Adhyaya 8

Verse 1

सूत उवाच । नित्यानंदमयं शांतं निर्विकल्पं निरामयम् । शिवतत्त्वमनाद्यंतं ये विदुस्ते परं गताः

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੋ ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਦੇ ਹਨ—ਨਿਤ੍ਯ ਆਨੰਦ-ਸਰੂਪ, ਸ਼ਾਂਤ, ਨਿਰਵਿਕਲਪ, ਨਿਰਾਮਯ, ਅਨਾਦਿ ਤੇ ਅਨੰਤ—ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 2

विरक्ताः कामभोगेभ्यो ये प्रकुर्वंत्यहैतुकीम् । भक्तिं परां शिवे धीरास्तेषां मुक्तिर्न संसृतिः

ਜੋ ਧੀਰਜਵਾਨ ਕਾਮ-ਭੋਗਾਂ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਅਹੈਤੁਕੀ, ਪਰਮ ਭਕਤੀ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮੁਕਤੀ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰਜਨਮ ਨਹੀਂ।

Verse 3

विषयानभिसंधाय ये कुर्वंति शिवे रतिम् । विषयैर्नाभिभूयंते भुंजानास्तत्फलान्यपि

ਜੋ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਬਿਨਾ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਵਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ—ਭਾਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਫਲ ਭੋਗਦੇ ਵੀ ਹੋਣ।

Verse 4

येन केनापि भावेन शिवभक्तियुतो नरः । न विनश्यति कालेन स याति परमां गतिम्

ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਵੀ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਾਲ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 5

आरुरुक्षुः परं स्थानं विषयासक्तमानसः । पूजयेत्कर्मणा शंभुं भोगांते शिवमाप्नुयात्

ਜੋ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਮਨ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਧੀਬੱਧ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਭੋਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 6

अशक्तः कश्चिदुत्स्रष्टुं प्रायो विषयवासनाम् । अतः कर्ममयी पूजा कामधेनुः शरीरिणाम्

ਅਧਿਕਤਰ ਲੋਕ ਵਿਸ਼ਯਾਂ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਛੱਡਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਕਰਮ-ਮਈ ਪੂਜਾ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਲਈ ਕਾਮਧੇਨੂ ਸਮਾਨ ਹੈ।

Verse 7

मायामयेपि संसारे ये विहृत्य चिरं सुखम् । मुक्तिमिच्छन्ति देहांते तेषां धर्मोयमीरितः

ਮਾਇਆ-ਮਈ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭੀ ਜੋ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੁਖ ਭੋਗ ਕੇ ਅੰਤ ਵੇਲੇ ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਧਰਮ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 8

शिवपूजा सदा लोके हेतुः स्वर्गापवर्गयोः । सोमवारे विशेषेण प्रदोषादिगुणान्विते

ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਸਦਾ ਹੀ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਅਪਵਰਗ (ਮੋਖਸ਼) ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ, ਪ੍ਰਦੋਸ਼ ਆਦਿ ਸ਼ੁਭ ਵਰਤਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ।

Verse 9

केवलेनापि ये कुर्युः सोमवारे शिवार्चनम् । न तेषां विद्यते किंचिदिहामुत्र च दुर्लभम्

ਕੇਵਲ ਇਤਨਾ ਹੀ—ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਅਰਚਨ ਕਰਨ ਨਾਲ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇੱਥੇ ਵੀ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਦੁਰਲਭ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।

Verse 10

उपोषितः शुचिर्भूत्वा सोमवारे जितेंद्रियः । वैदिकैर्लौकिकैर्वापि विधिवत्पूजयेच्छिवम्

ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਵੇਦਿਕ ਜਾਂ ਲੋਕਿਕ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਧੀਵਤ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 11

ब्रह्मचारी गृहस्थो वा कन्या वापि सभर्त्तृका । विभर्तृका वा संपूज्य लभते वरमीप्सितम्

ਚਾਹੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗ੍ਰਿਹਸਥ; ਚਾਹੇ ਕੁਆਰੀ, ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਵਿਆਹੀ, ਜਾਂ ਵਿਧਵਾ—ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਵਰਤ/ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨਚਾਹਾ ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 12

अत्राहं कथयिष्यामि कथां श्रोतृमनोहराम् । श्रुत्वा मुक्तिं प्रयांत्येव भर्तिर्भवति शांभवी

ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਇੱਕ ਕਥਾ ਕਹਾਂਗਾ ਜੋ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੰਭੂ (ਸ਼ਿਵ) ਪ੍ਰਤੀ ਭਕਤੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ।

Verse 13

आर्यावर्ते नृपः कश्चिदासीद्धर्मभृतां वरः । चित्रवर्मेति विख्यातो धर्मराजो दुरात्मनाम्

ਆਰਿਆਵਰਤ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਧਰਮ ਧਾਰਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ; ਚਿਤ੍ਰਵਰਮਨ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਲਈ ਧਰਮਰਾਜ ਸਮਾਨ।

Verse 14

स गोप्ता धर्मसेतूनां शास्ता दुष्पथगामिनाम् । यष्टा समस्तयज्ञानां त्राता शरणमिच्छताम्

ਉਹ ਧਰਮ ਦੇ ਸੇਤੂਆਂ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ, ਕੁਮਾਰਗੀਆਂ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦੇਣ ਵਾਲਾ; ਸਭ ਯਜਨਾਂ ਦਾ ਕਰਵਾਉਣਹਾਰ, ਅਤੇ ਸ਼ਰਨ ਮੰਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਤ੍ਰਾਤਾ ਸੀ।

Verse 15

कर्त्ता सकलपुण्यानां दाता सकलसंपदाम् । जेता सपत्नवृंदानां भक्तः शिवमुकुन्दयोः

ਉਹ ਸਭ ਪੁੰਨਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ, ਸਭ ਸੰਪਦਾਵਾਂ ਦਾ ਦਾਤਾ; ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਟੋਲਿਆਂ ਦਾ ਜੇਤਾ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਤੇ ਮੁਕੁੰਦ (ਵਿਸ਼ਣੁ) ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਭਗਤ ਸੀ।

Verse 16

सोनुकूलासु पत्नीषु लब्ध्वा पुत्रान्महौजसः । चिरेण प्रार्थितां लेभे कन्यामेकां वराननाम्

ਸੁਭਾਵਿਕ ਰਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਮਹਾਬਲਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕਣ ਉਪਰੰਤ ਵੀ, ਬਹੁਤ ਚਿਰ ਦੀ ਅਰਦਾਸਾਂ ਮਗਰੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਮੁਖ ਵਾਲੀ ਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ।

