Adhyaya 10

Verse 1

सूत उवाच । विचित्रं शिवनिर्माणं विचित्र शिवचेष्टितम् । विचित्रं शिवमाहात्म्यं विचित्रं शिवभाषितम्

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਅਦਭੁਤ ਹੈ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਅਦਭੁਤ ਹਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਕਰਤੱਬ; ਅਦਭੁਤ ਹੈ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ, ਅਤੇ ਅਦਭੁਤ ਹਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਬਚਨ।

Verse 2

विचित्रं शिवभक्तानां चरितं पापनाशनम् । स्वर्गापवर्गयोः सत्यं साधनं तद्ब्रवीम्यहम्

ਅਦਭੁਤ ਹੈ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਆਚਰਨ, ਜੋ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਸੱਚਾ ਸਾਧਨ ਹੈ—ਇਹ ਮੈਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 3

अवंतीविषये कश्चिद्ब्राह्मणो मंदराह्वयः । बभूव विषयारामः स्त्रीजितो धनसंग्रही

ਅਵੰਤੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮੰਦਰ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੱਸਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਵਿਸ਼ਯ-ਰਸਾਂ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 4

संध्यास्नापरित्यक्तो गंधमाल्यांबरप्रियः । कुस्त्रीसक्तः कुमार्गस्थो यथा पूर्वमजामिलः

ਉਸ ਨੇ ਸੰਧਿਆ-ਵੰਦਨਾ ਅਤੇ ਸਨਾਨ-ਕਰਮ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ; ਸੁਗੰਧੀਆਂ, ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਕੁਸਤ੍ਰੀ ਨਾਲ ਲਗਨ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਕੁਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਸੀ—ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਤਨ ਅਜਾਮਿਲ।

Verse 5

स वेश्यां पिंगलां नाम रममाणो दिवानिशम् । तस्या एव गृहे नित्यमासीदविजितेंद्रियः

ਪਿੰਗਲਾ ਨਾਮ ਦੀ ਵੈਸ਼ਿਆ ਨਾਲ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਰਮਣ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਜਿਤੇੰਦ੍ਰੀਯ ਨਾ ਸੀ। ਉਹ ਸਦਾ ਉਸੇ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 6

कदाचित्सदने तस्यास्तस्मिन्निवसति द्विजे । ऋषभो नाम धर्मात्मा शिवयोगी समाययौ

ਇੱਕ ਵਾਰ, ਜਦ ਉਹ ਦਵਿਜ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਧਰਮਾਤਮਾ ਸ਼ਿਵ-ਯੋਗੀ ‘਋ਸ਼ਭ’ ਨਾਮਕ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 7

तमागतमभिप्रेक्ष्य मत्वा स्वं पुण्यमूर्जितम् । सा वेश्या स च विप्रश्च पर्यपूजयतामुभौ

ਉਸ ਦੇ ਆਉਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪੁੰਨ ਨੂੰ ਵਧਿਆ ਹੋਇਆ ਸਮਝ ਕੇ, ਉਹ ਵੈਸ਼ਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ—ਦੋਵੇਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਭਕਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।

Verse 8

तमारोप्य महापीठे कंबलांबरसंभृते । प्रक्षाल्य चरणौ भक्त्या तज्जलं दधतुः शिरः

ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੰਬਲ ਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸਜਾਏ ਮਹਾਨ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਇਆ। ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨ ਧੋਏ ਅਤੇ ਉਹ ਚਰਨਾਮ੍ਰਿਤ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।

Verse 9

स्वागतार्घ्यनमस्कारैर्गंधपुष्पाक्षतादिभिः । उपचारैः समभ्यर्च्य भोजयामासतुर्मुदा

ਸੁਆਗਤ, ਅਰਘ੍ਯ ਅਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਨਾਲ—ਗੰਧ, ਪੁਸ਼ਪ, ਅਖਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਪਚਾਰਾਂ ਸਮੇਤ—ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਉਸ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਇਆ।

Verse 10

तं भुक्तवंतमाचांतं पर्यंके सुखसंस्तरे । उपवेश्य मुदा युक्तौ तांबूलं प्रत्ययच्छताम्

ਉਸ ਨੇ ਭੋਜਨ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਇਆ। ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਖਦਾਇਕ ਬਿਸਤਰੇ ਵਾਲੇ ਪਲੰਗ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਤੰਬੂਲ ਭੇਟ ਕੀਤਾ।

Verse 11

पादसंवाहनं भक्त्या कुर्वंतौ दैवचो दितौ । कल्पयित्वा तु शुश्रूषां प्रीणयामासतुश्चिरम्

ਦੈਵੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ ਦਬਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਸੇਵਾ-ਸੁਸ਼੍ਰੂਸ਼ਾ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ।

Verse 12

एवं समर्चितस्ताभ्यां शिवयोगी महाद्युतिः । अतिवाह्य निशामेकां ययौ प्रातस्तदादृतः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਸਤਿਕਾਰਿਤ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਸ਼ਿਵ-ਯੋਗੀ ਨੇ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਰਾਤ ਬਿਤਾਈ। ਫਿਰ ਸਵੇਰੇ ਉਹ ਵੱਡੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਵਿਦਾ ਹੋ ਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 13

