Adhyaya 6

Verse 1

ऋषय ऊचुः । यदुक्तं भवता सूत महदाख्यानमद्भुतम् । शम्भोर्माहात्म्यकथनमशेषाघहरं परम्

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਸੂਤ! ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਮਹਾਨ ਤੇ ਅਦਭੁਤ ਆਖਿਆਨ ਕਿਹਾ ਹੈ—ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਇਹ ਵਰਣਨ—ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਨਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 2

भूयोपि श्रोतुमिच्छामस्तदेव सुसमाहिताः । प्रदोषे भगवाञ्छंभुः पूजितस्तु महात्मभिः

ਅਸੀਂ ਫਿਰ ਉਹੀ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਮਨ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਏਕਾਗ੍ਰ ਕਰਕੇ—ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਦੋਸ਼ ਵੇਲੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 3

संप्रयच्छति कां सिद्धिमेतन्नो ब्रूहि सुव्रत । श्रुतमप्यसकृत्सूत भूयस्तृष्णा प्रवर्धते

ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ! ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਇਹ (ਪ੍ਰਦੋਸ਼ ਪੂਜਾ) ਕਿਹੜੀ ਸਿੱਧੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਸੂਤ! ਅਸੀਂ ਇਹ ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਸੁਣਿਆ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੁੜ ਸੁਣਨ ਦੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਹੋਰ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 4

सूत उवाच । साधु पृष्टं महाप्राज्ञा भवद्भिर्लोकविश्रुतैः । अतोऽहं संप्रवक्ष्यामि शिवपूजाफलं महत्

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ्ञ, ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਿਸ਼ਿਓ! ਤੁਸੀਂ ਬਹੁਤ ਚੰਗਾ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਹੁਣ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਦਾ ਮਹਾਨ ਫਲ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 5

त्रयोदश्यां तिथौ सायं प्रदोषः परिकीर्त्तितः । तत्र पूज्यो महादेवो नान्यो देवः फलार्थिभिः

ਚੰਦਰ ਮਾਸ ਦੀ ਤੇਰਹਵੀਂ ਤਿਥੀ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਦੋਸ਼’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਹੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਦੇਵ ਦੀ ਨਹੀਂ।

Verse 6

प्रदोषपूजामाहात्म्यं को नु वर्णयितुं क्षमः । यत्र सर्वेऽपि विबुधास्तिष्ठंति गिरिशांतिके

ਪ੍ਰਦੋਸ਼-ਪੂਜਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕੌਣ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਜੋਗ ਹੈ? ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਆਪ ਹੀ ਗਿਰੀਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 7

प्रदोषसमये देवः कैलासे रजतालये । करोति नृत्यं विबुधैरभिष्टुतगुणोदयः

ਪ੍ਰਦੋਸ਼ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਕੈਲਾਸ ਦੇ ਰਜਤ-ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਦੇਵਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਉਦਿਤ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਸਤੁਤੀ-ਗਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 8

अतः पूजा जपो होमस्तत्कथास्तद्गुणस्तवः । कर्त्तव्यो नियतं मर्त्यैश्चतुर्वर्गफला र्थिभिः

ਇਸ ਲਈ ਪੂਜਾ, ਜਪ, ਹੋਮ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸਤਵ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਹ ਮਰਤ੍ਯ ਕਰਨ ਜੋ ਧਰਮ-ਅਰਥ-ਕਾਮ-ਮੋਖ ਦੇ ਫਲ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 9

दारिद्यतिमिरांधानां मर्त्यानां भवभीरुणाम् । भवसागरमग्नानां प्लवोऽयं पारदर्शनः

ਦਾਰਿਦ੍ਰ ਦੇ ਅੰਧਕਾਰ ਨਾਲ ਅੰਨੇ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ-ਭੈ ਨਾਲ ਕੰਬਦੇ ਮਰਤ੍ਯਾਂ ਲਈ, ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ (ਪ੍ਰਦੋਸ਼-ਭਕਤੀ) ਪਾਰ ਦਿਖਾਉਣ ਵਾਲੀ ਨੌਕਾ ਹੈ।

Verse 10

दुःखशोकभयार्त्तानां क्लेशनिर्वाणमिच्छताम् । प्रदोषे पार्वतीशस्य पूजनं मंगलायनम्

ਦੁਖ, ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਭੈ ਨਾਲ ਪੀੜਤਾਂ ਲਈ, ਅਤੇ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ, ਪ੍ਰਦੋਸ਼ ਵੇਲੇ ਪਾਰਵਤੀਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਮੰਗਲ ਦਾ ਸਰੋਤ ਤੇ ਆਸ਼੍ਰਯ ਹੈ।