Verse 17

स लब्ध्वा तनयां दिष्ट्या हिमवानिव पार्वतीम् । आत्मानं देवसदृशं मेने पूर्णमनोरथम्

ਇਉਂ ਭਾਗ੍ਯਵਸ਼ ਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ—ਜਿਵੇਂ ਹਿਮਵਾਨ ਨੂੰ ਪਾਰਵਤੀ ਮਿਲੀ—ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੇਵਤੁਲ੍ਯ ਮੰਨਿਆ ਅਤੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਹੋਏ ਜਾਣਿਆ।

Verse 18

स एकदा जातकलक्षणज्ञानाहूय साधून्द्विजमुख्यवृंदान् । कुतूहलेनाभिनिविष्टचेताः पप्रच्छ कन्याजनने फलानि

ਇਕ ਵਾਰ ਉਸ ਨੇ ਜਾਤਕ ਤੇ ਸ਼ੁਭ-ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਸਾਧੂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ; ਕੌਤੂਹਲ ਨਾਲ ਮਨ ਲਗਾ ਕੇ ਧੀ ਦੇ ਜਨਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਫਲ ਪੁੱਛੇ।

Verse 19

अथ तत्राब्रवीदेको बहुज्ञो द्विजसत्तमः । एषा सीमंतिनी नाम्ना कन्या तव महीपते

ਤਦ ਉੱਥੇ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵਿਦਵਾਨ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਤੇਰੀ ਇਹ ਧੀ ‘ਸੀਮੰਤਿਨੀ’ ਨਾਮ ਵਾਲੀ ਹੈ।”

Verse 20

उमेव मांगल्यवती दमयंतीव रूपिणी । भारतीव कलाभिज्ञा लक्ष्मीरिव महागुणा

ਉਹ ਉਮਾ ਵਾਂਗ ਮੰਗਲਮਈ, ਦਮਯੰਤੀ ਵਾਂਗ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਵਾਲੀ, ਭਾਰਤੀ (ਸਰਸਵਤੀ) ਵਾਂਗ ਕਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ, ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਵਾਂਗ ਮਹਾਨ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ।

Verse 21

सुप्रजा देवमातेव जानकीव धृतव्रता । रविप्रभेव सत्कांतिश्चंद्रिकेव मनोरमा

ਉਹ ਦੇਵ-ਮਾਤਾ ਵਾਂਗ ਸੁਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਧੰਨ ਹੋਵੇਗੀ; ਜਾਨਕੀ (ਸੀਤਾ) ਵਾਂਗ ਵ੍ਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹੇਗੀ। ਉਸ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਤੀ ਸੂਰਜ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾ ਵਰਗੀ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਚਾਂਦਨੀ ਵਾਂਗ ਮਨੋਹਰ ਹੋਵੇਗੀ।

Verse 22

दशवर्षसहस्राणि सह भर्त्रा प्रमोदते । प्रसूय तनयानष्टौ परं सुखमवाप्स्यति

ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਸਮੇਤ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਆਨੰਦ ਮਾਣੇਗੀ। ਅੱਠ ਪੁੱਤਰ ਜਣ ਕੇ ਉਹ ਪਰਮ ਸੁਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗੀ।

Verse 23

इत्युक्तवंतं नृपतिर्धनैः संपूज्य तं द्विजम् । अवाप परमां प्रीतिं तद्वागमृतसेवया

ਇਉਂ ਕਹਿ ਚੁੱਕੇ ਉਸ ਦਵਿਜ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਨੇ ਧਨ-ਦਾਨ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰੀਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

Verse 24

अथान्योऽपि द्विजः प्राह धैर्यवानमितद्युतिः । एषा चतुर्दशे वर्षे वैधव्यं प्रतिपत्स्यति

ਫਿਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਦਵਿਜ ਬੋਲਿਆ—ਧੀਰਜਵਾਨ ਤੇ ਅਪਾਰ ਤੇਜ ਵਾਲਾ: “ਇਹ ਚੌਦ੍ਹਵੇਂ ਵਰ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਵਾ-ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗੀ।”

Verse 25

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य वज्रनिर्घातनिष्ठुरम् । मुहूर्तमभवद्राजा चिंताव्याकुलमानसः

ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ—ਵਜ੍ਰ ਦੇ ਘਾਤ ਵਾਂਗ ਨਿਰਦਈ—ਰਾਜਾ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਗਿਆ; ਮਨ ਘਬਰਾਹਟ ਨਾਲ ਕੰਬ ਉਠਿਆ।

Verse 26

अथ सर्वान्समुत्सृज्य ब्राह्मणान्ब्रह्मवत्सलः । सर्वं दैवकृतं मत्त्वा निश्चिंतः पार्थिवोऽभवत्

ਫਿਰ ਸਭ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਵਿਦਾ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਹਮ-ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮੀ ਰਾਜਾ ਸਭ ਕੁਝ ਦੈਵ-ਵਿਧਾਨ ਮੰਨ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 27

सापि सीमंतिनी बाला क्रमेण गतशैशवा । वैधव्यमात्मनो भावि शुश्रावात्मसखीमुखात्

ਉਹ ਸੀਮੰਤਿਨੀ ਕੁੜੀ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਬਚਪਨ ਲੰਘਦਾ ਗਿਆ, ਆਪਣੀ ਅਤਮ-ਸਖੀ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਉਸ ਲਈ ਵਿਧਵਾਪਣ ਲਿਖਿਆ ਹੈ।

Verse 28

परं निर्वेदमापन्ना चिंतयामास बालिका । याज्ञवल्क्यमुनेः पत्नीं मैत्रेयीं पर्यपृच्छत

ਗਹਿਰੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਉਹ ਬਾਲਿਕਾ ਸੋਚਣ ਲੱਗੀ; ਫਿਰ ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਮੁਨੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਮੈਤ੍ਰੇਈ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ।

Verse 29

मातस्त्वच्चरणांभोजं प्रपन्नास्मि भयाकुला । सौभाग्यवर्धनं कर्म मम शंसितुमर्हसि

ਹੇ ਮਾਤਾ, ਮੈਂ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦੀ ਤੇਰੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਆਈ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਸੁਭਾਗ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕਰਮ/ਵਿਧੀ ਦੱਸਣ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਕਰ।

Verse 30

इति प्रपन्नां नृपतेः कन्यां प्राह मुनेः सती । शरणं व्रज तन्वंगि पार्वतीं शिवसंयुताम्

ਇਉਂ ਸ਼ਰਨ ਆਈ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਨੂੰ ਮੁਨੀ ਦੀ ਸਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਸੁਕੁਮਾਰ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀਏ, ਸ਼ਿਵ-ਸਹਿਤ ਪਾਰਵਤੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਜਾ।”

Verse 31

सोमवारे शिवं गौरीं पूजयस्व समाहिता । उपोषिता वा सुस्नाता विरजाम्बरधारिणी

ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਗੌਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ; ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਬੇਦਾਗ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰ।