एवं काले गतप्राये स विप्रो निधनं गतः । सा च वेश्या मृता काले ययौ कर्मार्जितां गतिम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦਾ ਨਿਯਤ ਸਮਾਂ ਲਗਭਗ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅੰਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਵੈਸ਼ਿਆ ਵੀ ਮਰ ਗਈ; ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਕਮਾਈ ਹੋਈ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।

Verse 14

स विप्रः कर्मणा नीतो दशार्णधरणीपतेः । वज्रबाहुकुटुंबिन्याः सुमत्या गर्भमास्थितः

ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਦਸ਼ਾਰ্ণ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਵਜ੍ਰਬਾਹੁ ਰਾਜੇ ਦੇ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਮੁਖ ਰਾਣੀ ਸੁਮਤੀ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ।

Verse 15

तां ज्येष्ठपत्नीं नृपतेर्गर्भसंपदमाश्रिताम् । अवेक्ष्य तस्यै गरलं सपत्न्यश्छद्मना ददुः

ਰਾਜੇ ਦੀ ਜੇਠੀ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਗਰਭ-ਸੌਭਾਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਦੇਖ ਕੇ, ਸੌਤਣਾਂ ਨੇ ਈਰਖਾ ਕਰਕੇ ਛਲ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ ਪਿਲਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 16

सा भुक्त्वा गरलं घोरं न मृता दैवयोगतः । क्लेशमेव परं प्राप मरणादतिदुःसहम्

ਉਸ ਨੇ ਭਿਆਨਕ ਵਿਸ਼ ਖਾ ਲਿਆ, ਪਰ ਦੈਵ-ਯੋਗ ਕਰਕੇ ਮਰੀ ਨਹੀਂ; ਮੌਤ ਤੋਂ ਵੀ ਅਧਿਕ ਅਸਹਿ ਪੀੜਾ ਵਾਲਾ ਘੋਰ ਕਲੇਸ਼ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 17

अथ काले समायाते पुत्रमे कमजीजनत् । क्लेशेन महता साध्वी पीडिता वरवर्णिनी

ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਸਮਾਂ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਮਹਾਨ ਪੀੜਾ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਉਹ ਸਾਧਵੀ, ਸੁੰਦਰ ਵਰਣ ਵਾਲੀ, ਨੇ ਇਕੋ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।

Verse 18

स निर्दशो राजपुत्रः स्पृष्टपूर्वो गरेण यत् । तेनावाप महाक्लेशं क्रंदमानो दिवानिशम्

ਉਹ ਰਾਜਪੁੱਤਰ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਿਸ਼ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ; ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਮਹਾਂ ਕਲੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦਿਨ ਰਾਤ ਬਿਨਾ ਠਹਿਰਾਵ ਦੇ ਰੋਂਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 19

तस्य बालस्य माता च सर्वांगव्रणपीडिता । बभूवतुरतिक्लिष्टौ गरयोगप्रभावतः

ਉਸ ਬਾਲਕ ਦੀ ਮਾਤਾ ਵੀ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਘਾਵਾਂ ਦੀ ਪੀੜ ਨਾਲ ਤੜਫਦੀ ਰਹੀ; ਵਿਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ਮਾਂ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦੋਵੇਂ ਬਹੁਤ ਕਲੇਸ਼ਿਤ ਹੋ ਗਏ।

Verse 20

तौ राज्ञा च समानीतौ वैद्यैश्च कृतभेषजौ । न स्वास्थ्यमापतुर्यत्नैरनेकैर्योजितैरपि

ਰਾਜੇ ਨੇ ਮਾਂ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਬੁਲਵਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਵੈਦਾਂ ਨੇ ਉਪਚਾਰ ਕੀਤੇ; ਪਰ ਅਨੇਕ ਯਤਨਾਂ ਤੇ ਦਵਾਈਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਸਿਹਤ ਨਾ ਮਿਲੀ।

Verse 21

न रात्रौ लभते निद्रां सा राज्ञी विपुलव्यथा । स्वपुत्रस्य च दुःखेन दुःखिता नितरां कृशा

ਉਹ ਰਾਣੀ ਭਾਰੀ ਪੀੜ ਨਾਲ ਰਾਤ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਨਾ ਲੈ ਸਕੀ; ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਅਤਿ ਦੁਖੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਈ।

Verse 22

नीत्वैवं कतिचिन्मासान्स राजा मातृपुत्रकौ । जीवंतौ च मृतप्रायौ विलोक्यात्मन्यचिंतयत्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਮਹੀਨੇ ਬੀਤ ਗਏ; ਰਾਜੇ ਨੇ ਮਾਂ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਜੀਉਂਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਮ੍ਰਿਤ ਸਮਾਨ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 23

एतौ मे गृहिणीपुत्रौ निरयादागताविह । अश्रांतरोगौ क्रंदंतौ निद्राभंगविधायिनौ

ਇਹ ਮੇਰੀ ਗ੍ਰਿਹਣੀ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਨਰਕ ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਹਨ। ਅਟੁੱਟ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਰੋ ਰੋ ਕੇ ਕਰਾਹਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਦਾ ਮੇਰੀ ਨੀਂਦ ਭੰਗ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 24

अत्रोपायं करिष्यामि पापयोर्ध्रुवमेतयोः । मर्तुं वा जीवितुं वापि न क्षमौ पापभोगिनौ

ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਪਾਪੀਆਂ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਕਰਾਂਗਾ। ਪਾਪ-ਫਲ ਭੋਗ ਰਹੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਨਾ ਮਰਨ ਜੋਗੇ ਹਨ, ਨਾ ਜੀਉਣ ਜੋਗੇ।