Verse 11

दुर्बुद्धिरपि नीचोपि मन्दभाग्यः शठोऽपि वा । प्रदोषे पूज्य देवेशं विपद्भ्यः स प्रमुच्यते

ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਵੇ, ਨੀਚ ਜਨਮ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਮੰਦ-ਭਾਗੀ ਜਾਂ ਛਲੀਆ ਵੀ ਹੋਵੇ—ਜੇ ਉਹ ਪ੍ਰਦੋਸ਼ ਵੇਲੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਪਤਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 12

शत्रुभिर्हन्यमानोऽपि दश्यमानोपि पन्नगैः । शैलैराक्रम्यमाणोऽपि पतितोऽपि महांबुधौ

ਭਾਵੇਂ ਵੈਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਭਾਵੇਂ ਸੱਪਾਂ ਵੱਲੋਂ ਡੱਸਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ; ਭਾਵੇਂ ਪੱਥਰ-ਚਟਾਨਾਂ ਨਾਲ ਕੁਚਲਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਭਾਵੇਂ ਮਹਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਹੋਵੇ—

Verse 13

आविद्धकालदण्डोऽपि नानारोगहतोऽपि वा । न विनश्यति मर्त्योऽसौ प्रदोषे गिरिशार्चनात्

ਭਾਵੇਂ ਕਾਲ ਦੇ ਡੰਡੇ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਭਾਵੇਂ ਅਨੇਕ ਰੋਗਾਂ ਨੇ ਪੀੜਿਆ ਹੋਵੇ—ਪ੍ਰਦੋਸ਼ ਵੇਲੇ ਗਿਰੀਸ਼ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮਰਤਯ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 14

दारिद्र्यं मरणं दुःखमृणभारं नगोपमम् । सद्यो विधूय संपद्भिः पूज्यते शिवपूजनात्

ਦਾਰਿਦ੍ਰਤਾ, ਮੌਤ ਵਰਗਾ ਖਤਰਾ, ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਜਿਹਾ ਕਰਜ਼ੇ ਦਾ ਭਾਰ—ਇਹ ਸਭ ਤੁਰੰਤ ਝਾੜ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸੰਪੱਤਾ ਵਿਚ ਮਾਣਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 15

अत्र वक्ष्ये महापुण्यमितिहासं पुरातनम् । यं श्रुत्वा मनुजाः सर्वे प्रयांति कृतकृत्यताम्

ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਮਹਾਂ ਪੁੰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ-ਕਥਾ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਸਭ ਮਨੁੱਖ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯਤਾ, ਅਰਥਾਤ ਜੀਵਨ-ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 16

आसीद्विदर्भविषये नाम्ना सत्यरथो नृपः । सर्वधर्मरतो धीरः सुशीलः सत्यसंगरः

ਵਿਦਰਭ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਸਤ੍ਯਰਥ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤ, ਧੀਰਜਵਾਨ, ਸੁਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯ-ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਸੀ।

Verse 17

तस्य पालयतो भूमिं धर्मेण मुनिपुंगवाः । व्यतीयाय महान्कालः सुखेनैव महामतेः

ਹੇ ਮੁਨਿਵਰੋ, ਜਦ ਉਹ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਮਹਾਮਤੀ ਰਾਜੇ ਲਈ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਸੁਖ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਬੀਤ ਗਿਆ।

Verse 18

अथ तस्य महीभर्तुर्बभूवुः शाल्वभूभुजः । शत्रवश्चोद्धतबला दुर्मर्षणपुरोगमाः

ਫਿਰ ਉਸ ਧਰਤੀ-ਪਤੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸ਼ਾਲਵ ਦੇ ਰਾਜੇ ਵੈਰੀ ਬਣ ਗਏ—ਬਲ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਉੱਧਤੇ, ਅਤੇ ਸਹਿਣੇ ਔਖੇ ਦੁਰਮਰਸ਼ਣ ਦੇ ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਹੇਠ।

Verse 19

कदाचिदथ ते शाल्वाः संनद्धबहुसैनिकाः । विदर्भनगरीं प्राप्य रुरुधुर्विजिगीषवः

ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਹ ਸ਼ਾਲਵ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨਾਲ ਸਜ-ਧਜ ਕੇ, ਜਿੱਤ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਵਿਦਰਭ ਦੀ ਨਗਰੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ।