Verse 32

यतवाङ्निश्चलमनाः पूजां कृत्वा यथोचिताम् । ब्राह्मणान्भोजयित्वाथ शिवं सम्यक्प्रसादयत्

ਵਾਣੀ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਕਰਕੇ, ਯਥੋਚਿਤ ਪੂਜਾ ਕਰ; ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ।

Verse 33

पापक्षयोऽभिषेकेण साम्राज्यं पीठपूजनात् । सौभाग्यमखिलं सौख्यं गंधमाल्याक्षतार्पणात्

ਅਭਿਸੇਕ ਨਾਲ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪੀਠ-ਪੂਜਨ ਨਾਲ ਰਾਜਸੱਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਗੰਧ, ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਅਖੰਡ ਅੰਨ (ਅਕਸ਼ਤ) ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸੁਭਾਗ ਅਤੇ ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਸੁਖ ਉਪਜਦਾ ਹੈ।

Verse 34

धूपदानेन सौगंध्यं कांतिर्दीपप्रदानतः । नैवेद्यैश्च महाभोगो लक्ष्मीस्तांबूलदानतः

ਧੂਪ ਦਾਨ ਨਾਲ ਸੁਗੰਧ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਦੀਪ ਪ੍ਰਦਾਨ ਨਾਲ ਕਾਂਤੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ। ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਨਾਲ ਮਹਾ-ਭੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਾਂਬੂਲ ਦਾਨ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮੀ—ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਆਪ—ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 35

धर्मार्थकाममोक्षाश्च नमस्कारप्रदानतः । अष्टैश्वर्यादिसिद्धीनां जप एव हि कारणम्

ਨਮਸਕਾਰ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਅੱਠ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਆਦਿ ਸਿੱਧੀਆਂ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਜਪ ਹੀ ਕਾਰਣ ਹੈ।

Verse 36

होमेन सर्वकामानां समृद्धिरुपजायते । सर्वेषामेव देवानां तुष्टिर्ब्राह्मणभोजनात्

ਹੋਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਭ ਇੱਛਿਤ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣ ਨਾਲ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 37

इत्थमाराधय शिवं सोमवारे शिवामपि । अत्यापदमपि प्राप्ता निस्तीर्णाभिभवा भवेः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰ, ਅਤੇ ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵਾ (ਦੇਵੀ) ਦੀ ਵੀ। ਅਤਿ ਵੱਡੀ ਆਪਦਾ ਆ ਪਏ ਤਾਂ ਵੀ ਤੂੰ ਉਸ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਵੇਂਗਾ ਅਤੇ ਹਾਰਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਵੇਂਗਾ।

Verse 38

घोराद्घोरं प्रपन्नापि महाक्लेशं भयानकम् । शिवपूजाप्रभावेण तरिष्यसि महद्भयम्

ਭਾਵੇਂ ਤੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਧੱਕਿਆ ਜਾਵੇਂ, ਮਹਾਂ ਕਲੇਸ਼ ਅਤੇ ਡਰਾਉਣੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਤੂੰ ਉਸ ਮਹਾਨ ਭਯ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਵੇਂਗਾ।

Verse 39

इत्थं सीमंतिनीं सम्यगनुशास्य पुनः सती । ययौ सापि वरारोहा राजपुत्री तथाऽकरोत्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਆਹੀ ਹੋਈ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ, ਸਤੀ ਫਿਰ ਚਲੀ ਗਈ। ਅਤੇ ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਸਰੂਪ ਵਾਲੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਨੇ ਵੀ ਓਹੀ ਕੀਤਾ।

Verse 40

दमयंत्यां नलस्यासीदिंद्रसेनाभिधः सुतः । तस्य चंद्रांगदो नाम पुत्रोभू च्चंद्रसन्निभः

ਦਮਯੰਤੀ ਤੋਂ ਨਲ ਦਾ ਇਕ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਇੰਦਰਸੇਨ ਸੀ। ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਚੰਦਰਾਂਗਦ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮਿਆ, ਜੋ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸੀ।

Verse 41

चित्रवर्मा नृपश्रेष्ठस्तमाहूय नृपात्मजम् । कन्यां सीमंतिनीं तस्मै प्रायच्छद्गुर्वनुज्ञया

ਚਿਤ੍ਰਵਰਮਾ ਨ੍ਰਿਪ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੇ ਉਸ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਅਨੁਮਤੀ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਧੀ ਸੀਮੰਤਿਨੀ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਵਾਹ-ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।

Verse 42

सोऽभून्महोत्सवस्तत्र तस्या उद्वाहकर्मणि । यत्र सर्वमहीपानां समवायो महानभूत्

ਉਸ ਦੇ ਵਿਵਾਹ-ਕਰਮ ਸਮੇਂ ਉੱਥੇ ਮਹਾਨ ਮਹੋਤਸਵ ਹੋਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਧਰਤੀ ਭਰ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਭਾ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਗਈ।

Verse 43

तस्याः पाणिग्रहं काले कृत्वा चंद्रांगदः कृती । उवास कतिचिन्मासांस्तत्रैव श्वशुरालये

ਉਚਿਤ ਸਮੇਂ ਤੇ ਸਮਰੱਥ ਚੰਦਰਾਂਗਦ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਪਾਣਿਗ੍ਰਹਣ-ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਸਸੁਰਾਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਿਆ।

Verse 44

एकदा यमुनां तर्तुं स राजतनयो बली । आरुरोह तरीं कैश्चिद्वयस्यैः सह लीलया

ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਹ ਬਲਵਾਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਯਮੁਨਾ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਸਮਉਮਰ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਨੌਕਾ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ।

Verse 45

तस्मिंस्तरति कालिंदीं राजपुत्रे विधेर्वशात् । ममज्ज सह कैवतैरावर्त्ताभिहता तरी

ਜਦੋਂ ਰਾਜਪੁਤਰ ਕਾਲਿੰਦੀ (ਯਮੁਨਾ) ਪਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਵਿਧੀ ਦੇ ਵਸ਼ਾਤ ਭੰਵਰ ਦੇ ਝਟਕੇ ਨਾਲ ਨੌਕਾ ਡੁੱਬ ਗਈ ਅਤੇ ਮਲਾਹ ਵੀ ਨਾਲ ਹੀ ਡੁੱਬ ਗਏ।

Verse 46

हा हेति शब्दः सुमहानासीत्तस्यास्तटद्वये । पश्यतां सर्वसैन्यानां प्रलापो दिवम स्पृशत्

ਦੋਹਾਂ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ “ਹਾਏ! ਹਾਏ!” ਦੀ ਮਹਾਂ ਚੀਖ ਉੱਠੀ; ਸਭ ਸੈਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵੇਖਦਿਆਂ ਉਹ ਵਿਲਾਪ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਜਿਹਾ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ।