Verse 25

इत्थं विनिश्चित्य च भूमिपालः सक्तः सपत्नीषु तदात्मजेषु । आहूय सूतं निजदारपुत्रौ निर्वापयामास रथेन दूरम्

ਇਉਂ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰ ਕੇ, ਰਾਜਾ—ਸੌਤਣਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ—ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਰਥ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਕੇ ਦੂਰ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ।

Verse 26

तौ सूतेन परित्यक्तौ कुत्रचिद्विजने वने । अवापतुः परां पीडां क्षुत्तृड्भ्यां भृशविह्वलौ

ਸਾਰਥੀ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਗੇ ਗਏ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਕਿਸੇ ਸੁੰਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਗਏ। ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਹ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਤਿ ਕਲੇਸ਼ ਸਹਿਆ।

Verse 27

सोद्वहंती निजं बालं निपतंती पदे पदे । निःश्वसंती निजं कर्म निंदंती चकिता भृशम्

ਆਪਣਾ ਬਾਲਕ ਚੁੱਕੀ ਹੋਈ ਉਹ ਹਰ ਕਦਮ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। ਹਾਏ ਭਰਦੀ, ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ।

Verse 28

क्वचित्कंटकभिन्नांगी मुक्तकेशी भयातुरा । क्वचिद्व्याघ्रस्वनैर्भीता क्वचिद्व्यालैरनुद्रुता

ਕਦੇ ਕਾਂਟਿਆਂ ਨਾਲ ਅੰਗ ਛਿਦ ਗਏ, ਡਰ ਨਾਲ ਕੇਸ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਰਹਿ ਗਏ; ਕਦੇ ਬਾਘਾਂ ਦੀ ਗੱਜ ਨਾਲ ਭੈਭੀਤ ਹੋਈ, ਕਦੇ ਸੱਪਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦੌੜਾਈ ਗਈ।

Verse 29

भर्त्स्यमाना पिशाचैश्च वेतालैर्ब्रह्मराक्षसैः । महागुल्मेषु धावंती भिन्नपादा क्षुराश्मभिः

ਪਿਸਾਚਾਂ, ਵੇਤਾਲਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਰਾਖਸਾਂ ਵੱਲੋਂ ਤੰਗ ਕੀਤੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਘਣੇ ਝਾੜ-ਝੰਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਦੌੜਦੀ ਰਹੀ; ਛੁਰੀ ਵਰਗੇ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ ਫੱਟ ਕੇ ਚਿਰ ਗਏ।

Verse 30

सैवं घोरे महारण्ये भ्रमंती नृपगे हिनी । दैवात्प्राप्ता वणिङ्मार्गं गोवाजिनरसेवितम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਮਹਾਵਨ ਵਿਚ ਭਟਕਦੀ ਹੋਈ, ਰਾਜੇ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਭਾਗ ਦੇ ਵੱਸ, ਵਣਜਾਰਿਆਂ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਆ ਪਹੁੰਚੀ, ਜੋ ਗਾਂਵਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਰੌਣਕਦਾਰ ਸੀ।

Verse 31

गच्छंती तेन मार्गेण सुदूरमतियत्नतः । ददर्श वैश्यनगरं वहुस्त्रीनरसेवितम्

ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਤੱਕ ਵੱਡੀ ਜਤਨ ਨਾਲ ਤੁਰਦੀ ਹੋਈ, ਉਸ ਨੇ ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਨਗਰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਅਨੇਕ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਪੁਰਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 32

तस्य गोप्ता महावैश्यो नगरस्य महाजनः । अस्ति पद्माकरो नाम राजराज इवापरः

ਉਸ ਨਗਰ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਇਕ ਮਹਾਵੈਸ਼੍ਯ, ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮਹਾਜਨ ਸੀ; ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਪਦਮਾਕਰ ਸੀ—ਮਾਨੋ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੋਰ ਇਕ।

Verse 33

तस्य वैश्यपतेः काचिद्गृहदासी नृपांगनाम् । आयांती दूरतो दृष्ट्वा तदंतिकमुपाययौ

ਉਸ ਵੈਸ਼੍ਯਪਤੀ ਦੀ ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਦਾਸੀ ਨੇ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਆਉਂਦੀ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਉਸਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਅੰਦਰ ਲੈ ਆਈ।

Verse 34

सा दासी नृपतेः कांतां सपुत्रां भृशपीडिताम् । स्वयं विदितवृत्तांता स्वामिने प्रत्यदर्शयत्

ਉਹ ਦਾਸੀ, ਸਾਰੀ ਘਟਨਾ ਜਾਣਦੀ ਹੋਈ, ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਅੱਗੇ ਲੈ ਗਈ।

Verse 35

स तां दृष्ट्वा विशां नाथो रुजार्त्तां क्लिष्टपुत्रकाम् । नीत्वा रहसि सुव्यक्तं तद्वृत्तांतमपृच्छत

ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵੈਸ਼੍ਯਾਂ ਦਾ ਨਾਥ ਸਮਝ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਦਰਦ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਕਲੇਸ਼ਿਤ ਹੈ; ਉਹਨੂੰ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਉਸਨੇ ਸਾਫ਼ ਸਾਫ਼ ਸਾਰਾ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਪੁੱਛਿਆ।

Verse 36

तया निवेदिताशेषवृत्तांतः स वणिक्पतिः । अहोकष्टमिति ज्ञात्वा निशश्वास मुहुर्मुहुः

ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਸਾਰਾ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਣਿਕਪਤੀ ਸਭ ਸਮਝ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, “ਹਾਏ, ਕਿੰਨੀ ਵੱਡੀ ਵਿਪਤਾ!” ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸਾਹਾਂ ਭਰੀਆਂ।

Verse 37

तामंतिके स्वगेहस्य संनिवेश्य रहोगृहे । वासोन्नपानशयनैर्मातृसाम्यमपूजयत्

ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇਕ ਗੁਪਤ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਇਆ ਅਤੇ ਮਾਂ ਸਮਾਨ ਮਾਣ ਦਿੱਤਾ—ਵਸਤ੍ਰ, ਅੰਨ, ਪਾਨੀ ਅਤੇ ਸ਼ਯਨ ਆਦਿ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਕੇ।

Verse 38

तस्मिन्गृहे नृपवधूर्निवसंती सुरक्षिता । व्रणयक्ष्मादिरोगाणां न शांतिं प्रत्यपद्यत

ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਦੀ ਵਧੂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਘਾਵ, ਖ਼ਸਰਾ-ਖੰਘ (ਯਕਸ਼ਮਾ) ਆਦਿ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾ ਮਿਲੀ; ਕੋਈ ਰਾਹਤ ਨ ਹੋਈ।

Verse 39

ततो दिनैः कतिपयैः स बालो व्रणपीडितः । विलंघितभिषक्सत्त्वो ममार च विधेर्वशात्

ਫਿਰ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਬਾਲਕ ਘਾਵ ਦੀ ਪੀੜ ਨਾਲ ਤੜਫਦਾ ਰਿਹਾ; ਵੈਦਾਂ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਤੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਵਿਧੀ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਮਰ ਗਿਆ।

Verse 40

मृते स्वतनये राज्ञी शोकेन महतावृता । मूर्च्छिता चापतद्भूमौ गजभग्नेव वल्लरी

ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਮਰ ਜਾਣ ਤੇ ਰਾਣੀ ਮਹਾਨ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਈ; ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਨਾਲ ਟੁੱਟੀ ਲਤਾ।

Verse 41

दैवात्संज्ञामवाप्याथ वाष्पक्लिन्नपयोधरा । सांत्विताऽपि वणिक्स्त्रीभिर्विललाप सुदुःखिता

ਦੈਵ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਈ; ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਛਾਤੀ ਭਿੱਜ ਗਈ। ਵਣਿਕ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੇ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ, ਤੱਥਾਪਿ ਉਹ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਰਹੀ।

Verse 42

हा ताततात हा पुत्र हा मम प्राणरक्षक । हा राजकुलपूर्णेन्दो हा ममानंदवर्धन

“ਹਾਏ ਤਾਤ, ਹਾਏ ਤਾਤ! ਹਾਏ ਪੁੱਤਰ, ਹਾਏ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ! ਹਾਏ ਰਾਜਕੁਲ ਦੇ ਪੂਰਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ! ਹਾਏ ਮੇਰੇ ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ!”

Verse 43

इमामनाथां कृपणां त्वत्प्राणां त्यक्तवबांधवाम् । मातरं ते परित्यज्य क्व यातोऽसि नृपात्मज

ਹੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ! ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ—ਜੋ ਬੇਸਹਾਰਾ, ਦਰਿਦ੍ਰ ਅਤੇ ਬੰਧੂਆਂ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਜਿੰਦ ਤੂੰ ਹੀ ਸੀ—ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਚਲਾ ਗਿਆ?

Verse 44

इत्येभिरुदितैर्वाक्यैः शोकचिंताविवर्धकैः । विलपंतीं मृतापत्यां को नु सांत्वयितुं क्षमः

ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਬੋਲ—ਜੋ ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਸਨ—ਉਚਾਰ ਕੇ, ਮਰੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਉਸ ਮਾਂ ਨੂੰ ਭਲਾ ਕੌਣ ਸਾਂਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ?

Verse 45

एतस्मिन्समये तस्या दुःखशोकचिकित्सकः । ऋषभः पूर्वमाख्यातः शिवयोगी समाययौ

ਉਸੇ ਵੇਲੇ, ਉਸ ਦੇ ਦੁੱਖ-ਸ਼ੋਕ ਦਾ ਚਿਕਿਤਸਕ, ਪਹਿਲਾਂ ਉਲੇਖਿਤ ਸ਼ਿਵ-ਯੋਗੀ ਰਿਸ਼ਭ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 46

स योगी वैश्यनाथेन सार्घहस्तेन पूजितः । तस्याः सकाशमगमच्छोचन्त्या इदमब्रवीत्

ਉਹ ਯੋਗੀ ਵੈਸ਼੍ਯਨਾਥ ਵੱਲੋਂ ਜੋੜੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਉਹ ਸ਼ੋਕ ਕਰਦੀ ਉਸ ਇਸਤ੍ਰੀ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।

Verse 47

ऋषभ उवाच । अकस्मात्किमहो वत्से रोरवीषि विमूढधीः । को जातः कतमो लोके को मृतो वद सांप्रतम्

ਰਿਸ਼ਭ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਬੱਚੀ, ਤੂੰ ਅਚਾਨਕ ਕਿਉਂ ਇਉਂ ਚੀਖਦੀ ਹੈਂ, ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਕਿਉਂ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਈ? ਦੱਸ, ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਜਨਮਿਆ, ਕੌਣ ਮਰਿਆ—ਹੁਣੇ ਕਹਿ।

Verse 48

अमी देहादयो भावास्तोयफेनसधर्मकाः । क्वचिद्भ्रांतिः क्वचिच्छांतिः स्थितिर्भवति वा पुनः

ਇਹ ਦੇਹ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਭਾਵ ਜਲ ਉੱਤੇ ਝੱਗ ਵਰਗੇ ਹਨ; ਕਦੇ ਭ੍ਰਮ ਦੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ, ਕਦੇ ਸ਼ਾਂਤੀ—ਫਿਰ ਕਿੱਥੇ ਕੋਈ ਸਥਾਈ ਠਹਿਰਾਉ?

Verse 49

अतोऽस्मिन्फेनसदृशे देहे पञ्चत्वमागते । शोकस्यानवकाशत्वान्न शोचंति विपश्चितः

ਇਸ ਲਈ ਜਦ ਇਹ ਝੱਗ-ਸਮਾਨ ਦੇਹ ਅੰਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਿਦਵਾਨ ਨਹੀਂ ਸੋਗ ਕਰਦੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਸੋਗ ਲਈ ਥਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ।

Verse 50

गुणैर्भूतानि सृज्यंते भ्राम्यंते निजकर्मभिः । कालेनाथ विकृष्यंते वासनायां च शेरते

ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਭਟਕਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਕਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਝੇ ਪਏ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 51

माययोत्पत्तिमायांति गुणाः सत्त्वादयस्त्रयः । तैरेव देहा जायंते जातास्तल्लक्षणाश्रयाः

ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਸੱਤ੍ਵ ਆਦਿ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਦੇਹ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 52

देवत्वं यानि सत्त्वेन रजसा च मनुष्यताम् । तिर्यक्त्वं तमसा जंतुर्वासनानुगतोवशः

ਸੱਤ੍ਵ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ-ਭਾਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਰਜਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਤਾ; ਤਮਸ ਨਾਲ ਜੀਵ ਤਿਰ੍ਯਕ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ—ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੇ ਖਿੱਚ ਅੱਗੇ ਬੇਬਸ ਹੋ ਕੇ।

Verse 53

संसारे वर्तमानेस्मिञ्जंतुः कर्मानुबन्धनात् । दुर्विभाव्यां गतिं याति सुखदुःखमयीं मुहुः

ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਰਤਦਾ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਕਾਰਨ ਮੁੜ ਮੁੜ ਅਜਿਹੀ ਅਗੋਚਰ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਦੇ ਸੁਖ ਤੇ ਕਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 54

अपि कल्पायुषां तेषां देवानां तु विपर्ययः । अनेकामयबद्धानां का कथा नरदेहिनाम्

ਕਲਪ-ਆਯੁ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਭੀ ਉਲਟ-ਫੇਰ ਤੇ ਪਤਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਤਾਂ ਫਿਰ ਅਨੇਕ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਮਨੁੱਖ-ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੀ ਕੀ ਗੱਲ ਕਰਨੀ?

Verse 55

केचिद्वदंति देहस्य कालमेव हि कारणम् । कर्म केचिद्गुणान्केचिद्देहः साधारणो ह्ययम्

ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੇਹ ਦਾ ਕਾਰਣ ਕੇਵਲ ਕਾਲ ਹੈ; ਕੁਝ ਕਰਮ ਨੂੰ, ਕੁਝ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਕਾਰਣ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਦੇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਫਲ ਹੈ।

Verse 56

कालकर्मगुणाधानं पञ्चात्मकमिदं वपुः । जातं दृष्ट्वा न हृष्यंति न शोचंति मृतं बुधाः

ਕਾਲ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਇਹ ਪੰਜ-ਤੱਤਵਾਂ ਵਾਲਾ ਸ਼ਰੀਰ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਜਨ ਜਨਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਨ ਅਤਿ-ਹਰਖ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨ ਮੌਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ੋਕ।

Verse 57

अव्यक्ते जायते जंतुरव्यक्ते च प्रलीयते । मध्ये व्यक्तवदाभाति जलबुद्बुदसन्निभः

ਜੀਵ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਚਕਾਰ ਉਹ ਵਿਅਕਤ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ—ਜਲ ਉੱਤੇ ਬੁਲਬੁਲੇ ਸਮਾਨ।

Verse 58

यदा गर्भगतो देही विनाशः कल्पितस्तदा । दैवाज्जीवति वा जातो म्रियते सहसैव वा

ਜਦੋਂ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਦੋਂ ਭੀ ਉਸ ਦਾ ਨਾਸ ਸੋਚਿਆ ਜਾਵੇ; ਪਰ ਦੈਵ-ਵਿਧਾਨ ਨਾਲ ਉਹ ਜੀਉਂਦਾ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਵੀ ਅਚਾਨਕ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 59

गर्भस्था एव नश्यंति जातमात्रास्तथा परे । क्वचिद्युवानो नश्यंति म्रियंते केपि वार्धके

ਕਈ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਈ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹੀ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਤੇ ਕੁਝ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਈ ਬੁਢਾਪੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 60

यादृशं प्राक्तनं कर्म तादृशं विंदते वपुः । भुंक्ते तदनुरूपाणि सुखदुःखानि वै ह्यसौ

ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਪੂਰਵਜਨਮ ਦਾ ਕਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਸਰੀਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਹ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।

Verse 61

मायानुभावेरितयोः पित्रोः सुरतसंभ्रमात् । देह उत्पद्यते कोपि पुंयोषित्क्लीबलक्षणः

ਮਾਇਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਰਤੀ-ਸੰਯੋਗ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਕੋਈ ਦੇਹ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪੁਰਖ, ਇਸਤ੍ਰੀ ਜਾਂ ਨਪੁੰਸਕ ਦੇ ਲੱਛਣ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 62

आयुः सुखं च दुःख च पुण्यं पापं श्रुतं धनम् । ललाटे लिखितं धात्रा वहञ्जंतुः प्रजायते

ਆਯੁ, ਸੁਖ ਅਤੇ ਦੁੱਖ, ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਪਾਪ, ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਧਨ—ਧਾਤਾ ਨੇ ਜੋ ਲਲਾਟ ਉੱਤੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਲੈ ਕੇ ਜੀਵ ਜਨਮ ਧਾਰਦਾ ਹੈ।

Verse 63

कर्मणामविलंघ्यत्वात्कालस्याप्यनतिक्रमात् । अनित्यत्वाच्च भावानां न शोकं कर्तुमर्हसि

ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਅਟੱਲ ਹਨ, ਕਾਲ ਵੀ ਲੰਘਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਅਤੇ ਭਾਵ ਸਭ ਅਨਿੱਤ ਹਨ—ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਸ਼ੋਕ ਨਾ ਕਰ।

Verse 64

क्व स्वप्ने नियतं स्थैर्यमिंद्रजाले क्व सत्यता । क्व नित्यता शरन्मेघे क्व शश्वत्त्वं कलेवरे

ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਕਿੱਥੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਠਹਿਰਾਉ? ਇੰਦਰਜਾਲ ਵਿੱਚ ਕਿੱਥੇ ਸੱਚਾਈ? ਸਰਦ-ਰੁੱਤ ਦੇ ਬੱਦਲ ਵਿੱਚ ਕਿੱਥੇ ਨਿਤਤਾ? ਅਤੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਕਿੱਥੇ ਸਦੀਵਤਾ?

Verse 65

तव जन्मान्यतीतानि शतकोट्ययुतानि च । अजानंत्याः परं तत्त्वं संप्राप्तोऽयं महाश्रमः

ਤੇਰੇ ਅਤੀਤ ਜਨਮ ਅਣਗਿਣਤ—ਸੈਂਕੜੇ ਕਰੋੜਾਂ ਤੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰਾਂ—ਲੰਘ ਚੁੱਕੇ; ਪਰਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣਨ ਕਰਕੇ ਇਹ ਮਹਾਂ-ਥਕਾਵਟ ਆ ਪਈ ਹੈ।

Verse 66

कस्यकस्यासि तनया जननी कस्यकस्य वा । कस्यकस्यासि गृहिणी भवकोटिषु वर्त्तिनी

ਕਰੋੜਾਂ ਭਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਕਿਸ-ਕਿਸ ਦੀ ਧੀ ਬਣੀ, ਕਿਸ-ਕਿਸ ਦੀ ਮਾਂ, ਅਤੇ ਕਿਸ-ਕਿਸ ਦੀ ਗ੍ਰਿਹਣੀ (ਪਤਨੀ) ਵੀ?

Verse 67

पञ्चभूतात्मको देहस्त्वगसृङ्मांसबन्धनः । मेदोमज्जास्थिनिचितो विण्मूत्रश्लेष्मभाजनम्

ਇਹ ਦੇਹ ਪੰਜ ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੈ—ਚਮੜੀ, ਲਹੂ ਤੇ ਮਾਸ ਨਾਲ ਬੱਝੀ; ਚਰਬੀ, ਮੱਜਾ ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ; ਵਿਣ, ਮੂਤਰ ਤੇ ਕਫ਼ ਦਾ ਪਾਤਰ ਹੈ।

Verse 68

शरीरांतरमप्येतन्निजदेहोद्भवं मलम् । मत्त्वा स्वतनयं मूढे मा शोकं कर्तुमर्हसि

ਇਹ ‘ਦੂਜਾ ਸਰੀਰ’ ਵੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੇਹ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਮਲ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪੁੱਤਰ ਸਮਝ ਕੇ, ਹੇ ਮੂੜ੍ਹੇ, ਤੂੰ ਸ਼ੋਕ ਕਰਨ ਜੋਗਾ ਨਹੀਂ।

Verse 69

यदि नाम जनः कश्चिन्मृत्युं तरति यत्नतः । कथं तर्हि विपद्येरन्सर्वे पूर्वे विपश्चितः

ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਕੇਵਲ ਯਤਨ ਨਾਲ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਪੁਰਾਤਨ ਸਾਰੇ ਵਿਪਸ਼ਚਿਤ (ਬੁੱਧਿਮਾਨ) ਕਿਵੇਂ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ?