Verse 20

दृष्ट्वा निरुद्ध्यमानां तां विदर्भाधिपतिः पुरीम् । योद्धुमभ्याययौ तूर्णं बलेन महता वृतः

ਉਸ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਵਿਦਰਭ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਮਹਾਨ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਤੁਰੰਤ ਯੁੱਧ ਲਈ ਨਿਕਲ ਪਿਆ।

Verse 21

तस्य तैरभवयुद्धं शाल्वैरपि बलोद्धतैः । पाताले पन्नगेन्द्रस्य गन्धर्वैरिव दुर्मदैः

ਤਦ ਉਸ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਸ਼ਾਲਵਾਂ ਦਾ, ਬਲ ਨਾਲ ਮੱਤੇ ਹੋਏ, ਘੋਰ ਯੁੱਧ ਛਿੜ ਗਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਨਾਗਰਾਜ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮੱਤ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਹੋਵੇ।

Verse 22

विदर्भनृपतिः सोऽथ कृत्वा युद्धं सुदारुणम् । प्रनष्टोरुबलैः शाल्वैर्निहतो रणमूर्धनि

ਫਿਰ ਵਿਦਰਭ ਦੇ ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੇ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਕਰ ਕੇ, ਅਟੁੱਟ ਮਹਾਬਲ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਲਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਰਣ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਹੀ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।

Verse 23

तस्मिन्महारथे वीरे निहते मंत्रिभिः सह । दुद्रुवुः समरे भग्ना हतशेषाश्च सैनिकाः

ਜਦ ਉਹ ਮਹਾਰਥੀ ਵੀਰ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਰਣ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ, ਬਚੇ-ਖੁਚੇ ਸੈਨਿਕ ਮੈਦਾਨ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜ ਪਏ।

Verse 24

अथ युद्धेभिविरते नदत्सु रिपुमंत्रिषु । नगर्यां युद्ध्यमानायां जाते कोलाहले रवे

ਫਿਰ ਜਦ ਯੁੱਧ ਠਹਿਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਮੰਤਰੀ ਗੱਜਣ ਲੱਗੇ, ਤੇ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਲੜਾਈ ਕਾਰਨ ਹਾਹਾਕਾਰ ਮਚਿਆ, ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ੋਰ-ਗੁਲ ਉਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ।

Verse 25

तस्य सत्यरथस्यैका विदर्भाधिपतेः सती । भूरिशोकसमाविष्टा क्वचिद्यत्नाद्विनिर्ययौ

ਤਦ ਵਿਦਰਭਪਤੀ ਸਤ੍ਯਰਥ ਦੀ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਰਾਣੀ, ਅਤਿ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ, ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਡੇ ਜਤਨ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਈ।

Verse 26

सा निशासमये यत्नादंतर्वत्नी नृपांगना । निर्गता शोक संतप्ता प्रतीचीं प्रययौ दिशम्

ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਗਰਭਵਤੀ ਰਾਣੀ ਵੱਡੇ ਜਤਨ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੀ। ਸ਼ੋਕ ਤੇ ਸੰਤਾਪ ਨਾਲ ਸੜਦੀ ਹੋਈ ਉਹ ਪੱਛਮ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਈ।

Verse 27

अथ प्रभाते मार्गेण गच्छन्ती शनकैः सती । अतीत्य दूरमध्वानं ददर्श विमलं सरः

ਫਿਰ ਸਵੇਰ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਸਤੀ ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਰਾਹੀਂ ਤੁਰਦੀ ਗਈ। ਲੰਮਾ ਪੰਧ ਲੰਘ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਨਿਰਮਲ ਸਰੋਵਰ ਵੇਖਿਆ।

Verse 28

तत्रागत्य वरारोहा तप्ता तापेन भूयसा । विलसंतं सरस्तीरे छायावृक्षं समाश्रयत्

ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਨਾਰੀ ਤਿੱਖੀ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਹੋਈ। ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਖਿੜਦੇ ਛਾਂਹਦਾਰ ਰੁੱਖ ਦੀ ਓਟ ਲੈ ਬੈਠੀ।

Verse 29

तत्र दैववशाद्राज्ञी विजने तरुकुट्टिमे । असूत तनयं साध्वी मूहूर्ते सद्गुणान्विते

ਉਥੇ ਦੈਵ ਦੇ ਵਸ਼ ਨਾਲ ਰਾਣੀ ਨੇ ਉਸ ਸੁੰਨੇ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਇਕੱਲੀ ਹੀ, ਸਾਧਵੀ ਹੋ ਕੇ, ਸ਼ੁਭ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਸਦਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।