Verse 47

मज्जंतो मम्रिरे केचित्केचिद्ग्राहोदरं गताः । राजपुत्रादयः केचिन्नादृश्यंत महाजले

ਕੁਝ ਡੁੱਬਦੇ-ਡੁੱਬਦੇ ਮਰ ਗਏ; ਕੁਝ ਮਗਰਮੱਛਾਂ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ। ਅਤੇ ਕੁਝ—ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਆਦਿ—ਉਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਲ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਦਿਸੇ ਹੀ ਨਹੀਂ।

Verse 48

तदुपश्रुत्य राजापि चित्रवर्मातिवि ह्वलः । यमुनायास्तटं प्राप्य विचेष्टः समजायत

ਉਹ ਸਮਾਚਾਰ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਚਿਤ੍ਰਵਰਮਾ ਵੀ ਅਤਿ ਵਿਹਵਲ ਹੋ ਗਿਆ; ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹ ਬੇਬਸ ਤੜਫਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।

Verse 49

श्रुत्वाथ राजपत्न्यश्च वभूबुर्गतचेतनाः । सा च सीमंतिनी श्रुत्वा पपाप डूवि मूर्च्छिता

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜੇ ਦੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈਆਂ; ਅਤੇ ਸੀਮੰਤਿਨੀ ਵੀ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਮੂਰਛਿਤ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ।

Verse 50

तथान्ये मंत्रिमुख्याश्च नायकाः सपुरोहिताः । विह्वलाः शोकसंतप्ता विलेपुर्मुक्तमूर्धजाः

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ, ਨਾਇਕ ਅਤੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਵੀ—ਸ਼ੋਕ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਵਿਹਵਲ—ਵਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਛੱਡ ਕੇ ਰੋ ਪਏ।

Verse 51

इंद्रसेनोपि राजेद्रः पुत्रवार्त्तां सुदुःखितः । आकर्ण्य सह पत्नीभिर्नष्टसंज्ञः पपात ह

ਰਾਜਾ ਇੰਦਰਸੇਨ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤਿ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਿਆ; ਰਾਣੀਆਂ ਸਮੇਤ ਤੁਰੰਤ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।

Verse 52

तन्मंत्रिणश्च तत्पौरास्तथा तद्देशवासिनः । आबालवृद्धवनिताश्चुक्रुशुः शोकविह्वलाः

ਤਦ ਉਸ ਦੇ ਮੰਤਰੀ, ਨਗਰਵਾਸੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕ—ਛੋਟੀ ਕੁੜੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬੁੱਢੀ ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ—ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਚੀਖ ਪਏ।

Verse 53

शोकात्केचिदुरो जघ्नुः शिरो जघ्नुश्च केचन । हा राजपुत्र हा तात क्वासि क्वासीति बभ्रमुः

ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨੇ ਆਪਣੀ ਛਾਤੀ ਪਿੱਟੀ, ਕੁਝ ਨੇ ਸਿਰ ਮਾਰਿਆ; ‘ਹਾਏ ਰਾਜਕੁਮਾਰ! ਹਾਏ ਪਿਆਰੇ ਬੱਚੇ! ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਹੈਂ—ਕਿੱਥੇ ਹੈਂ?’ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਭਟਕਦੇ ਫਿਰੇ।

Verse 54

एवं शोकाकुलं दीनमिंद्रसेनमहीपतेः । नगरं सहसा क्षुब्धं चित्रवर्मपुरं तथा

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਦਇਆਣੇ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਰਾਜਾ ਇੰਦਰਸੇਨ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਚਿਤ੍ਰਵਰਮਪੁਰ ਨਗਰ ਵੀ ਅਚਾਨਕ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 55

अथ वृद्धैः समाश्वस्तश्चित्रवर्मा महीपतिः । शनैर्नगरमागत्य सान्त्वयामास चात्मजाम्

ਫਿਰ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਵੱਲੋਂ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਰਾਜਾ ਚਿਤ੍ਰਵਰਮਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਨਗਰ ਆਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਧੀ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ।

Verse 56

स राजांभसिमग्नस्य जामातुस्तस्य बांधवैः । आगतैः कारयामास साकल्यादौर्ध्वदैहिकम्

ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੇ, ਜੋ ਜਾਮਾਤਾ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਆਏ ਹੋਏ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੇ ਔਰਧ੍ਵਦੇਹਿਕ ਸੰਸਕਾਰ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਨਾਲ ਕਰਵਾਏ।

Verse 57

सा च सीमंतिनी साध्वी भर्तृलोकमतिः सती । पित्रा निषिद्धा स्नेहेन वैधव्यं प्रत्यपद्यत

ਉਹ ਸੀਮੰਤਿਨੀ ਸਾਧਵੀ, ਜੋ ਮਨੋਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸਤੀ ਸੀ, ਪਿਤਾ ਨੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਵੈਧਵ੍ਯ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਈ।

Verse 58

मुनेः पत्न्योऽपदिष्टं यत्सोमवारव्रतं शुभम् । न तत्याज शुभाचारा वैधव्यं प्राप्तवत्यपि

ਮੁਨੀ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਉਪਦੇਸ਼ਿਆ ਸ਼ੁਭ ਸੋਮਵਾਰ ਵਰਤ, ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਆਚਾਰ ਵਾਲੀ, ਵੈਧਵ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਵੀ, ਕਦੇ ਨਾ ਤਿਆਗਿਆ।

Verse 59

एवं चतुर्दशे वर्षे दुःखं प्राप्य सुदारुणम् । ध्यायन्ती शिवपादाब्जं वत्सरत्रयमत्यगात्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੌਦ੍ਹਵੇਂ ਵਰ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਦੁੱਖ ਪਾ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੋਈ, ਉਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਵਰ੍ਹੇ ਬਿਤਾ ਦਿੱਤੇ।

Verse 60

पुत्रशोकादिवोन्मत्तमिंद्रसेनं महीपतिम् । प्रसह्य तस्य दायादाः सप्तांगं जह्रुरोजसा

ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਉਨਮੱਤ ਹੋਇਆ ਰਾਜਾ ਇੰਦਰਸੇਨ—ਉਸ ਦੇ ਵਾਰਸਾਂ ਨੇ ਬਲਪੂਰਵਕ, ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਸੱਤ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਰਾਜ ਛੀਨ ਲਿਆ।

Verse 61

हृतसिंहासनः शूरैर्दायादैः सोऽप्रजो नृपः । निगृह्य काराभवने सपत्नीको निवेशितः

ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਉਸ ਰਾਜੇ ਦਾ ਸਿੰਹਾਸਨ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਦਾਇਾਦਾਂ ਨੇ ਛੀਨ ਲਿਆ। ਵੱਸ ਵਿਚ ਕਰਕੇ, ਰਾਣੀ ਸਮੇਤ ਉਸ ਨੂੰ ਕੈਦਖਾਨੇ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

