤੇ ਆਦਰ ਕਰਮ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਮੋੜ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਅਵੰਤੀ ਵਿੱਚ ਮੰਦਰ ਨਾਮ ਦਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ ਨਿੱਤਕਰਮ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿੰਗਲਾ ਨਾਮ ਦੀ ਵੇਸ਼ਿਆ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵਯੋਗੀ ਰਿਸ਼ਭ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਦੋਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਧੋ ਕੇ, ਅਰਘ੍ਯ ਦੇ ਕੇ, ਭੋਜਨ ਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰ ਕੇ—ਪਤਿਤ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਵੀ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਪੁੰਨ ਕਮਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਰਮਫਲ ਖੁਲ੍ਹਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਸ਼ਾਰਣ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਾਜਸੰਬੰਧ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵਿਸ਼-ਦੋਸ਼ ਕਾਰਨ ਮਾਂ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦੋਵੇਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਛੱਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਧਨਵਾਨ ਵਪਾਰੀ ਪਦਮਾਕਰ ਆਸਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬੱਚਾ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਰਿਸ਼ਭ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੋਕ-ਨਿਵਾਰਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਅਨਿਤਤਾ, ਗੁਣ, ਕਰਮ, ਕਾਲ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੀ ਅਟੱਲਤਾ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁੰਜਯ ਉਮਾਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਤੇ ਪੁਨਰਜਨਮ ਦਾ ਇਲਾਜ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ-ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਅਭਿਮੰਤਰਿਤ ਭਸਮ ਨਾਲ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਜੀਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਾਂ-ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਿਰੋਗ ਕਰ ਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਹ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਭਾਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਬੱਚੇ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਭਦ੍ਰਾਯੁ’ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 11
Ṛṣabha-Śivayogin’s Dharma-Saṅgraha and Śaiva Devotional Discipline (Ethical Compendium)
ਅਧਿਆਇ 11 ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਕਰਮ-ਫਲ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਕਥਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਲਲੇਖਿਤ ਵੈਸ਼ਿਆ ਪਿੰਗਲਾ ਪੁਨਰਜਨਮ ਵਿੱਚ ਸੀਮੰਤਿਨੀ ਦੇ ਘਰ ਕੀਰਤਿਮਾਲਿਨੀ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ—ਸੌੰਦਰਯ ਅਤੇ ਸਦਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ। ਇਸੇ ਵੇਲੇ ਇੱਕ ਰਾਜਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਪਾਰੀ-ਪੁੱਤਰ (ਸੁਨਯ) ਘਣੇ ਮਿੱਤਰ ਬਣ ਕੇ ਵਧਦੇ ਹਨ; ਉਪਨਯਨ ਆਦਿ ਸੰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਸਦਾਚਾਰ ਨਾਲ ਵਿਦਿਆ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਰਾਜਪੁੱਤਰ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸ਼ੈਵ ਯੋਗੀ ਰਿਸ਼ਭ ਰਾਜ-ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਰਾਣੀ ਅਤੇ ਰਾਜਪੁੱਤਰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਆਤਿਥ੍ਯ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਣੀ ਉਸ ਨੂੰ ਕਰੁਣਾਮਈ ਰਖਵਾਲਾ-ਗੁਰੂ ਬਣ ਕੇ ਰਾਜਪੁੱਤਰ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਰਿਸ਼ਭ ਫਿਰ ਧਰਮ-ਸੰਗ੍ਰਹ ਦਾ ਸੁਚੱਜਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ-ਪੁਰਾਣ ਆਧਾਰਿਤ ਅਤੇ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮਾਚਰਨ; ਗਊ, ਦੇਵਤਾ, ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪ੍ਰਤੀ ਭਕਤੀ-ਆਦਰ; ਸਤ੍ਯ ਬੋਲਣਾ, ਪਰ ਗਊ-ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸੀਮਿਤ ਅਪਵਾਦ; ਪਰਧਨ-ਪਰਸਤ੍ਰੀ ਦੀ ਅਨੁਚਿਤ ਇੱਛਾ ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ, ਛਲ, ਨਿੰਦਾ, ਬੇਲੋੜੀ ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ; ਨੀਂਦ, ਬੋਲ, ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮ; ਕੁਸੰਗ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਚੰਗੀ ਸਲਾਹ ਅਪਣਾਉਣਾ; ਅਸਹਾਇਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਉੱਤੇ ਅਹਿੰਸਾ; ਮੁਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਾਨ ਅਤੇ ਸਤਕੀਰਤੀ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕ ਭੂਸ਼ਣ ਮੰਨਣਾ; ਰਾਜਧਰਮ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼-ਕਾਲ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਹਾਨੀ ਰੋਕਣੀ ਅਤੇ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਨੂੰ ਨੀਤੀ ਨਾਲ ਕਾਬੂ ਕਰਨਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਿਤ੍ਯ ਸ਼ੈਵ ਭਕਤੀ-ਚਰਿਆ—ਸਵੇਰੇ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਗੁਰੂ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨੈਵੇਦ੍ਯ, ਸਭ ਕਰਮ ਸ਼ਿਵਾਰਪਣ, ਨਿਰੰਤਰ ਸਿਮਰਨ, ਰੁਦ੍ਰਾਕਸ਼-ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਧਾਰਣ ਅਤੇ ਪੰਚਾਕਸ਼ਰ ਮੰਤਰ ਜਪ। ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਾਪਹਰ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆਦਾਇਕ ਪੁਰਾਣ-ਗੁਪਤ ਸ਼ੈਵ ਕਵਚ ਦੇ ਅਗਲੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 12
Śivamaya Kavaca (Śaiva Protective Armour): Meditation, Nyāsa, Directional Guardianship, and Phalaśruti
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ਭ ਦੇ ਮੁਖੋਂ ਸ਼ੈਵ “ਸ਼ਿਵਮਯ ਕਵਚ” ਦੀ ਵਿਧੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਸ਼ੁੱਧ ਥਾਂ ਤੇ ਆਸਨ, ਦੇਹ-ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਤਿਆਰੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਅ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਧਿਆਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਅੰਤਰ-ਧਿਆਨ ਰੂਪ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ ਛਡਅਕਸ਼ਰ-ਨਿਆਸ ਨਾਲ ਕਵਚ ਦਾ ਆਰੋਪਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਗੇ ਰੱਖਿਆ-ਸਤੁਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਰੂਪ (ਕ) ਧਰਤੀ-ਜਲ-ਅਗਨੀ ਆਦਿ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ, (ਖ) ਪੰਚਵਕਤ੍ਰ ਸ਼ਿਵ—ਤਤਪੁਰੁਸ਼, ਅਘੋਰ, ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ, ਵਾਮਦੇਵ, ਈਸ਼ਾਨ—ਦੁਆਰਾ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, (ਗ) ਸਿਰ ਤੋਂ ਪੈਰਾਂ ਤੱਕ ਦੇਹ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ (ਘ) ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੇ ਪ੍ਰਹਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰਕੇ ਸਰਬਤ੍ਰ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੰਬੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਆਹਵਾਨ ਵਿੱਚ ਰੋਗ, ਭਯ ਅਤੇ ਆਪਦਾਵਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਰਣ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਹੈ; ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਪਾਠ/ਧਾਰਣ ਨਾਲ ਵਿਘਨ-ਸ਼ਾਂਤੀ, ਦੁੱਖ-ਨਿਵਾਰਣ, ਦੀਰਘ ਆਯੁ ਅਤੇ ਮੰਗਲ-ਵਾਧਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਿਸ਼ਭ ਨੇ ਇਕ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਭਸਮ, ਸ਼ੰਖ ਅਤੇ ਖੜਗ ਦੇ ਕੇ ਬਲ-ਧੀਰਜ ਵਧਾਇਆ, ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਨਿਵਾਰਣ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਿਜੈ ਤੇ ਰਾਜ-ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ।
Adhyaya 13
भद्रायोः पराक्रमः — The Valor of Bhadrāyu and the Restoration of Daśārṇa
ਸੂਤ ਜੀ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਗਧ ਦੇ ਰਾਜਾ ਹੇਮਰਥ ਨੇ ਦਸ਼ਾਰਣ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਕੇ ਧਨ ਲੁੱਟਿਆ, ਘਰ ਸਾੜੇ ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਰਾਜ-ਆਸ਼੍ਰਿਤਾਂ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ। ਰਾਜਾ ਵਜ੍ਰਬਾਹੁ ਨੇ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਪਰ ਹਾਰ ਕੇ ਨਿਰਅਸਤ੍ਰ ਹੋਇਆ ਤੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਗਿਆ; ਵੈਰੀ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਤਰਤੀਬ ਨਾਲ ਲੁੱਟਮਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਕੈਦ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਸੁਣ ਕੇ ਯੁਵਰਾਜ ਭਦ੍ਰਾਯੁ ਯੁੱਧ-ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਸ਼ਿਵਵਰਮਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਤਲਵਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ—ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਵੈਰੀ ਵ੍ਯੂਹ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸਿਆ ਅਤੇ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਛਿੱਤਰ-ਭਿੱਤਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਸ਼ੰਖਨਾਦ ਨਾਲ ਵੈਰੀ ਮੂਰਛਿਤ ਹੋ ਗਏ। ਭਦ੍ਰਾਯੁ ਨੇ ਮੂਰਛਿਤ ਅਤੇ ਨਿਰਅਸਤ੍ਰਾਂ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਨਾ ਕਰਕੇ ਧਰਮਯੁੱਧ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਸ ਨੇ ਵਜ੍ਰਬਾਹੁ ਨੂੰ ਛੁਡਾਇਆ, ਸਾਰੇ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕੀਤਾ, ਵੈਰੀ ਦਾ ਧਨ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਅਤੇ ਹੇਮਰਥ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਅੱਗੇ ਪਛਾਣ ਖੁਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਭਦ੍ਰਾਯੁ ਰਾਜਾ ਦਾ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਹੈ—ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਰੋਗ-ਭਯ ਕਰਕੇ ਤਿਆਗਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਯੋਗੀ ਰਿਸ਼ਭ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜੀਵਿਤ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸ਼ੈਵ ਯੋਗ-ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਵਧੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੀਰਤਿਮਾਲਿਨੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ, ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ, ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਹੇਮਰਥ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਮਿੱਤਰਤਾ, ਅਤੇ ਭਦ੍ਰਾਯੁ ਦਾ ਬਲਵਾਨ ਰਾਜ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।
Adhyaya 14
भद्रायोः धर्मपरीक्षा तथा शिवप्रत्यक्षता (Bhadrāyu’s Ethical Test and Śiva’s Direct Manifestation)
ਸੂਤ ਜੀ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਭਦ੍ਰਾਯੁ ਰਾਣੀ ਕੀਰਤਿਮਾਲਿਨੀ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਿਹਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜੋੜਾ ਬਾਘ ਤੋਂ ਬਚਦਾ ਦੌੜਦਾ ਆਇਆ। ਰਾਜੇ ਦੇ ਤੀਰ ਅਸਰਹੀਣ ਰਹੇ ਅਤੇ ਬਾਘ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ; ਇਸ ਨਾਲ ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਉੱਤੇ ਹੀ ਸੰਕਟ ਆ ਪਿਆ। ਦੁਖੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਝਿੜਕਿਆ—ਆਰਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਣ, ਧਨ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਸੱਤਾ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਲੱਜਤ ਰਾਜਾ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਦੇਣ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਹੀ ਰਾਣੀ ਮੰਗ ਲਈ; ਧਰਮ, ਸਮਾਜਿਕ ਮਰਯਾਦਾ ਅਤੇ ਪਾਪ-ਭੈ ਵਿਚਕਾਰ ਕਠਿਨ ਟਕਰਾਅ ਬਣ ਗਿਆ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲਤਾ ਮਹਾ-ਅਧਰਮ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਰਾਣੀ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਮਾਨ-ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿੱਤ ਲਈ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ। ਓਸੇ ਵੇਲੇ ਉਮਾ ਸਮੇਤ ਤੇਜੋਮਯ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇਵਗਣਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋਏ; ਰਾਜੇ ਨੇ ਮਨ-ਵਾਣੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ। ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਬਾਘ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮਾਇਆ-ਰੂਪ ਸਨ, ਰਾਜੇ ਦੀ ਧੀਰਜਤਾ ਤੇ ਭਕਤੀ ਦੀ ਪਰਖ ਲਈ; ਅਤੇ ਫੜੀ ਗਈ ਇਸਤਰੀ ਗਿਰੀਂਦ੍ਰਜਾ ਦੇਵੀ ਸੀ। ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਵਰ ਦਿੱਤੇ—ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਪਣੇ, ਰਾਣੀ ਅਤੇ ਸਬੰਧੀਆਂ ਲਈ ਸਦਾ ਸ਼ਿਵ-ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਮੰਗਿਆ; ਰਾਣੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਲਈ ਵੀ ਉਹੀ ਵਰ ਮੰਗਿਆ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਕਥਾ ਦਾ ਪਾਠ ਜਾਂ ਸ਼੍ਰਵਣ ਕਰਾਉਣ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 15
भस्ममाहात्म्यं तथा वामदेवयोगिनः प्रभावः (The Glory of Sacred Ash and the Transformative Power of Yogin Vāmadeva)
ਸੂਤ ਜੀ ਸ਼ਿਵ-ਯੋਗੀ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਹੋਰ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੰਦਿਆਂ ਭਸਮ (ਵਿਭੂਤੀ) ਦੇ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਰਣਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਾਮਦੇਵ ਨਾਮਕ ਤਪਸਵੀ ਯੋਗੀ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਹੈ—ਵਿਰਕਤ, ਸ਼ਾਂਤ, ਅਪਰਿਗ੍ਰਹੀ; ਦੇਹ ਉੱਤੇ ਭਸਮ, ਜਟਾ, ਵਲਕਲ/ਅਜਿਨ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਭਿਖਿਆ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨਾਲ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲਾ। ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਕ੍ਰੌਂਚ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਇੱਕ ਬ੍ਰਹਮਰਾਕਸ਼ਸ ਉਸ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਯੋਗੀ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਭਸਮ-ਲਿਪਤ ਦੇਹ ਨੂੰ ਛੂਹਦੇ ਹੀ ਉਸ ਰਾਕਸ਼ਸ ਦੇ ਪਾਪ ਤੁਰੰਤ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪੂਰਵ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗਹਿਰਾ ਨਿਰਵੇਦ (ਵੈਰਾਗ) ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਲੰਮੀ ਕਰਮਕਥਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਪਹਿਲਾਂ ਬਲਵਾਨ ਪਰ ਅਧਰਮੀ ਰਾਜਾ, ਫਿਰ ਨਰਕ-ਯਾਤਨਾ, ਕਈ ਅਮਾਨਵੀ ਜਨਮ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਰਾਕਸ਼ਸਤਾ। ਉਹ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ ਤਪ, ਤੀਰਥ, ਮੰਤਰ ਜਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੈ? ਵਾਮਦੇਵ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਭਸਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਰਕੇ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਪਰਮ ਸਮਰੱਥਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੇਵਲ ਮਹਾਦੇਵ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਸਮ-ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਸ਼ਵ ਨੂੰ ਵੀ ਯਮਦੂਤਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸ਼ਿਵਦੂਤ ਆਪਣਾ ਮੰਨ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਰਾਕਸ਼ਸ ਭਸਮ ਧਾਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ, ਮੰਤਰ, ਸ਼ੁਭ ਆਚਾਰ ਅਤੇ ਯੋਗ ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਬਾਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੰਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਦੀ ਚਰਚਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 16
त्रिपुण्ड्र-माहात्म्य तथा भस्म-धारण-विधि (Tripuṇḍra: Greatness and the Procedure for Wearing Sacred Ash)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਵਾਮਦੇਵ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮੰਦਰ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ਮਹਾਨ ਦਿਵ੍ਯ ਸਭਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਰੁਦ੍ਰ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪ, ਭਯ-ਤੇਜਸਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਵਜੋਂ ਅਣਗਿਣਤ ਰੁਦ੍ਰਗਣਾਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵ ਵਰਗਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਮੋਖਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਧਰਮ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਘੱਟ ਯਤਨ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸਾਧਨਾ ਮੰਗਦੇ ਹਨ; ਤਦ ਰੁਦ੍ਰ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ-ਧਾਰਣ (ਭਸਮ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਰੇਖਾਵਾਂ) ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਸੰਮਤ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਗੁਪਤ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਰਹੱਸ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਭਸਮ-ਧਾਰਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਸੜੇ ਹੋਏ ਗੋਬਰ ਤੋਂ ਬਣੀ ਭਸਮ ਲੈ ਕੇ, ਪੰਚਬ੍ਰਹਮ ਮੰਤ੍ਰਾਂ (ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ ਆਦਿ) ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਕੇ ਸਿਰ, ਮੱਥੇ, ਬਾਂਹਾਂ ਅਤੇ ਮੋਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਲਗਾਈ ਜਾਵੇ। ਤਿੰਨ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੀ ਮਾਪ ਅਤੇ ਉਂਗਲ-ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ; ਹਰ ਰੇਖਾ ਨਾਲ ਨੌਂ-ਨੌਂ ਤੱਤਕ ਸੰਬੰਧ—ਅ/ਉ/ਮ ਅੱਖਰ, ਅਗਨੀਆਂ, ਲੋਕ, ਗੁਣ, ਵੇਦ-ਭਾਗ, ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਸਵਨ ਅਤੇ ਅਧਿਦੇਵਤਾ—ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਹਾਦੇਵ/ਮਹੇਸ਼ਵਰ/ਸ਼ਿਵ ਤੱਕ ਜੋੜੇ ਗਏ ਹਨ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਵੱਡੇ-ਛੋਟੇ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਹੇਠਾਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਵਿਅਕਤੀ ਵੀ ਧਾਰਣ ਕਰੇ ਤਾਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਭ ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ ਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਕੁਲ ਦਾ ਉੱਧਾਰ, ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭੋਗ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੇ ਸਾਯੁਜ੍ਯ—ਪੁਨਰਜਨਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ—ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ ਅੰਤರ್ಧਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਵਾਮਦੇਵ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਦਾਹਰਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰਾਕਸ਼ਸ ਭਸਮ-ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਪਾ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੁਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਸ੍ਰਵਣ-ਪਾਠ-ਪ੍ਰਵਚਨ ਵੀ ਤਾਰਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 17
Śraddhā–bhāva and the Efficacy of Śiva-Pūjā: The Niṣāda Couple’s Exemplum (श्रद्धा-भावमाहात्म्यं)
ਰਿਸ਼ੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਅਤਿ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀਆਂ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਧੇਰੇ ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ ਜਾਂ ਆਮ ਪਰ ਅਮਲੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਨਿਪੁੰਨ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ? ਸੂਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਧਰਮ-ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ‘ਸ਼ਰੱਧਾ’ ਹੈ; ਇਹ ਇਹ ਲੋਕ ਦੀ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੀ ਸਾਧਨਾ—ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸਧਾਰਣ ਵਸਤੂ ਵੀ ਫਲ ਦੇਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ; ਮੰਤ੍ਰ ਜਪ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਸਾਧਕ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੱਕ, ਚੰਚਲਤਾ ਅਤੇ ਅਸ਼ਰੱਧਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਰਮ ਲਕਸ਼ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਵਿੱਚ ਪਾਂਚਾਲ ਦੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸਿੰਹਕੇਤੂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ਬਰ ਸੇਵਕ ਰਾਹੀਂ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਸੁਖਮ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਬਰ (ਚੰਡਕ) ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਮੰਤ੍ਰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਨਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸੌਖੀ ਪੂਜਾ ਕਿਹੜੀ ਹੈ? ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਹਾਸ-ਪਰਹਾਸ ਦੇ ਲਹਿਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ‘ਸਰਲ’ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਤਾਜ਼ੇ ਜਲ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਆਸਨ ਸਥਾਪਨਾ, ਗੰਧ-ਫੁੱਲ-ਪੱਤੇ, ਧੂਪ-ਦੀਵਾ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਚਿਤਾ-ਭਸਮ ਦਾ ਅਰਪਣ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਾ। ਸ਼ਬਰ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮੰਨ ਕੇ ਰੋਜ਼ ਸ਼ਰੱਧਾ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਭਸਮ ਨਾ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਉਹ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪੂਜਾ ਰੁਕਣਾ ਉਸ ਲਈ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਹੈ। ਤਦ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤਿ ਤਿਆਗ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਘਰ ਸਾੜ ਕੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਭਸਮ ਬਣੇ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹੇ। ਪਤੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਹ ਧਰਮ-ਅਰਥ-ਕਾਮ-ਮੋਖ਼ਸ਼ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਵਾਰਥ ਆਤਮ-ਅਰਪਣ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਫੁੱਲ ਹਨ, ਦੇਹ ਧੂਪ ਹੈ, ਹਿਰਦਾ ਦੀਵਾ ਹੈ, ਸਾਹ ਆਹੁਤੀਆਂ ਹਨ, ਕਰਮ ਉਪਹਾਰ ਹਨ; ਜਨਮ-ਜਨਮ ਅਖੰਡ ਭਕਤੀ ਹੀ ਮਿਲੇ। ਉਹ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਪੀੜਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਘਰ ਵੀ ਅਖੰਡ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਦੇ ਅੰਤ ‘ਤੇ ਉਹ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਵਗਣ ਦੰਪਤੀ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਸ਼ਿਵ-ਸਮਾਨ (ਸਾਰੂਪ੍ਯ) ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ—ਹਰ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰੱਧਾ ਪਾਲੋ; ਨੀਵੀਂ ਜਾਤ ਦਾ ਸ਼ਬਰ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪਰਮ ਗਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਨਮ ਤੇ ਵਿਦਿਆ ਗੌਣ ਹਨ।
Adhyaya 18
Umā–Maheśvara Vrata: Narrative of Śāradā and the Ritual Protocol
ਸੂਤ ਉਮਾ–ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਵਰਤ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਸਰਵਾਰਥ-ਸਿੱਧੀ’ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸਮਗ੍ਰ ਵਰਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੇਦਰਥ ਦੀ ਧੀ ਸ਼ਾਰਦਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਇੱਕ ਧਨਵਾਨ ਦਵਿਜ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਸੱਪ ਦੇ ਡੰਗ ਨਾਲ ਵਰ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਰਦਾ ਅਚਾਨਕ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਨੈਧ੍ਰੁਵ ਨਾਮ ਦਾ ਅੰਨ੍ਹਾ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਰਿਸ਼ੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਾਰਦਾ ਪੈਰ ਧੋਣਾ, ਪੱਖਾ ਕਰਨਾ, ਲੇਪਨ, ਸਨਾਨ–ਪੂਜਾ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਭੋਜਨ-ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਆਦਰਸ਼ ਅਤਿਥੀ-ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਦਾਂਪਤ੍ਯ ਸੁਖ, ਧਰਮੀ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਕੀਰਤੀ ਦਾ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਾਰਦਾ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਅਤੇ ਵਿਧਵਾਪਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਫਿਰ ਉਮਾ–ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਵਰਤ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਚੈਤਰ ਜਾਂ ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ, ਅਸ਼ਟਮੀ ਅਤੇ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸੰਕਲਪ; ਸਜਾਇਆ ਮੰਡਪ, ਨਿਰਧਾਰਤ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਵਾਲਾ ਕਮਲ-ਮੰਡਲ, ਚੌਲਾਂ ਦਾ ਢੇਰ, ਕੂರ್ಚ, ਜਲ-ਭਰਿਆ ਕਲਸ਼, ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ–ਪਾਰਵਤੀ ਦੀਆਂ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ। ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਰੁਦ੍ਰ-ਏਕਾਦਸ਼ ਅਤੇ ਪੰਚਾਕਸ਼ਰੀ ਜਪ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਅਤੇ ਪਾਪਨਾਸ਼–ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਲਈ ਸੰਕਲਪ; ਧਿਆਨ, ਅਰਘ੍ਯ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਬਾਹਰੀ ਪੂਜਾ, ਨੈਵੇਦ੍ਯ, ਹੋਮ ਅਤੇ ਯਥਾਵਤ ਸਮਾਪਤੀ। ਇਹ ਵਰਤ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਦੋਵੇਂ ਪੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਦਯਾਪਨ—ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਨਾਨ, ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਦਾਨ (ਕਲਸ਼, ਸੋਨਾ, ਵਸਤ੍ਰ), ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਕੁਲ-ਉੱਧਾਰ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭੋਗ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਸ਼ਾਰਦਾ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਠ ਵਿੱਚ ਟਿਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਰਦਾ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 19
गौरी-प्रादुर्भावः, स्वप्न-संगम-वरदानम्, तथा शारदाया चरितम् (Gaurī’s Epiphany, Dream-Union Boon, and the Account of Śāradā)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਦੇ ਵਰਣਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਾਰਦਾ ਨਾਮ ਦੀ ਨੌਜਵਾਨ ਇਸਤਰੀ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਾਨਿਧ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਕਠੋਰ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਮਹਾਵ੍ਰਤ ਪੂਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਦਯਾਪਨ ਵੇਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭੋਜਨ ਤੇ ਯਥੋਚਿਤ ਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਰਾਤ ਦੇ ਜਾਗਰਣ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਭਗਤ ਜਪ, ਅਰਚਨਾ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਤੀਬਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਤਦੋਂ ਦੇਵੀ ਭਵਾਨੀ (ਗੌਰੀ) ਘਣ ਸਾਕਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਨ੍ਹੇ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਵਰ ਦੇਂਦੀ ਹੈ; ਮੁਨੀ ਸ਼ਾਰਦਾ ਲਈ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਮੰਗਦਾ ਹੈ—ਦੀਰਘਕਾਲ ਪਤੀ-ਸੰਗ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਪੁੱਤਰ। ਦੇਵੀ ਕਰਮ-ਕਾਰਣ ਦੱਸਦੀ ਹੈ: ਪੂਰਵ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਦਾਂਪਤ੍ਯ ਵਿਘਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਸ਼ਾਰਦਾ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵੈਧਵ੍ਯ ਮਿਲਿਆ, ਪਰ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤੀ ਦੇਵੀ-ਉਪਾਸਨਾ ਨਾਲ ਬਾਕੀ ਪਾਪ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਧਰਮ-ਸੰਕਟ ਦੇ ਹੱਲ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਰਦਾ ਨੂੰ ਰਾਤੀਂ ਸੁਪਨੇ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ (ਜੋ ਹੋਰ ਥਾਂ ਪੁਨਰਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕਾ ਹੈ) ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਅਦਭੁਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗਰਭ ਧਾਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵੱਲੋਂ ਦੋਸ਼ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਤਦੋਂ ਅਸ਼ਰੀਰੀ ਵਾਣੀ ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ-ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਕੇ ਨਿੰਦਕਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਫਲ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਬਜ਼ੁਰਗ ਅਸਾਧਾਰਣ ਗਰਭੋਤਪੱਤੀ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਘਟਨਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਭਾਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਗੋਕਰਣ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਦੰਪਤੀ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਹੀਂ ਵ੍ਰਤ-ਫਲ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਣਨ-ਪਾਠ ਨਾਲ ਪਾਪਨਾਸ਼, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਆਰੋਗ੍ਯ, ਇਸਤਰੀਆਂ ਦਾ ਸੁਹਾਗ ਅਤੇ ਪਰਮ ਗਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 20
रुद्राक्षमाहात्म्यं (Rudrākṣa Māhātmya: Theological Discourse on the Sacred Bead)
ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਰੁਦ੍ਰਾਕਸ਼ ਦੀ ਸ਼੍ਰਵਣ ਅਤੇ ਪਾਠ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਮਹਾਨ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਲਾਭ ਸਭ ਵਰਗਾਂ ਅਤੇ ਭਕਤੀ-ਭੇਦਾਂ ਤੋਂ ਉਪਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਰੁਦ੍ਰਾਕਸ਼-ਧਾਰਣ ਨੂੰ ਮਹਾਵ੍ਰਤ ਸਮਾਨ ਨਿਯਮ-ਆਚਾਰ ਵਜੋਂ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ ਮਣਕਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਧਾਰਣ ਦੇ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਵਿਧੀਆਂ ਦੱਸੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਫਲ ਵੀ—ਰੁਦ੍ਰਾਕਸ਼ ਸਮੇਤ ਸ਼ਿਰਸਨਾਨ ਗੰਗਾ-ਸਨਾਨ ਦੇ ਸਮਾਨ, ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਾਕਸ਼-ਪੂਜਾ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ ਦੇ ਸਮਾਨ। ਰੁਦ੍ਰਾਕਸ਼ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਪ ਬਿਨਾਂ ਰੁਦ੍ਰਾਕਸ਼ ਦੇ ਜਪ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਫਲਦਾਇਕ, ਅਤੇ ਭਸਮ-ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸ਼ੈਵ ਭਕਤੀ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਅਗੇ ਕਥਾ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਭਦ੍ਰਸੇਨ ਰਿਸ਼ੀ ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੋ ਨੌਜਵਾਨ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਰੁਦ੍ਰਾਕਸ਼-ਪਰਾਇਣ ਕਿਉਂ ਹਨ। ਪਰਾਸ਼ਰ ਪੂਰਵਜਨਮ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਇੱਕ ਸ਼ਿਵਭਕਤਾ ਵੇਸ਼ਿਆ, ਇੱਕ ਵਪਾਰੀ ਜੋ ਰਤਨ-ਕੰਗਣ ਭੇਟ ਕਰਕੇ ਰਤਨ-ਲਿੰਗ ਸੌਂਪਦਾ ਹੈ; ਅਚਾਨਕ ਅੱਗ ਨਾਲ ਲਿੰਗ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਪਾਰੀ ਆਤਮਦਾਹ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਚੇ ਬਚਨ ਦੇ ਬੰਧਨ ਕਾਰਨ ਵੇਸ਼ਿਆ ਵੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਤਦ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪਰਖ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਿਤਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰੁਦ੍ਰਾਕਸ਼ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਬਾਂਦਰ ਅਤੇ ਮੁਰਗਾ ਬਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੁਨਰਜਨਮ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਦੋ ਬਾਲਕ ਬਣਦੇ ਹਨ—ਪੂਰਵ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਜ ਸਾਧਨਾ ਸਮਝਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 21
रुद्राध्याय-प्रभावः तथा आयुर्लेख्य-परिवर्तनम् (The Efficacy of the Rudrādhyāya and the Revision of Lifespan Records)
ਸੂਤ ਰਾਜਸਭਾ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਸੰਵਾਦ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਮਾਨ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਰਾਜਾ ਸਤਸੰਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਰਾਗ-ਦ੍ਵੈਸ਼ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਪਰਾਸ਼ਰ ਤੋਂ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਭਵਿੱਖ—ਆਯੁ, ਭਾਗ, ਵਿਦਿਆ, ਯਸ਼, ਬਲ, ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਭਗਤੀ—ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਪਰਾਸ਼ਰ ਮਨ ਮਾਰ ਕੇ ਦੁਖਦਾਈ ਭਵਿੱਖਫਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ: ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੀ ਆਯੁ ਕੇਵਲ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਜ ਤੋਂ ਸੱਤਵੇਂ ਦਿਨ ਮੌਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ; ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇ ਕੇ ਤੱਤਵ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਸ਼ਿਵ ਆਦਿ, ਨਿਸ਼ਕਲ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਚੇਤਨਾ-ਆਨੰਦ ਸਰੂਪ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਲਈ ਸ਼ਕਤੀ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਨਾਲ ਉਪਨਿਸ਼ਦ-ਸਾਰ ਰੁਦ੍ਰਾਧਿਆਇ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਧਰਮ-ਅਧਰਮ ਤੋਂ ਸਵਰਗ-ਨਰਕ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਯਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਪਾਪ-ਪੁਰਖ ਅਤੇ ਮਹਾਪਾਤਕ ਨਰਕ ਦੇ ਦੰਡ-ਵਿਧਾਨ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਰੁਦ੍ਰਾਧਿਆਇ ਜਪ ਕੈਵਲ੍ਯ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸਾਧਨ ਬਣ ਕੇ ਫੈਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਮਚਾਰੀ ਅਸਮਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਯਮ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਦੁਰਮੇਧਾ ਨੂੰ ਰੁਕਾਵਟ ਵਜੋਂ ਟਿਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਰੁਦ੍ਰਾਧਿਆਇ-ਜਪ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਾਭਿਸ਼ੇਕ ਦੇ ਫਲ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਪਾਪਨਾਸ਼, ਦੀਰਘ ਆਯੁ, ਆਰੋਗ੍ਯ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ। ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦਾ ਮਹਾਭਿਸ਼ੇਕ-ਸਨਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਪਲ ਭਰ ਦੰਡ-ਰੂਪ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਆ ਕੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਘਟਨਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਲੈਣ ਆਈ ਸੀ, ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ; ਯਮ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਚਿਤ੍ਰਗੁਪਤ ਆਦਿ ਨੇ ਆਯੁ-ਲੇਖ ਬਦਲ ਕੇ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਲੰਮੀ ਆਯੁ ਲਿਖ ਦਿੱਤੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸ਼ਿਵ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੇ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਪਾਠ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੇ ਦੀਰਘ ਜੀਵਨ ਲਈ ਰੁਦ੍ਰ-ਸਨਾਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 22
Śiva-kathā-śravaṇa-mahattva (The Excellence of Hearing Śiva’s Purāṇic Narrative)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੈਵੀ ਪੌਰਾਣਿਕ ਕਥਾ (ਸ਼ਿਵ‑ਕਥਾ) ਦੇ ਸ੍ਰਵਣ‑ਕੀਰਤਨ ਦੀ ਮਹੱਤਾ ਨੂੰ ਸੁਚੱਜੀ ਧਾਰਮਿਕ‑ਤੱਤਵ ਚਰਚਾ ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ “ਸਾਧਾਰਣ ਪੰਥ” ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਸਭ ਲਈ ਸੁਲਭ ਰਾਹ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਵੀ “ਸਦ੍ਯੋ‑ਮੁਕਤੀ” ਸੰਭਵ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ; ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਇਲਾਜ, ਕਰਮ‑ਬੀਜਾਂ ਦਾ ਨਾਸਕ ਅਤੇ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕਠਿਨ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਉਚਿਤ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਕਥਾ‑ਪ੍ਰਸਾਰ ਦੇ ਆਚਾਰ‑ਨਿਯਮ ਆਉਂਦੇ ਹਨ—ਪੁਰਾਣ‑ਜਾਣੂ ਵਕਤਾ ਦੀ ਯੋਗਤਾ, ਸਾਫ਼‑ਸੁਥਰੇ ਭਕਤੀਮਈ ਅਤੇ ਵੈਰ‑ਰਹਿਤ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਪਾਠ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਤਿਆਂ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ। ਵਿਚਕਾਰ ਟੋਕਣਾ, ਮਖੌਲ ਕਰਨਾ, ਅਣਉਚਿਤ ਬੈਠਕ, ਬੇਧਿਆਨੀ ਆਦਿ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਵਰਤਾਵ ਦੇ ਮੰਦੇ ਫਲਾਂ ਬਾਰੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗੋਕਰਣ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ‑ਕਥਾ ਹੈ—ਨੈਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਦੂਸ਼ਿਤ ਘਰੇਲੂ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਸਤਰੀ ਡਰ ਅਤੇ ਪਛਤਾਵੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਲਗਾਤਾਰ ਸ੍ਰਵਣ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਮਨ‑ਸ਼ੁੱਧੀ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ‑ਮੁਖੀ ਭਕਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਪਸੰਹਾਰ ਵਿੱਚ ਪਰਮਸ਼ਿਵ ਦੀ ਵਾਣੀ‑ਮਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਤੱਤਵ ਵਜੋਂ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
FAQs about Brahmottara Khanda
It emphasizes Gokarṇa as a Śaiva kṣetra where Śiva’s presence is treated as especially accessible and purificatory, making the site a focal point for accelerated ritual merit and moral restoration.
Repeated claims highlight rapid purification through Gokarṇa-darśana and vrata performance; offerings such as bilva-leaf worship are presented as yielding results comparable to extended bathing or long-duration austerities elsewhere.
Key materials include the Mahābala-liṅga’s prominence at Gokarṇa, the assembly of deities around the shrine’s directional gateways, and a moral exemplum involving a king’s fall and partial restoration through sage-guided practice.