Verse 30

अथ सा राजमहिषी पिपासाभिहता भृशम् । सरोऽवतीर्णा चार्वंगी ग्रस्ता ग्राहेण भूयसा

ਫਿਰ ਉਹ ਰਾਜਮਹਿਸ਼ੀ ਤਿੱਖੀ ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਤੜਪਦੀ ਹੋਈ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਉਤਰੀ। ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਨਾਰੀ ਨੂੰ ਇਕ ਭਿਆਨਕ ਮਗਰਮੱਛ ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਜਕੜ ਲਿਆ।

Verse 31

जातमात्रः कुमारोऽपि विनष्टपितृमातृकः । रुरोदोच्चैः सरस्तीरे क्षुत्पिपासार्दितोऽबलः

ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹੀ ਉਹ ਕੁਮਾਰ, ਪਿਤਾ-ਮਾਤਾ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜਿਆ, ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਰੋਇਆ; ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਨਿਰਬਲ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 32

तस्मिन्नेवं क्रन्दमाने जातमात्रे कुमारके । काचिदभ्याययौ शीघ्रं दिष्ट्या विप्रवरांगना

ਜਦ ਉਹ ਨਵਜਾਤ ਕੁਮਾਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਇਕ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਤੁਰੰਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲ ਆ ਪਹੁੰਚੀ।

Verse 33

साप्येकहायनं बालमुद्वहन्ती निजात्मजम् । अधना भर्तृरहिता याचमाना गृहेगृहे

ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਇਕ ਸਾਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਚੁੱਕੀ ਹੋਈ ਸੀ; ਧਨਹੀਨ ਤੇ ਪਤੀ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਘਰ-ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਭਿੱਖ ਮੰਗਦੀ ਫਿਰਦੀ ਸੀ।

Verse 34

एकात्मजा बंधुहीना याञ्चामार्गवशंगता । उमानाम द्विजसतीददर्श नृपनंदनम्

ਇਕੋ ਪੁੱਤਰ ਵਾਲੀ, ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਭਿੱਖ ਮੰਗਣ ਦੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਧੱਕੀ ਹੋਈ—ਉਮਾ ਨਾਮ ਦੀ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਨੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।

Verse 35

सा दृष्ट्वा राजतनयं सूर्यबिंवमिव च्युतम् । अनाथमेनं क्रंदंतं चिंतयामास भूरिशः

ਉਸ ਨੇ ਰਾਜਤਨਯ ਨੂੰ ਸੂਰਜ-ਮੰਡਲ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ; ਇਸ ਅਨਾਥ ਦੇ ਉੱਚੇ ਰੋਣ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਤੱਕ ਗੰਭੀਰ ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ।

Verse 36

अहो सुमहदाश्चर्यमिदं दृष्टं मयाधुना । अच्छिन्ननाभिसूत्रोऽयं शिशुर्माता क्व वा गता

ਅਹੋ! ਮੈਂ ਹੁਣੇ ਹੀ ਕਿੰਨਾ ਮਹਾਨ ਅਚੰਭਾ ਵੇਖਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਦੀ ਨਾਭੀ ਦੀ ਡੋਰੀ ਅਜੇ ਤੱਕ ਕਟੀ ਨਹੀਂ; ਮਾਤਾ ਆਖ਼ਿਰ ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ?

Verse 37

पिता नास्ति न चान्योस्ति नास्ति बंधुजनोऽपि वा । अनाथः कृपणो बालः शेते केवल भूतले

ਨਾ ਪਿਤਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ; ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਗਰੀਬ ਅਨਾਥ ਬਾਲਕ ਨਿਰਾਸ਼੍ਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਨੰਗੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਹੈ।

Verse 38

एष चांडालजो वापि शूद्रजो वैश्यजोपि वा । विप्रात्मजो वा नृपजो ज्ञायते कथमर्भकः

ਇਹ ਨਿੱਕਾ ਬਾਲਕ—ਕੀ ਇਹ ਚਾਂਡਾਲ ਦਾ ਜੰਮਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਦਾ, ਜਾਂ ਵੈਸ਼੍ਯ ਦਾ, ਜਾਂ ਵਿਪ੍ਰ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਦਾ, ਜਾਂ ਰਾਜੇ ਦਾ? ਇਸ ਦੀ ਜਾਤਿ-ਕੁਲ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣੀ ਜਾਵੇ?