Verse 62

चंद्रागदोऽपि तत्पुत्रो निमग्नो यमुनाजले । अधोधोमज्जमानोऽसौ ददर्शोरगकामिनीः

ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਚੰਦਰਾਗਦ ਵੀ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਹੇਠਾਂ ਹੀ ਹੇਠਾਂ ਡੁੱਬਦਾ ਹੋਇਆ ਉਸ ਨੇ ਨਾਗ-ਕਨਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।

Verse 63

जलक्रीडासु सक्तास्ता दृष्ट्वा राजकुमार कम् । विस्मितास्तमथो निन्युः पातालं पन्नगालयम्

ਜਲ-ਕ੍ਰੀੜਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਉਹ ਨਾਗ-ਕਨਿਆਵਾਂ ਨੇ ਜਦੋਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ ਅਚੰਭਿਤ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਫਿਰ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਤਾਲ, ਪੰਨਗਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ, ਵੱਲ ਲੈ ਗਈਆਂ।

Verse 64

स नीयमानस्तरसा पन्नगीभिर्नृपात्मजः । तक्षकस्य पुरं रम्यं विवेश परमाद्भुतम्

ਨਾਗ-ਕਨਿਆਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਉਹ ਰਾਜਪੁੱਤਰ ਤਕਸ਼ਕ ਦੇ ਰਮਣੀਯ, ਅਤਿ ਅਦਭੁਤ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ।

Verse 65

सोऽपश्यद्राजतनयो महेंद्रभवनोपमम् । महारत्नपरिभ्राजन्मयूखपरिदीपितम्

ਉਥੇ ਰਾਜਤਨਯ ਨੇ ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਦੇ ਭਵਨ ਵਰਗਾ ਮਹਲ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਮਹਾਰਤਨਾਂ ਦੀ ਚਮਕਦਾਰ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਸੀ।

Verse 66

वज्रवैडूर्यपाचादिप्रासादशतसंकुलम् । माणिक्य गोपुरद्वारं मुक्तादामभिरुज्ज्वलम्

ਉਹ ਸਥਾਨ ਵਜ੍ਰ, ਵੈਡੂਰਯ, ਸਫਟਿਕ ਆਦਿ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਪ੍ਰਾਸਾਦਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਮਾਣਿਕਾਂ ਨਾਲ ਜੜੇ ਗੋਪੁਰ-ਦੁਆਰ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ।

Verse 67

चंद्रकांतस्थलं रम्यं हेमद्वारकपाटकम् । अनेकशतसाहस्रमणिदीपविराजितम्

ਉਥੇ ਚੰਦਰਕਾਂਤ ਮਣੀ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਅੰਗਣ ਸਨ ਅਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਦੇ ਪੱਟ ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਨ; ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮਣੀ-ਦੀਪਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਥਾਂ ਰੌਸ਼ਨ ਸੀ।

Verse 68

तत्रापश्यत्सभा मध्ये निषण्णं रत्नविष्टरे । तक्षकं पन्नगाधीशं फणानेकशतोज्ज्वलम्

ਉਥੇ ਸਭਾ-ਮੰਡਪ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਸ ਨੇ ਤਕਸ਼ਕ ਨਾਗਾਧੀਸ਼ ਨੂੰ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠਿਆ ਦੇਖਿਆ—ਜਿਸ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਫਣ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ।

Verse 69

दिव्यांबरधरं दीप्तं रत्नकुण्डलराजितम् । नानारत्नपरिक्षिप्तमुकुट द्युतिरंजितम्

ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰੇ ਹੋਏ ਤੇਜਸਵੀ ਸੀ, ਰਤਨ-ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ; ਅਨੇਕ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਉਸ ਦਾ ਮੁਕੁਟ ਚਮਕਦੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 70

फणामणिमयूखाढ्यैरसंख्यैः पन्नगोत्तमैः । उपासितं प्रांजलिभिश्चित्ररत्नविभूषितैः

ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਅਸੰਖ ਨਾਗੋਤਮ ਖੜੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਣਾਂ ਦੇ ਮਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਧਨਾਢ; ਹੱਥ ਜੋੜੇ ਹੋਏ, ਅਦਭੁਤ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ।

Verse 71

रूपयौवनमाधुर्यविलासगति शोभिना । नागकन्यासहस्रेण समंतात्परिवारितम्

ਉਹ ਰੂਪ, ਯੌਵਨ ਦੀ ਲਾਵਣਤਾ, ਮਾਧੁਰ੍ਯ, ਲੀਲਾ-ਵਿਲਾਸ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਗਤੀ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਦਿਪਤ ਸੀ; ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਾਗ-ਕਨਿਆਵਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਘੇਰ ਰੱਖਿਆ ਸੀ।

Verse 72

दिव्याभरणदीप्तांगं दिव्यचंदनचर्चितम् । कालाग्निमिव दुर्धर्षं तेजसादित्यसन्निभम्

ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਦਿਵ੍ਯ ਆਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਲੇਪਿਤ ਸੀ; ਪ੍ਰਲਯਾਗਨੀ ਵਾਂਗ ਅਦਮ੍ਯ, ਤੇਜ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ।

Verse 73

दृष्ट्वा राजसुतो धीरः प्रणिपत्य सभास्थले । उत्थितः प्रांजलिस्तस्य तेजसाक्षिप्तलोचनः

ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਧੀਰ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਸਭਾ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜਾ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਮੋਹਿਤ ਤੇ ਚਕਿਤ ਹੋ ਗਈਆਂ।

Verse 74

नागराजोपि तं दृष्ट्वा राजपुत्रं मनोरमम् । कोऽयं कस्मादिहायात इति पप्रच्छ पन्नगीः

ਨਾਗਰਾਜ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਮਨੋਹਰ ਰਾਜਪੁਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸੱਪ-ਕਨਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: “ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿੱਥੋਂ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹੈ?”

Verse 75

ता ऊचुर्यमुनातोये दृष्टोऽस्माभिर्यदृच्छया । अज्ञातकुलनामायमानीतस्तव सन्निधिम्

ਉਹ ਬੋਲੇ: “ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਵੇਖਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਕੁਲ-ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਨਾਮ ਅਣਜਾਣ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਸਨਮੁਖ ਲਿਆਏ ਹਾਂ।”

Verse 76

अथ पृष्टो राजपुत्रस्तक्षकेण महात्मना । कस्यासि तनयः कस्त्वं को देशः कथमागतः

ਤਦ ਮਹਾਤਮਾ ਤਕ੍ਸ਼ਕ ਨੇ ਰਾਜਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: “ਤੂੰ ਕਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈਂ? ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਤੇਰਾ ਦੇਸ਼ ਕਿਹੜਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਕਿਵੇਂ ਆਇਆ?”