Verse 70

तपसा विद्यया बुद्ध्या मन्त्रौषधिरसायनैः । अतियाति परं मृत्युं न कश्चिदपि पंडितः

ਤਪ, ਵਿਦਿਆ, ਬੁੱਧੀ, ਮੰਤ੍ਰ, ਔਖਧੀਆਂ ਜਾਂ ਰਸਾਇਣਾਂ ਨਾਲ ਵੀ—ਕੋਈ ਭੀ ਪੰਡਿਤ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।

Verse 71

एकस्याद्य मृतिर्जंतोः श्वश्चान्यस्य वरानने । तस्मादनित्यावयवे न त्वं शोचितुमर्हसि

ਹੇ ਸੁੰਦਰ-ਮੁਖੀ, ਅੱਜ ਇੱਕ ਜੀਵ ਦੀ ਮੌਤ ਹੈ ਤੇ ਕੱਲ੍ਹ ਦੂਜੇ ਦੀ; ਇਸ ਲਈ ਨਾਸਵੰਤ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਇਸ ਸਰੀਰ ਲਈ ਤੂੰ ਸ਼ੋਕ ਨਾ ਕਰ।

Verse 72

नित्यं सन्निहितो मृत्युः किं सुखं वद देहिनाम् । व्याघ्रे पुरः स्थिते ग्रासः पशूनां किं नु रोचते

ਜਦ ਮੌਤ ਸਦਾ ਨੇੜੇ ਖੜੀ ਹੈ, ਦੱਸੋ—ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਸੁਖ ਹੈ? ਜਦ ਸਾਹਮਣੇ ਵਿਆਘ੍ਰ ਖੜਾ ਹੋਵੇ, ਕੀ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਾਸ ਰੁਚਦਾ ਹੈ?

Verse 73

अतो जन्मजरां जेतुं यदीच्छसि वरानने । शरणं व्रज सर्वेशं मृत्युंजयमुमापतिम्

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਮੁਖ ਵਾਲੀਏ, ਜੇ ਤੂੰ ਜਨਮ ਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਸਭ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਮ੍ਰਿਤਿਉਂਜਯ—ਉਮਾ-ਪਤੀ—ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ।

Verse 74

तावन्मृत्युभयं घोरं तावज्जन्मजराभयम् । यावन्नो याति शरणं देही शिवपदांबुजम्

ਜਦ ਤੱਕ ਜੀਵ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਮੌਤ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਡਰ ਅਤੇ ਜਨਮ-ਬੁਢਾਪੇ ਦਾ ਡਰ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 75

अनुभूयेह दुःखानि संसारे भृशदारुणे । मनो यदा वियुज्येत तदा ध्येयो महेश्वरः

ਇਸ ਅਤਿ ਕਠੋਰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਦੁੱਖ ਭੋਗ ਕੇ, ਜਦ ਮਨ ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 76

मनसा पिबतः पुंसः शिवध्यानरसामृतम् । भूयस्तृष्णा न जायेत संसारविषयासवे

ਜੋ ਮਨ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ-ਧਿਆਨ ਦੇ ਰਸ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਪੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਲਈ ਫਿਰ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਹੀਂ ਉੱਠਦੀ।

Verse 77

विमुक्तं सर्वसंगैश्च मनो वैराग्ययंत्रितम् । यदा शिवपदे मग्नं तदा नास्ति पुनर्भवः

ਜਦ ਮਨ ਸਭ ਸੰਗਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਥਿਰ ਹੋ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਪਦ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।

Verse 78

तस्मादिदं मनो भद्रे शिवध्यानैकसाधनम् । शोकमोहसमाविष्टं मा कुरुष्व शिवं भज

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਭੱਦਰੇ! ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਧਿਆਨ ਦਾ ਇਕੋ ਇਕ ਸਾਧਨ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਮੋਹ ਨਾਲ ਨਾ ਭਰੋ। ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰੋ।

Verse 79

सूत उवाच । इत्थं सानुनयं राज्ञी बोधिता शिवयोगिना । प्रत्याचष्ट गुरोस्तस्य प्रणम्य चरणां बुजम्

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਵ-ਯੋਗੀ ਦੁਆਰਾ ਨਰਮੀ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਣ 'ਤੇ, ਰਾਣੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ 'ਤੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 80

राज्ञ्युवाच । भगवन्मृतपुत्रायास्त्यक्तायाः प्रियबन्धुभिः । महारोगातुराया मे का गतिर्मरणं विना

ਰਾਣੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਭਗਵਨ! ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਮਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਂ ਭਿਆਨਕ ਰੋਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹਾਂ। ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੋਰ ਕਿਹੜਾ ਸਹਾਰਾ ਹੈ?

Verse 81

अतोऽहं मर्तुमिच्छामि सहैव शिशुनाऽमुना । कृतार्थाहं यदद्य त्वामपश्यं मरणोन्मुखी

ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇਸ ਬੱਚੇ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ। ਪਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਫਲ ਮੰਨਦੀ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਜ ਮੌਤ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਲਏ ਹਨ।

Verse 82

सूत उवाच । इति तस्या वचः श्रुत्वा शिवयोगी दयानिधिः । पूर्वोपकारं संस्मृत्य मृतस्यांतिकमाययौ

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਦਇਆ ਦੇ ਸਾਗਰ ਸ਼ਿਵ-ਯੋਗੀ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਉਪਕਾਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਬੱਚੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗਏ।

Verse 83

स तदा भस्म संगृह्य शिवमन्त्राभिमंत्रितम् । विदीर्णे तन्मुखे क्षिप्त्वा मृतं प्राणैरयोजयत्

ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਭਸਮ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਉਸ ਮ੍ਰਿਤਕ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ।

Verse 84

स बालः संगतः प्राणैः शनैरुन्मील्य लोचने । प्राप्तपूर्वेन्द्रियबलो रुरोद स्तन्यकांक्षया

ਉਹ ਬੱਚਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਹ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ ਸਨ, ਨੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹਿਆ; ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਤਾਕਤ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਦੁੱਧ ਲਈ ਰੋਣ ਲੱਗਾ।

Verse 85

मृतस्य पुनरुत्थानं वीक्ष्य बालस्य विस्मिताः । जना मुमुदिरे सर्वे नगरेषु पुरोगमाः

ਮਰੇ ਹੋਏ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਜੀਵਤ ਹੋਇਆ ਦੇਖ ਕੇ, ਲੋਕ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਨਗਰਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਨਾਗਰਿਕ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ।

Verse 86

अथानंदभरा राज्ञी विह्वलोन्मत्तलोचना । जग्राह तनयं शीघ्रं बाष्पव्याकुललोचना

ਫਿਰ ਰਾਣੀ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਜਿਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬੇਚੈਨ ਸਨ, ਨੇ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ, ਉਸਦੀ ਨਜ਼ਰ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਧੁੰਦਲੀ ਸੀ।

Verse 87

उपगुह्य तदा तन्वी परमानंदनिर्वृता । न वेदात्मानमन्यं वा सुषुप्तेव परिश्रमात्

ਉਸਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾ ਕੇ, ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ ਰਾਣੀ, ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ - ਜਿਵੇਂ ਥਕਾਵਟ ਕਾਰਨ ਗੂੜ੍ਹੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤੀ ਹੋਵੇ।

Verse 88

पुनश्च ऋषभो योगी तयोर्मातृकुमारयोः । विषव्रणयुतं देहं भस्मनैव परामृशत्

ਫਿਰ ਯੋਗੀ ਰਿਸ਼ਭ ਨੇ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਬਾਲਕ ਦੇ ਵਿਸ਼-ਘਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਦੇਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸੇ ਭਸਮ ਨਾਲ ਹੀ ਸਪਰਸ਼ ਕੀਤਾ।

Verse 89

तौ च तद्भस्मना स्पृष्टौ प्राप्तदिव्यकलेवरौ । देवानां सदृशं रूपं दधतुः कांतिभूषितम्

ਉਸ ਭਸਮ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਦੋਵੇਂ ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਹ ਵਾਲੇ ਹੋ ਗਏ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋਏ।

Verse 90

संप्राप्ते त्रिदिवैश्वर्ये यत्सुखं पुण्यकर्मणाम् । तस्माच्छतगुणं प्राप सा राज्ञी सुखमुत्तमम्

ਤ੍ਰਿਦਿਵ ਦੇ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਪੁੰਨਕਰਮੀ ਜੋ ਸੁਖ ਭੋਗਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਤੋਂ ਸੌ ਗੁਣਾ ਵਧ ਕੇ ਉਸ ਰਾਣੀ ਨੇ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 91

तां पादयोर्निपतितामृषभः प्रेमविह्वलः । उत्थाप्याश्वासयामास दुःखैर्मुक्तामुवाच ह

ਜਦ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਈ, ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਵਿਹਵਲ ਰਿਸ਼ਭ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤਾ; ਦੁੱਖੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਈ ਨੂੰ ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।

Verse 92

अयि वत्से महाराज्ञि जीवत्वं शाश्वतीः समाः । यावज्जीवसि लोकेस्मिन्न तावत्प्राप्स्यसे जराम्

“ਹੇ ਵਤਸੇ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਣੀ, ਤੂੰ ਅਨੰਤ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਜੀਵੀਂ। ਜਦ ਤੱਕ ਤੂੰ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜੀਊਂਦੀ ਹੈਂ, ਤੈਨੂੰ ਬੁਢਾਪਾ ਨਹੀਂ ਛੂਹੇਗਾ।”

Verse 93

एष ते तनयः साध्वि भद्रायुरिति नामतः । ख्यातिं यास्यति लोकेषु निजं राज्यमवाप्स्यति

ਹੇ ਸਾਧਵੀ ਨਾਰੀ, ਇਹ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ; ਨਾਮੋਂ ਭਦ੍ਰਾਯੁ ਹੈ। ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਯਸ਼ ਪਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਨਿਆਂਯੁਕਤ ਰਾਜ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ।

Verse 94

अस्य वैश्यस्य सदने तावत्तिष्ठ शुचिस्मिते । यावदेष कुमारस्ते प्राप्तविद्यो भविष्यति

ਹੇ ਸ਼ੁਚਿ-ਸਮਿਤੇ, ਇਸ ਵੈਸ਼੍ਯ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਤਨਾ ਸਮਾਂ ਟਿਕੀ ਰਹੁ, ਜਦ ਤੱਕ ਤੇਰਾ ਇਹ ਕੁਮਾਰ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਪ੍ਰਵੀਣ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ।

Verse 95

सूत उवाच । इति तामृषभो योगी तं च राजकुमारकम् । संजीव्य भस्मवीर्येण ययौ देशान्यथेप्सितान्

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਯੋਗੀ ਰਿਸ਼ਭ ਨੇ ਭਸਮ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਜੀਵਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਜਿਹੜੇ ਦੇਸ਼ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਛਿਤ ਸਨ, ਉਧਰ ਚਲਾ ਗਿਆ।