Verse 39

शिशुमेनं समुद्धृत्य पुष्णाम्यौरसवद्ध्रुवम् । किं त्वविज्ञातकुलजं नोत्सहे स्प्रष्टुमुत्तमम्

ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਇਸ ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਪਾਲਾਂਗੀ। ਪਰ ਅਣਜਾਣ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਪੂਰੇ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਇਸ ਉੱਤਮ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਦਾ ਸਾਹਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ।

Verse 40

इति मीमांसमानायां तस्यां विप्रवरस्त्रियाम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਉਸ ਉੱਤਮ ਵਿਪ੍ਰ-ਸਤ੍ਰੀ (ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ) ਵਿੱਚ…

Verse 42

रक्षैनं बालकं सुभ्रुर्विसृज्य हृदि संशयम् । अनेन परमं श्रेयः प्राप्स्यसे ह्यचिरादेिह

ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਭੌਂਹਾਂ ਵਾਲੀ, ਇਸ ਬਾਲਕ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ; ਹਿਰਦੇ ਦਾ ਸੰਦੇਹ ਤਿਆਗ ਦੇ। ਇਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਤੂੰ ਇਸੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜਲਦੀ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗੀ।

Verse 43

एतावदुक्त्वा त्वरितो भिक्षुः कारुणिको ययौ । अथ तस्मिन्गते भिक्षौ विश्रब्धा विप्रभामिनी

ਇਤਨਾ ਕਹਿ ਕੇ ਦਇਆਲੂ ਭਿਖਾਰੀ ਤੁਰੰਤ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਭਿਖਾਰੀ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਨਾਰੀ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਗਈ।

Verse 44

तमर्भकं समादाय निजमेव गृहं ययौ । भिक्षुवाक्येन विश्रब्धा सा राज तनयं सती

ਉਹ ਉਸ ਨੰਨੇ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਘਰ ਚਲੀ ਗਈ। ਭਿਖਾਰੀ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋਈ, ਉਹ ਸਤੀ—ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ—…

Verse 47

ब्राह्मणैः कृतसंस्कारौ ववृधाते सुपूजितौ कृतोपनयनौ काले बालकौ नियमे स्थितौ

ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਵਾਏ ਗਏ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਬਾਲਕ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਪਲਦੇ-ਵਧਦੇ ਰਹੇ। ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਪਨਯਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਨਿਯਮ ਤੇ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹੇ।

Verse 48

भिक्षार्थं चेरतुस्तत्र मात्रा सह दिनेदिने । ताभ्यां कदाचिद्बालाभ्यां सा विप्रवनिता सह

ਦਿਨੋਂਦਿਨ ਉਹ ਮਾਤਾ ਸਮੇਤ ਉੱਥੇ ਭਿਖਿਆ ਲਈ ਫਿਰਦੇ ਰਹੇ। ਇਕ ਵਾਰ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਨਾਰੀ ਉਹਨਾਂ ਦੋਵੇਂ ਬਾਲਕਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਗਈ…

Verse 49

आत्मपुत्रेण सदृशं कृपया पर्यपोषयत् । एकचक्राह्वये रम्ये ग्रामे कृतनिकेतना

ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਵਰਗਾ ਪਾਲਿਆ, ਅਤੇ ਏਕਚਕ੍ਰਾ ਨਾਮ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਘਰ ਬਣਾ ਕੇ ਵੱਸ ਗਈ।

Verse 50

तौ दृष्ट्वा बालकौ धीमाञ्छांडिल्यो मुनिरब्रवीत् । अहो दैवबलं चित्रमहो कर्म दुरत्ययम्

ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਬਾਲਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮੁਨੀ ਸ਼ਾਂਡਿਲ੍ਯ ਬੋਲੇ: “ਅਹੋ, ਭਾਗ੍ਯ ਦਾ ਬਲ ਕਿੰਨਾ ਅਦਭੁਤ ਹੈ; ਅਹੋ, ਕਰਮ ਕਿੰਨਾ ਅਟੱਲ ਹੈ!”

Verse 51

एष बालोऽन्यजननीं श्रितो भैक्ष्येण जीवति । इमामेव द्विजवधूं प्राप्य मातरमुत्तमाम्

“ਇਹ ਬਾਲਕ ਹੋਰ ਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਭਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਮਾਤਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ…।”

Verse 52

सहैव द्विजपुत्रेण द्विजभावं समाश्रितः । इति श्रुत्वा मुनेर्वाक्यं शांडिल्यस्य द्विजांगना

“…ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਦ੍ਵਿਜ-ਭਾਵ ਅਤੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਆਚਾਰ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।” ਮੁਨੀ ਸ਼ਾਂਡਿਲ੍ਯ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ…