Verse 77

राजपुत्रो वचः श्रुत्वा तक्षकं वाक्यमब्रवीत्

ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਪੁੱਤਰ ਨੇ ਤਕ੍ਸ਼ਕ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦੇਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।

Verse 78

राजपुत्र उवाच । अस्ति भूमंडले कश्चिद्देशो निषधसंज्ञकः । तस्याधिपोऽभवद्राजा नलो नाम महा यशाः । स पुण्यकीर्तिः क्षितिपो दमयन्तीपतिः शुभः

ਰਾਜਪੁੱਤਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਇਸ ਭੂਮੰਡਲ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਧ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਮਹਾਯਸ਼ੀ ਰਾਜਾ ਨਲ ਸੀ—ਪੁਣ੍ਯ ਕੀਰਤੀ ਵਾਲਾ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਜਾ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਦਮਯੰਤੀ ਦਾ ਪਤੀ।”

Verse 79

तस्मादपींद्रसेनाख्यस्तस्य पुत्रो महाबलः । चंद्रांगदोस्मि नाम्नाहं नवोढः श्वशुरालये । विहरन्यमुनातोये निमग्नो देवचोदितः

“ਉਸ ਤੋਂ ਇੰਦਰਸੇਨ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਬਲੀ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ। ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ, ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਚੰਦਰਾਂਗਦ ਹੈ। ਨਵਵਿਆਹਿਆ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਸਸੁਰਾਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਦੇਵ-ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਮੈਂ ਡੁੱਬ ਗਿਆ।”

Verse 80

एताभिः पन्नगस्त्रीभिरानीतोस्मि तवांतिकम् । दृष्ट्वाहं तव पादाब्जं पुण्यैर्जन्मांतरार्जितैः

“ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਗ-ਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਸਨਮੁਖ ਲਿਆਇਆ ਹੈ। ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ—ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮਾਏ ਪੁਣਾਂ ਦੇ ਫਲ ਨਾਲ।”

Verse 81

अद्य धन्योऽस्मि धन्योऽस्मि कृतार्थो पितरौ मम । यत्प्रेक्षितोऽहं कारुण्यात्त्वया संभाषितोपि च

ਅੱਜ ਮੈਂ ਧੰਨ ਹੋਇਆ ਹਾਂ—ਸਚਮੁੱਚ ਧੰਨ! ਮੇਰੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਹੋ ਗਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਰੁਣਾ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ ਵੀ।

Verse 82

सूत उवाच । इत्युदारमसंभ्रांतं वचः श्रुत्वातिपेशलम् । तक्षकः पुनरौत्सुक्याद्बभाषे राजनंदनम्

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਹ ਉੱਚੇ, ਨਿਸ਼ਚਲ ਅਤੇ ਅਤਿ ਮਧੁਰ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਤਕਸ਼ਕ, ਫਿਰ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ।

Verse 83

तक्षक उवाच । भोभो नरेंद्रदायाद मा भैषीर्धीरतां व्रज । सर्वदेवेषु को देवो युष्माभिः पूज्यते सदा

ਤਕਸ਼ਕ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਵਾਰਿਸ, ਡਰੋ ਨਾ—ਧੀਰਜ ਧਾਰੋ। ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਦੇਵ ਤੁਹਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਸਦਾ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

Verse 84

राजपुत्र उवाच । यो देवः सर्वेदेवेषु महादेवं इति स्मृतः । पूज्यते स हि विश्वात्मा शिवोऽस्माभिरुमापतिः

ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੋ ਦੇਵ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ‘ਮਹਾਦੇਵ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ—ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਾ, ਉਮਾਪਤੀ ਸ਼ਿਵ, ਸਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 85

यस्य तेजोंशलेशेन रजसा च प्रजापतिः । कृतरूपोऽसृजद्विश्वं स नः पूज्यो महेश्वरः

ਜਿਸ ਦੇ ਤੇਜ ਦੇ ਇਕ ਅੰਸ਼ ਮਾਤਰ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਰਜਸ ਗੁਣ ਰਾਹੀਂ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ ਰਚਿਆ—ਉਹੀ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਸਾਡਾ ਪੂਜਣਯ ਹੈ।

Verse 86

यस्यांशात्सात्त्विकं दिव्यं बिभ्रद्विष्णुः सनातनः । विश्वं बिभर्त्ति भूतात्मा शिवोऽस्माभिः स पूज्यते

ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਸਨਾਤਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਿਵ੍ਯ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਹੋ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਧਾਰਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਸ਼ਿਵ ਸਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਹੈ।

Verse 87

यस्यांशात्तामसाज्जातो रुद्रः कालाग्निसन्निभः । विश्वमेतद्धरत्यंते स पूज्योऽस्माभिरीश्वरः

ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਤਮਸ ਰਾਹੀਂ ਰੁਦ੍ਰ ਜਨਮਿਆ, ਕਾਲਾਂਤ ਦੀ ਅੱਗ ਵਰਗਾ; ਅਤੇ ਅੰਤ ਵੇਲੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਈਸ਼ਵਰ ਸਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਹੈ।

Verse 88

यो विधाता विधातुश्च कारणस्यापि कारणम् । तेजसां परमं तेजः स शिवो नः परा गतिः

ਉਹ ਵਿਧਾਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਧਾਤਾ ਦਾ ਵੀ ਵਿਧਾਤਾ; ਕਾਰਣਾਂ ਦਾ ਭੀ ਕਾਰਣ; ਤੇਜਾਂ ਵਿਚ ਪਰਮ ਤੇਜ। ਉਹੀ ਸ਼ਿਵ ਸਾਡੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਹੈ।

Verse 89

योंतिकस्थोऽपि दूरस्थः पापोपहृतचेतसाम् । अपरिच्छेद्य धामासौ शिवो नः परमा गतिः

ਜੋ ਨੇੜੇ ਹੋ ਕੇ ਭੀ ਪਾਪ ਨਾਲ ਹਰੀ ਹੋਈ ਚੇਤਨਾ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਦੂਰ ਹੈ; ਜਿਸ ਦਾ ਧਾਮ ਅਪਰਿਮਿਤ ਤੇ ਅਪਰਿਚ্ছੇਦ ਹੈ—ਉਹੀ ਸ਼ਿਵ ਸਾਡੀ ਪਰਮ ਸ਼ਰਨ ਹੈ।

Verse 90

योऽग्नौ तिष्ठति यो भूमौ यो वायौ सलिले च यः । य आकाशे च विश्वात्मा स पूज्यो नः सदाशिवः

ਜੋ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਵਾਯੂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਜੋ ਜਲ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਾ ਹੈ—ਉਹ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਸਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ।

Verse 91

यः साक्षी सर्वभूतानां य आत्मस्थो निरंजनः । यस्येच्छावशगो लोकः सोऽस्माभिः पूज्यते शिवः

ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਨਿਰੰਜਨ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਧੀਨ ਸੰਸਾਰ ਚਲਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਸ਼ਿਵ ਸਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਹੈ।

Verse 92

यमेकमाद्यं पुरुषं पुराणं वदंति भिन्नं गुणवैकृतेन । क्षेत्रज्ञमेकेथ तुरीयमन्ये कूटस्थमन्ये स शिवो गतिर्नः

ਉਹ ਇਕੋ ਆਦਿ ਪੁਰੁਸ਼, ਪੁਰਾਤਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਕਰਕੇ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਦਿਸਦਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਕੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਆਖਦਾ, ਕੋਈ ਤੁਰਿਆ, ਕੋਈ ਕੂਟਸਥ—ਉਹੀ ਸ਼ਿਵ ਸਾਡੀ ਗਤੀ ਹੈ।

Verse 93

यं नास्पृशंश्चैत्यमचिंत्यतत्त्वं दुरंतधामानमतत्स्वरूपम् । मनोवचोवृत्तय आत्मभाजां स एष पूज्यः परमः शिवो नः

ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਨ ਛੂਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ—ਜਿਸ ਦਾ ਤੱਤਵ ਅਚਿੰਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਧਾਮ ਦੁਰਗਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸੱਚਾ ਸਰੂਪ ‘ਇਹ-ਉਹ’ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ; ਆਤਮਭਾਵ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਮਨ ਤੇ ਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਉਸ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ। ਉਹੀ ਪਰਮ ਸ਼ਿਵ ਸਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ।

Verse 94

यस्य प्रसादं प्रतिलभ्य संतो वांछंति नैंद्रं पदमुज्ज्वलं वा । निस्तीर्णकर्मार्गलकालचक्राश्चरंत्यभीताः स शिवो गतिर्नः

ਜਿਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਸੰਤ ਇੰਦਰ ਦੇ ਚਮਕਦੇ ਪਦ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ; ਕਰਮ ਦੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਅਤੇ ਕਾਲ-ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਕੇ ਨਿਡਰ ਫਿਰਦੇ ਹਨ—ਉਹੀ ਸ਼ਿਵ ਸਾਡੀ ਗਤੀ ਹੈ।

Verse 95

यस्य स्मृतिः सकलपापरुजां विघातं सद्यः करोत्यपि चु पुल्कसजन्मभाजाम् । यस्य स्वरूपमखिलं श्रुतिभिर्विमृग्यं तस्मै शिवाय सततं करवाम पूजाम्

ਜਿਸ ਦੀ ਸਿਮਰਨੀ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਤੁਰੰਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਪੁਲਕਸ ਜਾਤਿ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਹੋਏਆਂ ਲਈ ਵੀ; ਜਿਸ ਦਾ ਅਖੰਡ ਸਰੂਪ ਵੇਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਖੋਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਸਦਾ ਪੂਜਾ ਅਰਪਣ ਕਰੀਏ।

Verse 96

यन्मूर्ध्नि लब्धनिलया सुरलोकसिंधुर्यस्यांगगां भगवती जगदंबिका च । यत्कुंडले त्वहह तक्षकवासुकी द्वौ सोऽस्माकमेव गतिरर्धशशांकमौलिः

ਜਿਸ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਦੇਵਲੋਕ ਦੀ ਨਦੀ ਨੇ ਨਿਵਾਸ ਲੱਭਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗੰਗਾ—ਜਗਦੰਬਿਕਾ ਭਗਵਤੀ ਸਮੇਤ—ਵਿਰਾਜਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਕੁੰਡਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਹਾ, ਤਕਸ਼ਕ ਤੇ ਵਾਸੁਕੀ ਦੋਵੇਂ ਹਨ—ਉਹ ਅਰਧਚੰਦ੍ਰ-ਮੌਲੀ ਪ੍ਰਭੂ ਹੀ ਸਾਡੀ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਸ਼ਰਨ ਹੈ।

Verse 97

जयति निगमचूडाग्रेषु यस्यांघ्रिपद्मं जयति च हृदि नित्यं योगिनां यस्य मूर्तिः । जयति सकलतत्त्वोद्भासनं यस्य मूर्तिः स विजितगुणसर्गः पूज्यतेऽस्माभिरीशः

ਜੈ ਹੋ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਮਾਣ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ; ਜੈ ਹੋ ਉਸ ਦੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਨਿਤ ਵੱਸਦੀ ਹੈ; ਜੈ ਹੋ ਉਸ ਦੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਸਾਰੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਲੀਲਾ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਈਸ਼ਵਰ ਸਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 98

सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य तक्षकः प्रीतमानसः । जातभक्तिर्महादेवे राजपुत्रमभाषत

ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ: ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਤਕਸ਼ਕ ਦਾ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਮਹਾਦੇਵ ਵਿੱਚ ਭਕਤੀ ਜਾਗ ਉਠੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

Verse 99

तक्षक उवाच । परितुष्टोऽस्मि भद्रं स्तात्तव राजेद्रनंदन । बालोपि यत्परं तत्त्वं वेत्सि शैवं परात्परम्

ਤਕਸ਼ਕ ਬੋਲੇ: ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ; ਤੇਰਾ ਕਲਿਆਣ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਪੁੱਤਰ! ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਬਾਲਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਸ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ—ਸ਼ੈਵ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ, ਜੋ ਪਰਾਤਪਰ ਹੈ।

Verse 100

एष रत्नमयो लोक एताश्चारुदृशोऽबलाः । एते कल्पद्रुमाः सर्वे वाप्योमृतरसांभसः

ਇਹ ਲੋਕ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਮਨੋਹਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਲਪਦ੍ਰੁਮ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਰੋਵਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਰਸ ਵਰਗਾ ਜਲ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 101

नात्र मृत्युभयं घोरं न जरारोगपीडनम् । यथेष्टं विहरात्रैव भुंक्ष्व भोगान्यथोचितान्

ਇੱਥੇ ਮੌਤ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਡਰ ਨਹੀਂ, ਨ ਬੁਢਾਪੇ ਤੇ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਪੀੜਾ। ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਚਾਹੇ ਇੱਥੇ ਵਿਹਾਰ ਕਰ, ਅਤੇ ਯੋਗ ਤੇ ਉਚਿਤ ਭੋਗਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈ।

Verse 110

तत्सहायार्थमेकं च पन्नगेंद्रकुमारकम् । नियुज्य तक्षकः प्रीत्या गच्छेति विससर्ज तम्

ਉਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਤਕਸ਼ਕ ਨੇ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਨਾਗਰਾਜ ਦੇ ਇਕ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ‘ਜਾ!’ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰਵਾਨਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 120

का त्वं कस्य कलत्रं वा कस्यासि तनया सती । किमिदं तेंगने बाल्ये दुःसहं शोकलक्षणम्

ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਕਿਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈਂ, ਜਾਂ ਕਿਸ ਦੀ ਸਤੀ ਧੀ ਹੈਂ? ਹੇ ਸੁਕਮਲ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਬਾਲਿਕਾ, ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਤੂੰ ਇਹ ਅਸਹਿ ਦੁੱਖ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਕਿਉਂ ਧਾਰਨ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈਂ?

Verse 130

दृष्टपूर्व इवाभासि मया च स्वजनो यथा । सर्वं कथय तत्त्वेन सत्यसारा हि साधवः

ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਇਉਂ ਲੱਗਦੀ ਹੈਂ ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੇਖੀ ਹੋਵੇਂ—ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਵਜਨ। ਸਭ ਕੁਝ ਤੱਤਵ ਨਾਲ ਸੱਚ-ਸੱਚ ਕਹਿ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਧੂ ਜਨ ਸੱਚ ਉੱਤੇ ਹੀ ਟਿਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 140

स्वपाणिस्पर्शनोद्भिन्नपुलकांचितविग्रहम् । पूर्व दृष्टानि चांगेषु लक्षणानि स्वरादिषु । वयःप्रमाणं वर्णं च परीक्ष्यैनमतर्कयत्

ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਵਿੱਚ ਰੋਮਾਂਚ ਉੱਠਿਆ, ਅਤੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵੇਖੇ ਚਿੰਨ੍ਹ—ਸੁਰ ਆਦਿ ਲੱਛਣ—ਦਿਸੇ, ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ, ਕਦ, ਰੰਗ ਆਦਿ ਪਰਖ ਕੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 141

एष एव पतिर्मे स्याद्ध्रुवं नान्यो भविष्यति । अस्मिन्नेव प्रसक्तं मे हृदयं प्रेमकातरम्

ਇਹੀ ਨਿਸਚਿਤ ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਹੋਵੇਗਾ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਇਸੇ ਉੱਤੇ ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਅਟਕਿਆ ਹੈ, ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਤੇ ਕੋਮਲ।

Verse 142

परलोकादिहायातः कथमेवं स्वरूपधृक् । दुर्भाग्यायाः कथं मे स्याद्भर्तुर्नष्टस्य दर्शनम्

ਉਹ ਪਰਲੋਕ ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਇਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਆ ਗਿਆ? ਮੈਂ ਜਿਹੀ ਅਭਾਗਣ ਨੂੰ, ਗੁੰਮ ਹੋਏ ਪਤੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 143

स्वप्नोयं किमु न स्वप्नो भ्रमोऽयं किं तु न भ्रमः । एष धूर्तोऽथवा कश्चिद्यक्षो गंधर्व एव वा

ਕੀ ਇਹ ਸੁਪਨਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸੁਪਨਾ ਨਹੀਂ? ਕੀ ਇਹ ਭਰਮ ਹੈ ਜਾਂ ਭਰਮ ਨਹੀਂ? ਇਹ ਕੋਈ ਠੱਗ ਹੈ, ਜਾਂ ਕੋਈ ਯਕਸ਼, ਜਾਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਗੰਧਰਵ?

Verse 150

स पुरोपवनाभ्याशे स्थित्वा तं फणि पुत्रकम् । विससर्जात्मदायादान्नृपासनगतान्प्रति

ਉਹ ਰਾਜ-ਉਪਵਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ, ਉਸ ਨੌਜਵਾਨ ਸੱਪ-ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ, ਆਪਣੇ ਵਾਰਸਾਂ ਵੱਲ ਜੋ ਰਾਜ-ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਸਨ।

Verse 151

स गत्वोवाच ताञ्छीघ्रमिंद्रसेनो विमुच्यताम् । चंद्रांगदस्तस्य सुतः प्राप्तोऽयं पन्नगाल यात्

ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਕਿਹਾ: ‘ਇੰਦ੍ਰਸੇਨ ਨੂੰ ਫੌਰਨ ਛੱਡ ਦਿਓ। ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਚੰਦਰਾਂਗਦ ਹੈ, ਜੋ ਨਾਗ-ਲੋਕ ਤੋਂ ਭੇਜਿਆ ਹੋਇਆ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ।’

Verse 152

नृपासनं विमुंचंतु भवंतो न विचार्यताम् । नो चेच्चंद्रागदस्याशु बाणाः प्राणान्हरंति वः

ਹੇ ਸਭੋ, ਰਾਜ-ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੁਰੰਤ ਛੱਡ ਦਿਓ—ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਦੇਰੀ ਨਾ ਕਰੋ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਚੰਦਰਾਂਗਦ ਦੇ ਤੀਖੇ ਬਾਣ ਛੇਤੀ ਹੀ ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਾਣ ਹਰ ਲੈਣਗੇ।

Verse 153

स मग्नो यमुनातोये गत्वा तक्षकमंदिरम् । लब्ध्वा च तस्य साहाय्यं पुनर्लोकादिहागतः

ਉਹ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਤਕਸ਼ਕ ਦੇ ਮੰਦਰ-ਮਹਲ ਤੱਕ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਉਸ ਲੋਕ ਤੋਂ ਮੁੜ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ।

Verse 160

तं पादमूले पतितं स्वपुत्रं विवेद नासौ पृथिवीपतिः क्षणम् । प्रबोधितोऽमात्यजनैः कथंचिदुत्थाय क्लिन्नेन हृदालिलिंग

ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ, ਧਰਤੀਪਤੀ ਨੇ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ ਨਹੀਂ। ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਗਾਇਆ; ਉਹ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਲਿਆ।

Verse 170

चन्द्रांगदोऽपि रत्नाद्यैरानीतैस्तक्षकालयात् । स्वां पत्नीं भूषयां चक्रे मर्त्यानामतिदुर्लभैः

ਚੰਦਰਾਂਗਦ ਨੇ ਵੀ ਤਕਸ਼ਕ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਤੋਂ ਲਿਆਂਦੇ ਰਤਨਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਜੋ ਮਰਤ ਲੋਕ ਲਈ ਅਤਿ ਦੁਲੱਭ ਹਨ।

Verse 177

सूत उवाच । विचित्रमिदमाख्यानं मया समनुवर्णितम् । भूयोऽपि वक्ष्ये माहात्म्यं सोमवारव्रतोदितम्

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਆਖਿਆਨ ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਸੋਮਵਾਰ-ਵ੍ਰਤ (ਸੋਮਵਾਰ ਵਰਤ) ਦੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਮਹਿਮਾ ਮੁੜ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ।