Adhyaya 13

Verse 1

सूत उवाच । दशार्णाधिपतेस्तस्य वज्रबाहोर्महाभुजः । बभूव शत्रुर्बलवान्राजा मगधराट् ततः

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਦਸ਼ਾਰ্ণ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ, ਮਹਾਬਾਹੁ ਵਜ੍ਰਬਾਹੁ ਲਈ ਤਦ ਮਗਧ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਬਲਵਾਨ ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ।

Verse 2

स वै हेमरथो नाम बाहुशाली रणोत्कटः । बलेन महतावृत्य दशार्णं न्यरुधद्बली

ਉਹ ਰਾਜਾ ਹੇਮਰਥ ਨਾਮ ਦਾ ਸੀ—ਬਾਹੁਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਰਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚੰਡ। ਉਸ ਨੇ ਵੱਡੀ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਘੇਰ ਕੇ ਦਸ਼ਾਰ্ণ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਘੇਰਾ ਪਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 3

चमूपास्तस्य दुर्धर्षाः प्राप्य देशं दशार्णकम् । व्यलुंपन्वसुरत्नानि गृहाणि ददहुः परे

ਉਸ ਦੇ ਡੇਰੇ ਦੇ ਲੋਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਔਖਾ ਸੀ, ਦਸ਼ਾਰ্ণ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸ ਆਏ। ਉਹ ਧਨ-ਰਤਨ ਲੁੱਟਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾ ਦਿੱਤੀ।

Verse 4

केचिद्धनानि जगृहुः केचिद्बालान्स्त्रियोऽपरे । गोधनान्यपरेऽगृह्णन्केचिद्धान्यपरिच्छदान् । केचिदारामसस्यानि गृहोद्यानान्यनाशयत्

ਕਿਸੇ ਨੇ ਧਨ ਲੁੱਟਿਆ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ, ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਗਿਆ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਗਾਂ-ਧਨ ਹੱਥਿਆਇਆ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਅਨਾਜ ਤੇ ਘਰੇਲੂ ਸਾਮਾਨ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਬਾਗਾਂ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਨਾਲ ਲੱਗੇ ਉਪਵਨ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।

Verse 5

एवं विनाश्य तद्राज्यं स्त्रीगोधनजिघृक्षवः । आवृत्य तस्य नगरीं वज्रबाहोस्तु मागधः

ਇਉਂ ਉਸ ਰਾਜ ਨੂੰ ਉਜਾੜ ਕੇ—ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਗੋ-ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ—ਮਾਗਧ ਨੇ ਵਜ੍ਰਬਾਹੁ ਦੀ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਘੇਰ ਲਿਆ।

Verse 6

एवं पर्याकुलं वीक्ष्य राजा नगरमेव च । युद्धाय निर्जगामाशु वज्रबाहुः ससै निकः

ਨਗਰ ਨੂੰ ਇਉਂ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਜਾ ਵਜ੍ਰਬਾਹੁ ਤੁਰੰਤ ਯੁੱਧ ਲਈ ਨਿਕਲ ਪਿਆ, ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ।

Verse 7

वज्रबाहुश्च भूपालस्तथा मंत्रिपुरःसराः । युयुधुर्मागधैः सार्धं निजघ्नुः शत्रुवाहिनीम्

ਰਾਜਾ ਵਜ੍ਰਬਾਹੁ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਮਾਗਧਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਲੜੇ ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਦੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ।

Verse 8

वज्रबाहुर्महेष्वासो दंशितो रथमास्थितः । विकिरन्बाणवर्षाणि चकार कदनं महत्

ਮਹਾਨ ਧਨੁਰਧਾਰੀ ਵਜ੍ਰਬਾਹੁ ਕਵਚਧਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ; ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਛਿੜਕ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਭਾਰੀ ਸੰਹਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 9

दशार्णराजं युध्यंतं दृष्ट्वा युद्धे सुदुःसहम् । तमेव तरसा वव्रुः सर्वे मागधसैनिकाः

ਦਸ਼ਾਰ্ণ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਲੜਦਾ ਵੇਖ ਕੇ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਹਿਣਾ ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਕਰ ਸੀ—ਸਾਰੇ ਮਾਗਧ ਸੈਨਿਕ ਬਲ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਉਸੇ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ।

Verse 10

कृत्वा तु सुचिरं युद्धं मागधा दृढविक्रमाः । तत्सैन्यं नाशयामासुर्लेभिरे च जयश्रियम्

ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਧਰਮ-ਯੁੱਧ ਕਰਕੇ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਮਾਗਧਾਂ ਨੇ ਉਸ ਰਾਜੇ ਦੀ ਸੈਨਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਜੈ-ਸ਼੍ਰੀ ਦੀ ਚਮਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

Verse 11

केचित्तस्य रथं जघ्नुः केचित्तद्धनुराच्छिनम् । सूतं तस्य जघानैकस्त्वपरः खड्गमाच्छिनत्

ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਰਥ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਕੱਟ ਲਿਆ। ਇਕ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਦੂਜੇ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਛੀਨ ਲਈ।

Verse 12

संछिन्नखड्गधन्वानं विरथं हतसारथिम् । बलाद्गृहीत्वा बलिनो बबंधुर्नृपतिं रुषा

ਤਲਵਾਰ ਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਕੱਟੇ ਹੋਏ, ਰਥ ਤੋਂ ਵਿਹੁੰਝਿਆ ਅਤੇ ਸਾਰਥੀ ਮਾਰਿਆ ਹੋਇਆ—ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਬਲਵਾਨ ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਬਲਪੂਰਵਕ ਫੜ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ।

Verse 13

तस्य मंत्रिगणं सर्वं तत्सैन्यं च विजित्य ते । मागधास्तस्य नगरीं विविशुर्जयकाशिनः

ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀ-ਵਰਗ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਜੈ-ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਉਹ ਮਾਗਧ ਉਸ ਦੀ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ।

Verse 14

अश्वान्नरान्गजानुष्ट्रान्पशूंश्चैव धनानि च । जगृहुर्युवतीः सर्वाश्चार्वंगीश्चैव कन्यकाः

ਉਹ ਘੋੜੇ, ਨਰ, ਹਾਥੀ, ਊਠ, ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਲੈ ਗਏ; ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਜਵਾਨ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁਆਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਲ ਲੈ ਗਏ।

Verse 15

राज्ञो बबंधुर्महिषीर्दासीश्चैव सहस्रशः । कोशं च रत्नसंपूर्णं जह्रुस्तेऽप्याततायिनः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਤਤਾਈਆਂ ਨੇ ਰਾਜੇ ਦੀਆਂ ਮਹਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਵੀ ਲੁੱਟ ਕੇ ਲੈ ਗਏ।

Verse 16

एवं विनाश्य नगरीं हृत्वा स्त्रीगोधनादिकम् । वज्रबाहुं बलाद्बद्ध्वा रथे स्थाप्य विनिर्ययुः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਉਜਾੜ ਕੇ, ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ, ਗੋਧਨ ਆਦਿਕ ਲੁੱਟ ਕੇ, ਵਜ੍ਰਬਾਹੁ ਨੂੰ ਬਲਪੂਰਵਕ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਨਿਕਲ ਗਏ।

Verse 17

एवं कोलाहले जाते राष्ट्रनाशे च दारुणे । राजपुत्रोऽथ भद्रायुस्तद्वार्तामशृणोद्बली

ਜਦੋਂ ਐਸਾ ਕੋਲਾਹਲ ਮਚਿਆ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਨਾਸ ਹੋਇਆ, ਤਦ ਬਲੀ ਰਾਜਪੁੱਤਰ ਭਦ੍ਰਾਯੁ ਨੇ ਉਹ ਸਮਾਚਾਰ ਸੁਣਿਆ।

Verse 18

पितरं शत्रुनिर्बद्धं पितृपत्नीस्तथा हृताः । नष्टं दशार्णराष्ट्रं च श्रुत्वा चुक्रोश सिंहवत्

ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪਿਤਾ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਗਿਆ, ਪਿਤਾ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਹਰਨ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਦਸ਼ਾਰ্ণ ਰਾਜ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ—ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਗੱਜ ਉਠਿਆ।

Verse 19

स खड्गशंखावादाय वैश्यपुत्रसहायवान् । दंशितो हयमारुह्य कुमारो विजिगीषया

ਉਹ ਕੁਮਾਰ, ਵੈਸ਼ਯ-ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ, ਖਡਗ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ ਦਾ ਨਾਦ ਕਰਵਾਇਆ; ਫਿਰ ਸਜਧਜ ਕੇ ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਜਿੱਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ।

Verse 20

जवेनागत्य तं देशं मागधैरभिपूरितम् । दह्यमानं क्रंदमानं हृतस्त्रीसुतगोधनम्

ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਵੇਗ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇਸ ਵੱਲ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜੋ ਮਾਗਧ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ—ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜਦਾ, ਚੀਖਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ—ਜਿੱਥੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ, ਬੱਚੇ, ਗਾਂ-ਧਨ ਅਤੇ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਲੁੱਟ ਕੇ ਲੈ ਜਾਈ ਗਈ ਸੀ।

Verse 21

दृष्ट्वा राजजनं सर्वं राज्यं शून्यं भयाकुलम् । क्रोधाध्मातमनास्तूर्णं प्रविश्य रिपुवाहिनीम् । आकर्णाकृष्टकोदंडो ववर्ष शरसंततीः

ਸਾਰੇ ਰਾਜ-ਜਨ ਨੂੰ ਅਤੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਸੁੰਨ ਪਿਆ, ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਫੂਲਿਆ ਮਨ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਵੈਰੀ ਦੀ ਵਾਹਿਨੀ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸ ਪਿਆ; ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਕੰਨ ਤੱਕ ਖਿੱਚ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਅਟੁੱਟ ਵਰਖਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।

Verse 22

ते हन्यमाना रिपवो राजपुत्रेण सायकैः । तमभिद्रुत्य वेगेन शरैर्विव्यधुरुल्बणैः

ਰਾਜਪੁੱਤਰ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਹੋ ਕੇ ਵੈਰੀ ਡਿੱਗਣ ਲੱਗੇ; ਫਿਰ ਉਹ ਵੇਗ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲ ਦੌੜੇ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਛੇਦ ਦਿੱਤਾ।

Verse 23

हन्यमानोऽस्त्रपूगेन रिपुभिर्युद्धदुर्मदैः । न चचाल रणे धीरः शिववर्माभिरक्षितः

ਯੁੱਧ ਦੇ ਮੱਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਉਹ ਧੀਰ ਯੋਧਾ ਰਣ ਵਿੱਚ ਡੋਲਿਆ ਨਹੀਂ; ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਕਵਚ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 24

सोऽस्त्रकर्षं प्रसह्याशु प्रविश्य गजलीलया । जघानाशु रथान्नागान्पदातीनपि भूरिशः

ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਚੀਰ ਕੇ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਹਾਥੀ ਦੀ ਚਾਲ ਵਾਂਗ ਅੰਦਰ ਘੁੱਸ ਪਿਆ; ਅਤੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਰਥਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਮਾਰ ਗਿਰਾਇਆ।

Verse 25

तत्रैकं रथिनं हत्वा ससूतं नृपनंदनः । तमेव रथमास्थाय वैश्यनंदनसारथिः । विचचार रणे धीरः सिंहो मृगकुलं यथा

ਉੱਥੇ ਨ੍ਰਿਪ-ਨੰਦਨ ਨੇ ਸਾਰਥੀ ਸਮੇਤ ਇਕ ਰਥੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਉਸੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ; ਵੈਸ਼੍ਯ-ਨੰਦਨ ਸਾਰਥੀ ਬਣਿਆ। ਧੀਰ ਯੋਧਾ ਰਣ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਫਿਰਿਆ ਜਿਵੇਂ ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਿਚ ਸਿੰਘ।

Verse 26

अथ सर्वे सुसंरब्धाः शूराः प्रोद्यतकार्मुकाः । अभिसस्रुस्तमेवैकं चमूपा बलशालिनः

ਤਦ ਸਭੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠੇ, ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕੇ ਹੋਏ; ਬਲਵਾਨ ਸੈਨਾਪਤੀ ਉਸ ਇਕੱਲੇ ਯੋਧੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਟੁੱਟ ਪਏ।

Verse 27

तेषामापततामग्रे खड्गमुद्यम्य दारुणम् । अभ्युद्ययौ महावीरान्दर्शयन्निव पौरुषम्

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਟੁੱਟ ਪੈਣ ਦੇ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਖਡਗ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉੱਛਲ ਪਿਆ; ਮਹਾਵੀਰਾਂ ਵੱਲ ਦੌੜਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣਾ ਪੌਰੁਸ਼ ਦਿਖਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।

Verse 28

करालांतकजिह्वाभं तस्य खड्गं महोज्ज्वलम् । दृष्ट्वैव सहसा मम्रुश्च मूपास्तत्प्रभावतः

ਉਸ ਦਾ ਮਹਾ-ਉਜਲਾ ਖਡਗ ਕਰਾਲ ਅੰਤਕ ਦੀ ਜੀਭ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਸੀ; ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸੈਨਾਪਤੀ ਕੇਵਲ ਵੇਖਦੇ ਹੀ ਅਚਾਨਕ ਢਹਿ ਪਏ।

Verse 29

येये पश्यंति तं खड्गं प्रस्फुरंतं रणांगणे । ते सर्वे निधनं जग्मुर्वज्रं प्राप्येव कीटकः

ਜੋ ਜੋ ਰਣਾਂਗਣ ਵਿੱਚ ਉਸ ਖਡਗ ਨੂੰ ਚਮਕਦਾ ਵੇਖਦਾ, ਉਹ ਸਭ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਕੀਟਕ ਵਜ੍ਰ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 30

अथासौ सर्वसैन्यानां विनाशाय महाभुजः । शंखं दध्मौ महारावं पूरयन्निव रोदसी

ਤਦ ਉਹ ਮਹਾਬਾਹੁ ਵੀਰ, ਸਮੂਹ ਸੈਨਾ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਲਈ ਉਦਯਤ ਹੋ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਗੱਜ ਨਾਲ ਸ਼ੰਖ ਫੂੰਕਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਧੁਨੀ ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਧਰਤੀ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਭਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇ।

Verse 31

तेन शंखनिनादेन विषाक्तेनैव भूयसा । श्रुतमात्रेण रिपवो मूर्च्छिताः पतिता भुवि

ਉਸ ਸ਼ੰਖ-ਨਿਨਾਦ ਨੇ, ਜਿਵੇਂ ਹੋਰ ਵੀ ਤੀਖੇ ਵਿਸ਼ ਵਾਂਗ, ਕੇਵਲ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਹੀ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮੂਰਛਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ।

Verse 32

येऽश्वपृष्ठे रथे ये च ये च दंतिषु संस्थिताः । ते विसंज्ञाः क्षणात्पेतुः शंखनादहतौजसः

ਜੋ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਸਨ, ਜੋ ਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਹਾਥੀਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਸਨ—ਸ਼ੰਖ-ਨਾਦ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਟੁੱਟ ਗਈ; ਉਹ ਪਲ ਵਿੱਚ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਏ।

Verse 33

तान्भूमौ पतितान्सर्वान्नष्टसंज्ञा न्निरायुधान् । विगणय्य शवप्रायाननावधीद्धर्मशास्त्रवित्

ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ, ਬੇਸੁੱਧ ਅਤੇ ਨਿਰਸਸਤ੍ਰ ਸਭਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਸ਼ ਸਮਾਨ ਸਮਝ ਕੇ ਅਣਗਿਣਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਨਾ ਕੀਤਾ।

Verse 34

आत्मनः पितरं बद्धं मोचयित्वा रणाजिरे । तत्पत्नीः शत्रुवशगाः सर्वाः सद्यो व्यमोचयत्

ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਛੁਡਾ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਵੀ ਮੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜੋ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।

Verse 35

पत्नीश्च मंत्रिमुख्यानां तथान्येषां पुरौकसाम् । स्त्रियो बालांश्च कन्याश्च गोधनादीन्यनेकशः

ਉਸ ਨੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਗਰਵਾਸੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ—ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ, ਬਾਲਕ, ਕੁਆਰੀਆਂ—ਅਤੇ ਗੋਧਨ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋ ਕੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਧਨ ਵੀ।

Verse 36

मोचयित्वा रिपुभयात्तमाश्वासयदाकुलः । अथारिसैन्येषु चरंस्तेषां जग्राह योषितः

ਵੈਰੀ ਦੇ ਭਯ ਤੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰ ਕੇ, ਆਪ ਅਜੇ ਵੀ ਵਿਹਲ ਹੋਇਆ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ ਵੈਰੀ ਸੈਨਾ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦਿਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ।

Verse 37

मरुन्मनोजवानश्वान्मातंगान्गिरिसन्निभान् । स्यंदनानि च रौक्माणि दासीश्च रुचिराननाः

ਉਸ ਨੇ ਪਵਨ ਅਤੇ ਮਨ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਘੋੜੇ, ਪਹਾੜ ਸਮਾਨ ਹਾਥੀ, ਸੁਵਰਨ ਰਥ, ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਮੁਖ ਵਾਲੀਆਂ ਦਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ।

Verse 38

युग्मम् । सर्वमाहृत्य वेगेन गृहीत्वा तद्धनं बहु । मागधेशं हेमरथं निर्बबंध पराजितम्

ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਗ ਨਾਲ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਧਨ ਹੱਥ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਪਰਾਜਿਤ ਮਾਗਧ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਾ ਹੇਮਰਥ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ।

Verse 39

तन्मंत्रिणश्च भूपांश्च तत्र मुख्यांश्च नायकान् । गृहीत्वा तरसा बद्ध्वा पुरीं प्रावेशयद्द्रुतम्

ਉਸ ਦੇ ਮੰਤਰੀਆਂ, ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਨਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ, ਤੁਰੰਤ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਗਰੀ ਵਿਚ ਲੈ ਆਇਆ।

Verse 40

पूर्वं ये समरे भग्ना विवृत्ताः सर्वतोदिशम् । ते मंत्रिमुख्या विश्वस्ता नायकाश्च समाययुः

ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਕੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵਿਖਰ ਗਏ ਸਨ, ਉਹ ਹੁਣ ਮੁੜ ਆ ਪਹੁੰਚੇ—ਮੰਤਰੀ-ਮੁੱਖ, ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਸਾਥੀ ਅਤੇ ਸੈਨਾਪਤੀ—ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ।

Verse 41

कुमारविक्रमं दृष्ट्वा सर्वे विस्मितमानसाः । तं मेनिरे सुरश्रेष्ठं कारणादागतं भुवम्

ਕੁਮਾਰ ਦੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਭ ਦੇ ਮਨ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ; ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨਣ ਲੱਗੇ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਦਿਵ੍ਯ ਕਾਰਣ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਇਆ ਹੈ।

Verse 42

अहो नः सुमहाभाग्यमहो नस्तपसः फलम् । केनाप्यनेन वीरेण मृताः संजीविताः खलु

“ਅਹੋ! ਸਾਡਾ ਮਹਾਨ ਭਾਗ੍ਯ; ਅਹੋ! ਇਹ ਸਾਡੇ ਤਪ ਦਾ ਫਲ ਹੈ—ਇਸ ਵੀਰ ਨੇ ਤਾਂ ਜੋ ਮਰੇ ਸਮਾਨ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।”

Verse 43

एष किं योगसिद्धो वा तपःसिद्धो ऽथवाऽमरः । अमानुषमिद कर्म यदनेन कृतं महत्

“ਕੀ ਇਹ ਯੋਗ-ਸਿੱਧ ਹੈ, ਜਾਂ ਤਪ-ਸਿੱਧ—ਅਥਵਾ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ? ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨੇ ਜੋ ਮਹਾਨ ਕਰਤੱਬ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਪ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।”

Verse 44

नूनमस्य भवेन्माता सा गौरीति शिवः पिता । अक्षौहिणीनां नवकं जिगायानंतशक्तिधृक्

“ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਗੌਰੀ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਸ਼ਿਵ; ਕਿਉਂਕਿ ਅਨੰਤ ਸ਼ਕਤੀ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੇ ਨੌਂ ਅਕ੍ਸ਼ੌਹਿਣੀ ਸੈਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ।”

Verse 45

इत्याश्चर्ययुतैर्हृष्टैः प्रशंसद्भिः परस्परम् । पृष्टोऽमात्यजनेनासावात्मानं प्राह तत्त्वतः

ਇਉਂ ਅਚੰਭੇ ਤੇ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਹ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ; ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਤੱਤਵ ਅਨੁਸਾਰ ਸੱਚ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ।

Verse 46

समागतं स्वपितरं विस्मयाह्लादविप्लुतम् । मुंचंतमानंदजलं ववंदे प्रेमविह्वलः

ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਆਇਆ ਵੇਖ ਕੇ—ਅਚੰਭੇ ਤੇ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਿੱਜਿਆ, ਪਰਮਾਨੰਦ ਦੇ ਅੰਸੂ ਵਗਾਉਂਦਾ—ਉਹ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਬੈਠਾ।

Verse 47

स राजा निजपुत्रेण प्रणयादभिवंदितः । आश्लिष्य गाढं तरसा बभाषे प्रेमकातरः

ਉਹ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਨਮਸਕਾਰ ਪਾ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਗਾਢਾ ਜੱਫੀ ਪਾਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ-ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਬੋਲ ਪਿਆ।

Verse 48

कस्त्वं देवो मनुष्यो वा गन्धर्वो वा महामते । का माता जनकः को वा को देशस्तव नाम किम्

“ਹੇ ਮਹਾਮਤੀ! ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ—ਦੇਵਤਾ, ਮਨੁੱਖ ਜਾਂ ਗੰਧਰਵ? ਤੇਰੀ ਮਾਤਾ ਕੌਣ, ਤੇਰਾ ਜਨਕ ਕੌਣ; ਤੇਰਾ ਦੇਸ਼ ਕਿਹੜਾ, ਅਤੇ ਤੇਰਾ ਨਾਮ ਕੀ ਹੈ?”

Verse 49

कस्मान्न शत्रुभिर्बद्धान्मृतानिव हतौजसः । कारुण्यादिह संप्राप्य सपत्नीकान्मुमोच यः

“ਉਹ ਕਿਉਂ—ਕਰੁਣਾ ਕਰ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ—ਵੈਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਬੱਝੇ, ਬਲ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ, ਮਰੇ ਵਰਗੇ ਪਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਮੁਕਤ ਕਰ ਗਿਆ?”

Verse 50

कुतो लब्धमिदं शौर्यं धैर्यं तेजो बलोन्नतिः । जिगीषसीव लोकांस्त्रीन्सदेवासुरमानुषान्

ਇਹ ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ, ਇਹ ਧੀਰਜ, ਇਹ ਤੇਜ ਅਤੇ ਬਲ ਦੀ ਉੱਚਾਈ ਤੈਨੂੰ ਕਿੱਥੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਹੈ? ਤੂੰ ਤਾਂ ਦੇਵਾਂ, ਦੈਤਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਸਮੇਤ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈਂ।

Verse 51

अपि जन्मसहस्रेण तवानृण्यं महौजसः । कर्तुं नाहं समर्थोस्मि सहैभिर्दारबांधवैः

ਹੇ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ! ਹਜ਼ਾਰ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੈਂ—ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਸਗੇ-ਸਬੰਧੀਆਂ ਸਮੇਤ—ਤੇਰਾ ਕਰਜ਼ਾ ਉਤਾਰਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹਾਂ।

Verse 52

इमान्पुत्रानिमाः पत्नीरिदं राज्यमिदं पुरम् । सर्वं विहाय मच्चित्तं त्वय्येव प्रेमबंधनम्

ਇਹ ਪੁੱਤਰ, ਇਹ ਪਤਨੀਆਂ, ਇਹ ਰਾਜ ਅਤੇ ਇਹ ਨਗਰ—ਸਭ ਕੁਝ ਤਿਆਗ ਕੇ—ਮੇਰਾ ਚਿੱਤ ਕੇਵਲ ਤੈਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 53

सर्वं कथय मे तात मत्प्राणपरिरक्षक । एतासां मम पत्नीनां त्वदधीनं हि जीवितम्

ਹੇ ਤਾਤ, ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ! ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸੋ। ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੀ ਮੇਰੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਤਨੀਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੇਰੇ ਅਧੀਨ ਹੈ।

Verse 54

सूत उवाच । इति पृष्टः स भद्रायुः स्वपित्रा तमभाषत । एष वैश्यसुतो राजन्सुनयो नाम मत्सखा

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਭਦ੍ਰਾਯੁ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਹ ਸੁਨਯ ਨਾਮ ਦਾ ਵੈਸ਼ਯ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਮੇਰਾ ਮਿੱਤਰ।”

Verse 55

अहमस्य गृहे रम्ये वसामि सहमातृकः । भद्रायुर्नाम मद्वृत्तं पश्चाद्विज्ञापयामि ते

ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਸਮੇਤ ਉਸ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਗ੍ਰਿਹ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਭਦ੍ਰਾਯੁ ਹੈ; ਅੱਗੇ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਵਰਤਾਂਤ ਤੈਨੂੰ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 56

पुरं प्रविश्य भद्रं ते सदारः ससुहृज्जनः । त्यक्त्वा भयमरातिभ्यो विहरस्व यथासुखम्

ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ—ਤੇਰੇ ਲਈ ਮੰਗਲ ਹੋਵੇ—ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ-ਜਨ ਸਮੇਤ। ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਭਯ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਖ ਹੋਵੇ ਤਿਵੇਂ ਨਿਵਾਸ ਕਰ ਤੇ ਵਿਹਾਰ ਕਰ।

Verse 57

नैतान्मुंच रिपूंस्तावद्यावदागमनं मम । अहमद्य गमिष्यामि शीघ्रमात्मनिवेशनम्

ਮੇਰੇ ਆਉਣ ਤੱਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਨਹੀਂ। ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂਗਾ।

Verse 58

इत्युक्त्वा नृपमामंत्र्य भद्रायुर्नृपनंदनः । आजगाम स्वभवनं मात्रे सर्वं न्यवेदयत्

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਲੈ ਕੇ, ਭਦ੍ਰਾਯੁ—ਰਾਜਕੁਮਾਰ—ਆਪਣੇ ਘਰ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 59

सापि हृष्टा स्वतनयं परिरेभेऽश्रुलोचना । स च वैश्यपतिः प्रेम्णा परिष्वज्याभ्यपूजयत्

ਉਹ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਅੰਸੂ-ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਲਿਆ। ਅਤੇ ਉਹ ਵੈਸ਼੍ਯ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਵੀ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਅਲਿੰਗਨ ਕਰ ਕੇ, ਆਦਰ-ਸਹਿਤ ਉਸ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 60

वज्रबाहुश्च राजेंद्रः प्रविष्टो निजमंदिरम् । स्त्रीपुत्रामात्य सहितः प्रहर्षमतुलं ययौ

ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ ਵਜ੍ਰਬਾਹੁ ਆਪਣੇ ਨਿਜ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ। ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਉਹ ਅਤੁੱਲ ਪ੍ਰਹਰਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 61

तस्यां निशायां व्युष्टायामृषभो योगिनां वरः । चंद्रांगदं समागत्य सीमंतिन्याः पतिं नृपम्

ਉਹ ਰਾਤ ਬੀਤ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸ਼ਾ ਹੋਈ ਤਾਂ ਯੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਋ਸ਼ਭ ਆ ਕੇ ਸੀਮੰਤਿਨੀ ਦੇ ਪਤੀ ਰਾਜਾ ਚੰਦਰਾਂਗਦ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ।

Verse 62

भद्रायुषः समुत्पत्तिं तस्य कर्माप्यमानुषम् । आवेद्य रहसि प्रेम्णा त्वत्सुतां कीर्तिमालिनीम्

ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਭਦ੍ਰਾਯੁਸ਼ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਮਾਨੁਸ਼ ਕਰਤੱਬ ਦਾ ਭੇਦ ਦੱਸਿਆ ਅਤੇ ਤੇਰੀ ਧੀ ਕੀਰਤਿਮਾਲਿਨੀ ਬਾਰੇ ਵੀ ਕਿਹਾ।

Verse 63

भद्रायुषे प्रयच्छेति बोधयित्वा च नैषधम् । ऋषभो निर्जगामाथ देशकालार्थतत्त्ववित्

ਨੈਸ਼ਧ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਾ ਕੇ ਕਿ “ਕੀਰਤਿਮਾਲਿਨੀ ਨੂੰ ਭਦ੍ਰਾਯੁਸ਼ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿਓ,” ਦੇਸ਼-ਕਾਲ-ਅਰਥ ਦੇ ਤੱਤ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਋ਸ਼ਭ ਫਿਰ ਉੱਥੋਂ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਿਆ।

Verse 64

विशेषकम् । अथ चंद्रांगदो राजा मुहूर्त्ते मंगलोचिते । भद्रायुषं समाहूय प्रायच्छत्कीर्त्तिमालिनीम्

ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਚੰਦਰਾਂਗਦ ਨੇ ਸ਼ੁਭ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਭਦ੍ਰਾਯੁਸ਼ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਕੀਰਤਿਮਾਲਿਨੀ ਨੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 65

कृतोद्वाहः स राजेंद्रतनयः सह भार्यया । हेमासनस्थः शुशुभे रोहिण्येव निशाकरः

ਵਿਵਾਹ ਸੰਪੰਨ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਰਾਜੇ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਸੁਵਰਨ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠਿਆ ਅਤੇ ਰੋਹਿਣੀ ਦੇ ਸੰਗ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਉਠਿਆ।

Verse 66

वज्रबाहुं तत्पितरं समाहूय स नैषधः । पुरं प्रवेश्य सामात्यः प्रत्युद्गम्याभ्यपूजयत्

ਨੈਸ਼ਧ ਰਾਜਾ ਨੇ ਭਦ੍ਰਾਯੁਸ਼ ਦੇ ਪਿਤਾ ਵਜ੍ਰਬਾਹੁ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਲਿਆ; ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਉਸ ਨੂੰ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਕੇ ਆਪ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਦਰ-ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।

Verse 67

तत्रापश्यत्कृतोद्वाहं भद्रायुषमरिंदमम् । पादयोः पतितं प्रेम्णा हर्षात्तं परिषस्वजे

ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਵਾਲੇ ਭਦ੍ਰਾਯੁਸ਼ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਵਾਹ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਵੇਖਿਆ। ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਹर्ष ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਲਿਆ।

Verse 68

एष मे प्राणदो वीर एष शत्रुनिषूदनः । अथाप्यज्ञातवंशोऽयं मयानंतपराक्रमः

“ਇਹ ਵੀਰ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦਾ ਦਾਤਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ ਹੈ। ਤਾਂ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਕੁਲ-ਪਛਾਣ ਅਣਜਾਣ ਹੈ—ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੈਂ ਇਸ ਦਾ ਅੰਤਹੀਣ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦੇਖਿਆ ਹੈ।”

Verse 69

एष ते नृप जामाता चंद्रांगद महाबलः । अस्य वंशमथोत्पत्तिं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः

“ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ ਰਾਜਾ ਚੰਦਰਾਂਗਦ, ਇਹ ਤੇਰਾ ਜਵਾਈ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਸ ਦੀ ਕੁਲ-ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਜਨਮ ਦੀ ਕਥਾ ਤੱਤਵ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।”

Verse 70

इत्थं दशार्णराजेन प्रार्थितो निषधाधिपः । विविक्त उपसंगम्य प्रहसन्निदमब्रवीत्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਸ਼ਾਰ্ণ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣ ਕੇ ਨਿਸ਼ਧ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਨੇ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ, ਹੱਸਦਿਆਂ, ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 71

एष ते तनयो राजञ्छैशवे रोगपीडितः । त्वया वने परित्यक्तः सह मात्रा रुजार्तया

‘ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ—ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ। ਤੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਆਇਆ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਸਮੇਤ, ਜੋ ਆਪ ਵੀ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਪ ਰਹੀ ਸੀ।’

Verse 72

परिभ्रमंती विपिने सा नारी शिशुनामुना । दैवाद्वैश्यगृहं प्राप्ता तेन वैश्येन रक्षिता

ਉਹ ਇਸ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੀ ਰਹੀ; ਭਾਗ੍ਯਵਸ਼ ਉਹ ਇੱਕ ਵੈਸ਼੍ਯ ਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਵੈਸ਼੍ਯ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ।

Verse 73

अथासौ बहुरोगार्तो मृतस्तव कुमारकः । केनापि योगिराजेन मृतः संजीवितः पुनः

ਫਿਰ ਤੇਰਾ ਨਿੱਕਾ ਪੁੱਤਰ, ਅਨੇਕ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਤੜਪਦਾ, ਮਰ ਗਿਆ; ਪਰ ਕਿਸੇ ਯੋਗਿਰਾਜ ਨੇ, ਮਰ ਚੁੱਕੇ ਨੂੰ ਵੀ, ਮੁੜ ਜੀਵਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 74

ऋषभाख्यस्य तस्यैव प्रभावाच्छिवयोगिनः । रूपं च देवसदृशं प्राप्तौ मातृकुमारकौ

ਉਸੇ ਸ਼ਿਵ-ਯੋਗੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਰਿਸ਼ਭ ਸੀ, ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਮਾਤਾ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦੋਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗਾ ਰੂਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਏ।

Verse 75

तेन दत्तेन खड्गेन शंखेन रिपुघातिना । जिगाय समरे शत्रूञ्छिववर्माभिरक्षितः

ਉਸ ਯੋਗੀ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਤਲਵਾਰ ਅਤੇ ਵੈਰੀ-ਘਾਤੀ ਸ਼ੰਖ ਨਾਲ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਕਵਚ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ, ਉਸ ਨੇ ਰਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ।

Verse 76

द्विषट्सहस्रनागानां बलमेको बिभर्त्यसौ । सर्वविद्यासु निष्णातो मम जामातृतां गतः

ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਹਾਥੀਆਂ ਜਿਤਨਾ ਬਲ ਧਾਰਦਾ ਹੈ; ਸਭ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਮੇਰਾ ਜਵਾਈ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 77

अत एनं समादाय मातरं चास्य सुव्रताम् । गच्छस्व नगरीं राजन्प्राप्स्यसि श्रेय उत्तमम्

ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੁਵ੍ਰਤਾ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਆਪਣੀ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਜਾ; ਤੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ਕਲਿਆਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ।

Verse 78

इति चंद्रांगदः सर्वमाख्यायांतर्गृहे स्थिताम् । तस्याग्र पत्नीमाहूय दर्शयामास भूषिताम्

ਇਉਂ ਚੰਦਰਾਂਗਦ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਕਹਿ ਸੁਣਾਕੇ, ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ, ਸਜੀ-ਸਵਰੀ ਹੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਖਾਇਆ।

Verse 79

इत्यादि सर्वमाकर्ण्य दृष्ट्वा च स महीपतिः । व्रीडितो नितरां मौढ्यात्स्वकृतं कर्म गर्हयन्

ਇਹ ਸਭ ਸੁਣ ਕੇ ਤੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਦਾ ਨਾਥ ਆਪਣੀ ਮੂਰਖਤਾ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਲੱਜਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 80

प्राप्तश्च परमानन्दं तयोर्दर्शनकौतुकात् । पुलकांकितसर्वांगस्तावुभौ परिषस्वजे

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਆਨੰਦ-ਕੌਤੁਕ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਪਰਮਾਨੰਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ; ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਮਾਂਚ ਛਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਲਿਆ।

Verse 81

युग्मम् । एवं निषधराजेन पूजितश्चाभिनन्दितः । स भोजयित्वा तं सम्यक्स्वयं च सह मंत्रिभिः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਧ ਦੇ ਰਾਜੇ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਤੇ ਅਭਿਨੰਦਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਆਪ ਵੀ ਬੈਠ ਕੇ, ਉਸ ਮਹਿਮਾਨ ਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧਿ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਇਆ।

Verse 82

तामात्मनोग्रमहिषीं पुत्रं तमपि तां स्नुषाम् । आदाय सपरीवारो वज्रबाहुः पुरीं ययौ

ਆਪਣੀ ਉੱਤਮ ਮਹਾਰਾਣੀ, ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਉਹ ਨੂੰਹ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ, ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਵਜ੍ਰਬਾਹੁ ਨਗਰੀ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ।

Verse 83

स संभ्रमेण महता भद्रायुः पितृमंदिरम् । संप्राप्य परमानंदं चक्रे सर्वपुरौकसाम्

ਵੱਡੇ ਉਤਸਾਹ ਨਾਲ ਭਦ੍ਰਾਯੁ ਪਿਤਾ ਦੇ ਮਹਲ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਿਆ; ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਨਗਰਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਪਰਮਾਨੰਦ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ।

Verse 84

कालेन दिवमारूढे पितरि प्राप्तयौवनः । भद्रायुः पृथिवीं सर्वां शशासाद्भुतविक्रमः

ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਤੇ ਜਦ ਪਿਤਾ ਸਵਰਗ ਸਿਧਾਰ ਗਿਆ, ਭਦ੍ਰਾਯੁ ਯੌਵਨ-ਤੇਜ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਅਦਭੁਤ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 85

मागधेशं हेमरथं मोचयामास बंधनात् । संधाय मैत्रीं परमां ब्रह्मर्षीणां च सन्निधौ

ਉਸ ਨੇ ਮਾਗਧ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਹੇਮਰਥ ਨੂੰ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਨਿਧੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨਾਲ ਪਰਮ ਮੈਤ੍ਰੀ ਜੋੜੀ।

Verse 86

इत्थं त्रिलोकमहितां शिवयोगिपूजां कृत्वा पुरातनभवेऽपि स राजसूनुः । निस्तीर्य दुःसहविपद्गणमाप्तराज्यश्चंद्रांगदस्य सुतया सह साधु रेमे

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾਵਾਨ ਸ਼ਿਵ-ਯੋਗੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸੀ। ਅਸਹਿ ਵਿਪਤੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਰਾਜ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਚੰਦਰਾਂਗਦ ਦੀ ਧੀ ਨਾਲ ਉਹ ਧਰਮਪੂਰਵਕ ਸੁਖ ਨਾਲ ਰਿਹਾ।