Verse 53

सा प्रणम्य सभामध्ये पर्यपृच्छत्सविस्मया । ब्रह्मन्नेषोर्भको नीतो मया भिक्षोर्गिरा गृहम्

ਉਹ ਸਭਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਕੇ ਵਿਸਮਿਤ ਹੋ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੀ: “ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਇਹ ਬੱਚਾ ਭਿੱਖੂ ਦੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਂ ਘਰ ਲਿਆਈ ਸੀ।”

Verse 54

अविज्ञातकुलोद्यापि सुतवत्परिपोष्यते । कस्मिन्कुले प्रसूतोऽयं का माता जनकोस्य कः

ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਦੀ ਕੁਲ-ਪਰੰਪਰਾ ਅਜੇ ਅਣਜਾਣ ਹੈ, ਤੱਥਾਪਿ ਇਸ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਪਾਲਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਹੜੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ? ਇਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਕੌਣ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਕੌਣ?

Verse 55

सर्वं विज्ञातुमिच्छामि भवतो ज्ञानचक्षुषः

ਹੇ ਗਿਆਨ-ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਮਹਾਤਮਾ! ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ।

Verse 56

इति पृष्टो मुनिः सोथ ज्ञानदृष्टिर्द्विजस्त्रियां । आचख्यौ तस्य बालस्य जन्म कर्म च पौर्विकम्

ਇਉਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ, ਗਿਆਨ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਹ ਮੁਨੀ ਨੇ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਨੂੰ ਉਸ ਬਾਲਕ ਦਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੂਰਵ ਕਰਮ ਸਭ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਾਏ।

Verse 57

विदर्भराजपुत्रस्तु तत्पितुः समरे मृतिम् । तन्मातुर्नक्रहरणं साकल्येन न्यवेदयत्

ਉਸ ਨੇ ਪੂਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਬਾਲਕ ਵਿਦਰਭ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ—ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਮਰਿਆ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਮਗਰਮੱਛ ਉਠਾ ਲੈ ਗਿਆ।

Verse 58

अथ सा विस्मिता नारी पुनः प्रपच्छ तं मुनिम् । स राजा सकलान्भोगान्हित्वा युद्धे कथं मृतः

ਤਦ ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਨਾਰੀ ਨੇ ਫਿਰ ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: “ਉਹ ਰਾਜਾ ਸਭ ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ ਛੱਡ ਕੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਮਰ ਗਿਆ?”

Verse 59

दारिद्र्यमस्य बालस्य कथं प्राप्तं महामुने । दारिद्र्यं पुनरुद्धूय कथं राज्यमवाप्स्यति

ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ, ਇਸ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਇਹ ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ? ਅਤੇ ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ ਨੂੰ ਝਾੜ ਕੇ ਇਹ ਰਾਜ-ਭਾਗ ਮੁੜ ਕਿਵੇਂ ਪਾਵੇਗਾ?

Verse 60

अस्यापि मम पुत्रस्य भिक्षान्नेनैव जीवतः । दारिद्र्यशमनोपायमुपदेष्टुं त्वमर्हसि

ਮੇਰੇ ਇਸ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਜੀਵਨ ਵੀ ਭਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਅੰਨ ਤੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਾਯ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰੋ।

Verse 61

शांडिल्य उवाच । अमुष्य बालस्य पिता स विदर्भमहीपतिः । पूर्वजन्मनि पांड्येशो बभूव नृपसत्तमः

ਸ਼ਾਂਡਿਲ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਬਾਲਕ ਦਾ ਪਿਤਾ ਵਿਦਰਭ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਮਹੀਪਤਿ ਹੈ। ਪੂਰਵ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਾਂਡ੍ਯ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਰਪਤੀ ਸੀ।

Verse 62

स राजा सर्वधर्मज्ञः पालयन्सकलां महीम् । प्रदोषसमये शंभुं कदा चित्प्रत्यपूजयत्

ਉਹ ਰਾਜਾ ਸਰਵ-ਧਰਮ-ਜ੍ਞ ਸੀ; ਸਮੂਹ ਧਰਤੀ ਦਾ ਪਾਲਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਇਕ ਵਾਰ ਪ੍ਰਦੋਸ਼ ਸਮੇਂ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 63

तस्य पूजयतो भक्त्या देवं त्रिभुवनेश्वरम् । आसीत्कलकलारावः सर्वत्र नगरे महान्

ਉਸ ਨੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਭੁਵਨ-ਈਸ਼੍ਵਰ ਦੇਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ; ਤਦ ਨਗਰ ਭਰ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਮਹਾਨ ਕੋਲਾਹਲ ਦਾ ਰਾਵ ਉਠਿਆ।

Verse 64

श्रुत्वा तमुत्कटं शब्दं राजा त्यक्तशिवार्चनः । निर्ययौ राजभवनान्नगरक्षोभशंकया

ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਧੁਨੀ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਸ਼ਿਵ-ਅਰਚਨਾ ਛੱਡ ਬੈਠਾ ਅਤੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਰਾਜਭਵਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਗਿਆ।

Verse 65

एतस्मिन्नेव समये तस्यामात्यो महाबलः । शत्रुं गृहीत्वा सामंतं राजांतिकमुपागमत्

ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦਾ ਮਹਾਬਲੀ ਅਮਾਤ੍ਯ ਇੱਕ ਵੈਰੀ ਸਾਮੰਤ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿੱਚ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 66

अमात्येन समानीतं शत्रुं सामंतमुद्धतम् । दृष्ट्वा क्रोधेन नृपतिः शिरच्छेदमकारयत्

ਅਮਾਤ੍ਯ ਵੱਲੋਂ ਲਿਆਂਦੇ ਗਏ ਉਸ ਅਹੰਕਾਰੀ ਵੈਰੀ ਸਾਮੰਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਨ੍ਰਿਪ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਕੱਟਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।

Verse 67

स तथैव महीपालो विसृज्य शिवपूजनम् । असमाप्तात्मनियमश्चकार निशि भोजनम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਮਹੀਪਾਲ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਆਤਮ-ਨਿਯਮ ਅਧੂਰਾ ਰਹਿ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।

Verse 68

तत्पुत्रोपि तथा चक्रे प्रदोषसमये शिवम् । अनर्चयित्वा मूढात्मा भुक्त्वा सुष्वाप दुर्मदः

ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਕਰ ਬੈਠਾ: ਪ੍ਰਦੋਸ਼ ਵੇਲੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਨਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਮੂੜ੍ਹ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰੀ ਭੋਜਨ ਕਰ ਕੇ ਫਿਰ ਸੁੱਤ ਗਿਆ।

Verse 69

जन्मांतरे स नृपतिर्विदर्भक्षितिपोऽभवत् । शिवार्चनांतरायेण परैर्भोगांतरे हतः

ਹੋਰ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨ੍ਰਿਪਤੀ ਵਿਦਰਭ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ। ਪਰ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾਉਣ ਕਰਕੇ, ਭੋਗਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।

Verse 70

तत्पुत्रो यः पूर्वभवे सोस्मिञ्जन्मनि तत्सुतः । भूत्वा दारिद्र्यमापन्नः शिवपूजाव्यतिक्रमात्

ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਭਵ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਇਸ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹੀ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਣਿਆ। ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।

Verse 71

अस्य माता पूर्वभवे सपत्नीं छद्मनाहनत् । तेन पापेन महता ग्राहेणास्मिन्भवे हता

ਇਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਭਵ ਵਿੱਚ ਛਲ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸੌਤਣ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਮਹਾਪਾਪ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਗਰਮੱਛ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰੀ ਗਈ।

Verse 72

एषा प्रवृत्तिरेतेषां भवत्यै समुदाहृता । अनर्चितशिवा मर्त्याः प्राप्नुवंति दरिद्रताम्

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਹੀ ਗਤੀ-ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਮੈਂ ਕਹਿ ਸੁਣਾਈ ਹੈ। ਜੋ ਮਰਤ੍ਯ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਅਰਚਦੇ, ਉਹ ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 73

सत्यं ब्रवीमि परलोकहितं ब्रवीमि सारं ब्रवीम्युपनिषद्धृदयं ब्रवीमि । संसारमुल्बणमसारमवाप्य जंतोः सारो यमीश्वरपदांबुरुहस्य सेवा

ਮੈਂ ਸੱਚ ਬੋਲਦਾ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਪਰਲੋਕ-ਹਿਤ ਦੀ ਗੱਲ ਬੋਲਦਾ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਸਾਰ ਬੋਲਦਾ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਦਾ ਮਰਮ ਬੋਲਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਕਠੋਰ ਤੇ ਨਿਸ਼ਸਾਰ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਪਏ ਜੀਵ ਲਈ ਸਾਰ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਯਮੀਸ਼ਵਰ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।

Verse 74

ये नार्चयंति गिरिशं समये प्रदोषे ये नार्चितं शिवमपि प्रणमंति चान्ये । एतत्कथां श्रुतिपुटैर्न पिबंति मूढास्ते जन्मजन्मसु भवंति नरा दरिद्राः

ਜੋ ਪ੍ਰਦੋਸ਼ ਵੇਲੇ ਗਿਰਿਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਅਤੇ ਜੋ ਮੂਰਖ ਇਸ ਕਥਾ ਨੂੰ ਕੰਨਾਂ ਨਾਲ ਪੀ ਕੇ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦੇ—ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਜਨਮਾਂਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਿਦ੍ਰ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 75

ये वै प्रदोषसमये परमेश्वरस्य कुर्वंत्यनन्यमनसोंऽघ्रिसरोजपूजाम् । नित्यं प्रवृद्धधन धान्यकलत्रपुत्रसौभाग्यसंपदधिकास्त इहैव लोके

ਜੋ ਪ੍ਰਦੋਸ਼ ਸਮੇਂ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਅਨਨ੍ਯ ਮਨ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਹੀ ਧਨ, ਧਾਨ, ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ, ਸੁਭਾਗ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 76

कैलासशैलभवने त्रिजगजनित्रीं गौरीं निवेश्य कनकांचितरत्नपीठे । नृत्यं विधातु मभिवाञ्छति शूलपाणौ देवाः प्रदोषसमयेऽनुभजंति सर्वे

ਕੈਲਾਸ ਪਰਬਤ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਨਨੀ ਗੌਰੀ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਜੜੇ ਰਤਨ-ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਜਦੋਂ ਸ਼ੂਲਪਾਣੀ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਆਰੰਭਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਪ੍ਰਦੋਸ਼ ਵੇਲੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 77

वाग्देवी धृतवल्लकी शतमखो वेणुं दधत्पद्मजस्तालोन्निद्रकरो रमा भगवती गेयप्रयोगान्विता । विष्णुः सांद्रमृदंगवादनपटुर्देवाः समंतात्स्थिताः सेवंते तमनु प्रदोषसमये देवं मृडानीपतिम्

ਵਾਗਦੇਵੀ ਵੀਣਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਸ਼ਤਮਖ (ਇੰਦਰ) ਬਾਂਸੁਰੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਪਦਮਜ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਉੱਠੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਤਾਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ; ਭਗਵਤੀ ਰਮਾ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਗਾਇਨ-ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਗੂੰਜਦਾਰ ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਵਜਾਉਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੀਣ ਹੈ; ਦੇਵਤਾ ਚੌਫੇਰੇ ਖੜੇ ਹਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਦੋਸ਼ ਵੇਲੇ ਉਹ ਮ੍ਰਿਡਾਨੀਪਤੀ ਦੇਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 78

गंधर्वयक्षपतगोरगसिद्ध साध्या विद्याधरामरवराप्सरसां गणाश्च । येऽन्ये त्रिलोकनिलयाः सह भूतवर्गाः प्राप्ते प्रदोषसमये हरपार्थसंस्थाः

ਗੰਧਰਵਾਂ, ਯਕਸ਼ਾਂ, ਪੰਛੀਆਂ, ਨਾਗਾਂ, ਸਿੱਧਾਂ ਅਤੇ ਸਾਧਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ; ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਗਣ; ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਸਭ ਨਿਵਾਸੀ ਭੂਤ-ਵਰਗਾਂ ਸਮੇਤ—ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਦੋਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਰਵਤੀ ਸਮੇਤ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 79

अतः प्रदोषे शिव एक एव पूज्योऽथ नान्ये हरिपद्मजाद्याः । तस्मिन्महेशे विधिनेज्यमाने सर्वे प्रसीदंति सुराधिनाथाः

ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਦੋਸ਼ ਵੇਲੇ ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਹੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਣੁ), ਪਦਮਜ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਆਦਿ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਮਹੇਸ਼ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਭ ਅਧਿਪਤੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 80

एष ते तनयः पूर्वजन्मनि ब्राह्मणोत्तमः । प्रतिग्रहैर्वयो निन्ये न यज्ञाद्यैः सुकर्मभिः

ਇਹ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੀ। ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਯਜਨਾਂ ਆਦਿ ਸੁਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ (ਅਨੁਚਿਤ) ਦਾਨ-ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਗੁਜ਼ਾਰੀ।

Verse 81

अतो दारिद्र्यमापन्नः पुत्रस्ते द्विजभामिनि । तद्दोष परिहारार्थं शरणं यातु शंकरम्

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ, ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਨਿਵਾਰਣ ਲਈ ਉਹ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਜਾਵੇ।