Adhyaya 16

Verse 1

। सूत उवाच । शृणुध्वं मुनयः श्रेष्ठा वामदेवस्य भाषितम्

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੁਨੀਓ, ਵਾਮਦੇਵ ਦੇ ਉਚਾਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣੋ।

Verse 2

वामदेव उवाच । पुरा मंदरशैलेंद्रे नानाधातुविचित्रिते । नानासत्वसमाकीर्णे नानाद्रुमलताकुले

ਵਾਮਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਮੰਦਰਾਚਲ—ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ—ਉੱਤੇ, ਜੋ ਨਾਨਾ ਧਾਤੂਆਂ ਨਾਲ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗਾ ਸੀ, ਅਨੇਕ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਰੁੱਖਾਂ ਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਣਾ ਸੀ,

Verse 3

कालाग्निरुद्रो भगवान्कदाचिद्विश्ववंदितः । समाससाद भूतेशः स्वेच्छया परमेश्वरः

ਇਕ ਸਮੇਂ, ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਵੱਲੋਂ ਵੰਦਿਤ ਭਗਵਾਨ ਕਾਲਾਗ੍ਨਿਰੁਦ੍ਰ—ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਨਾਥ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ—ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਪਧਾਰੇ।

Verse 4

समंतात्समुपातिष्ठन्रुद्राणां शतकोटयः । तेषां मध्ये समासीनो देवदेवस्त्रिलोचनः

ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਕਰੋੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ ਧਨੀ, ਆਸਨਾਸੀਨ ਸਨ।

Verse 5

तत्रागच्छत्सुरश्रष्ठो देवैः सह पुरंदरः । तथाग्निर्वरुणो वायुर्यमो वैवस्वतस्तथा

ਉੱਥੇ ਦੇਵਾਂ ਸਮੇਤ ਦੇਵ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁਰੰਦਰ (ਇੰਦਰ) ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ, ਵਰੁਣ, ਵਾਯੁ ਅਤੇ ਵੈਵਸਵਤ ਯਮ ਵੀ ਆਏ।

Verse 6

गंधर्वाश्चित्रसेनाद्याः खेचराः पन्नगादयः । विद्याधराः किंपुरुषाः सिद्धाः साध्याश्च गुह्यकाः

ਉੱਥੇ ਚਿਤ੍ਰਸੇਨ ਆਦਿ ਗੰਧਰਵ, ਆਕਾਸ਼-ਵਿਹਾਰੀ ਖੇਚਰ, ਨਾਗ ਆਦਿ ਸਰਪ-ਜਾਤੀਆਂ; ਵਿਦਿਆਧਰ, ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼, ਸਿੱਧ, ਸਾਧ੍ਯ ਅਤੇ ਗੁਹ੍ਯਕ ਵੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ।

Verse 7

ब्रह्मर्षयो वसिष्ठाद्या नारदाद्याः सुरर्षयः । पितरश्च महात्मानो दक्षाद्याश्च प्रजेश्वराः

ਵਸਿਸ਼ਠ ਆਦਿ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ, ਨਾਰਦ ਆਦਿ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ; ਮਹਾਤਮਾ ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ ਆਦਿ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ—ਸਭ ਉੱਥੇ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ।

Verse 8

उर्वश्याद्याश्चाप्सरसश्चंडिकाद्याश्च मातरः । आदित्या वसवो दस्रौ विश्वेदेवा महौजसः

ਉਰਵਸ਼ੀ ਆਦਿ ਅਪਸਰਾਵਾਂ, ਚੰਡਿਕਾ ਆਦਿ ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਤਾਵਾਂ; ਆਦਿਤ੍ਯ, ਵਸੁ, ਯੁਗਲ ਅਸ਼ਵਿਨ ਅਤੇ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵ—ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ—ਉਥੇ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨ ਸਨ।

Verse 9

अथान्ये भूतपतयो लोकसंहरणे क्षमाः । महाकालश्च नंदी च तथा वै शंखपालकौ

ਫਿਰ ਹੋਰ ਭੂਤਪਤਿ ਵੀ ਸਨ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਸਮਰੱਥ ਸਨ—ਮਹਾਕਾਲ, ਨੰਦੀ, ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ੰਖ ਤੇ ਪਾਲਕਾ ਨਾਮਕ ਵੀ।

Verse 10

वीरभद्रो महातेजाः शंकुकर्णो महाबलः । घंटाकर्णश्च दुर्धर्षो मणिभद्रो वृकोदरः

ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਮਹਾਤੇਜ ਨਾਲ ਦਹਕਦਾ, ਸ਼ੰਕੁਕਰਣ ਅਤਿ ਮਹਾਬਲ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਘੰਟਾਕਰਣ ਅਜਿੱਤ—ਨਾਲ ਹੀ ਮਣਿਭਦ੍ਰ ਤੇ ਵ੍ਰਿਕੋਦਰ—ਸਭ ਉਥੇ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ।

Verse 11

कुंडोदरश्च विकटास्तथा कुभोदरो बली । मंदोदरः कर्णधारः केतुर्भृंगीरिटिस्तथा

ਕੁੰਡੋਦਰ ਅਤੇ ਵਿਕਟ, ਅਤੇ ਬਲੀ ਕੁਭੋਦਰ; ਤਥਾ ਮੰਦੋਦਰ, ਕਰ্ণਧਾਰ, ਕੇਤੁ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿੰਗੀਰਿਟੀ ਵੀ।

Verse 12

भूतनाथास्तथान्ये च महाकाया महौजसः । कृष्णवर्णास्तथा श्वेताः केचिन्मंडूकसप्रभाः

ਅਤੇ ਹੋਰ ਭੂਤਨਾਥ ਵੀ—ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਾਇਆ ਅਤੇ ਮਹੌਜਸ ਵਾਲੇ—ਕੁਝ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਰਣ ਦੇ, ਕੁਝ ਸ਼੍ਵੇਤ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਮੰਡੂਕ ਸਮਾਨ ਚਮਕ ਵਾਲੇ ਸਨ।

Verse 13

हरिता धूसरा धूम्राः कर्बुरा पीतलोहिताः । चित्रवर्णा विचित्रांगाश्चित्रलीला मदोत्कटाः

ਕੋਈ ਹਰਿਤ, ਕੋਈ ਧੂਸਰ, ਕੋਈ ਧੂੰਏਂ ਵਰਗੇ; ਕੋਈ ਚਿੱਟੇ-ਕਾਲੇ ਧੱਬੇਦਾਰ, ਕੋਈ ਪੀਤ-ਲੋਹਿਤ। ਅਨੇਕ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਅਦਭੁਤ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੇ—ਵਿਚਿਤ੍ਰ ਲੀਲਾਵਾਂ ਕਰਦੇ, ਮਦ-ਉਤਕਟ ਤੇਜ ਨਾਲ ਭੜਕੇ ਹੋਏ।

Verse 14

नानायुधोद्यतकरा नानावाहनभूषणाः । केचिद्व्याघ्रमुखाः केचित्सूकरास्या मृगा ननाः

ਅਨੇਕ ਅਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਧਾਰੇ ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕੇ ਹੋਏ, ਨਾਨਾ ਵਾਹਨਾਂ ਤੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ। ਕਿਸੇ ਦੇ ਮੁਖ ਵਿਆਘ੍ਰ ਵਰਗੇ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਸੂਕਰ ਵਰਗੇ, ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਨਾਨਾ ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਦੇ ਰੂਪ।

Verse 15

केचिच्च नक्रवदनाः सारमेयमुखाः परे । सृगालवदनाश्चान्य उष्ट्राभवदनाः परे

ਕਿਸੇ ਦੇ ਵਦਨ ਨਕ੍ਰ (ਮਗਰਮੱਛ) ਵਰਗੇ, ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਸਾਰਮੇਯ (ਕੁੱਤੇ) ਵਰਗੇ। ਕੁਝ ਸ੍ਰਿਗਾਲ (ਗਿੱਦੜ) ਮੁਖੀ, ਤੇ ਕੁਝ ਉਸ਼ਟ੍ਰ (ਊਂਟ) ਸਮਾਨ ਵਦਨ ਵਾਲੇ।

Verse 16

केचिच्छरभभेरुंडसिंहाश्वोष्ट्रबकाननाः । एकवक्त्रा द्विवक्त्राश्च त्रिमुखाश्चैव निर्मुखाः

ਕਿਸੇ ਦੇ ਮੁਖ ਸ਼ਰਭ, ਭੇਰੁੰਡ, ਸਿੰਹ, ਅਸ਼੍ਵ, ਉਸ਼ਟ੍ਰ ਜਾਂ ਬਕ (ਬਗਲਾ) ਵਰਗੇ। ਕੋਈ ਇਕ-ਵਕਤ੍ਰ, ਕੋਈ ਦ੍ਵਿ-ਵਕਤ੍ਰ, ਕੋਈ ਤ੍ਰਿ-ਮੁਖ—ਅਤੇ ਕੋਈ ਤਾਂ ਨਿਰਮੁਖ ਹੀ।

Verse 17

एकहस्तास्त्रिहस्ताश्च पंचहस्तास्त्वहस्तकाः । अपादा बहुपादाश्च बहुकर्णैककर्णकाः

ਕੋਈ ਇਕ-ਹਸਤ, ਕੋਈ ਤ੍ਰਿ-ਹਸਤ, ਕੋਈ ਪੰਚ-ਹਸਤ, ਤੇ ਕੋਈ ਅਹਸਤਕ। ਕੋਈ ਅਪਾਦ, ਕੋਈ ਬਹੁਪਾਦ; ਕੋਈ ਬਹੁਕਰਣ, ਤੇ ਕੋਈ ਇਕ-ਕਰਣ ਵਾਲੇ।

Verse 18

एकनेत्राश्चतुर्नेत्रा दीर्घाः केचन वामनाः । समंतात्परिवार्येशं भूतनाथमुपासते

ਕੋਈ ਇਕ-ਨੇਤ੍ਰੀ, ਕੋਈ ਚਾਰ-ਨੇਤ੍ਰੀ; ਕੋਈ ਲੰਮੇ, ਕੋਈ ਬੌਨੇ ਸਨ। ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਘੇਰ ਕੇ ਉਹ ਭੂਤਨਾਥ ਈਸ਼ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਪਾਸਦੇ ਸਨ।

Verse 19

अथागच्छन्महातेजा मुनीनां प्रवरः सुधीः । सनत्कुमारो धर्मात्मा तं द्रष्टुं जगदीश्वरम्

ਤਦ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮੁਨੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਵਰ ਧਰਮਾਤਮਾ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਜਗਦੀਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 20

तं देवदेवं विश्वेशं सूर्यकोटिसमप्रभम् । महाप्रलयसंक्षुब्धसप्तार्णवघनस्वनम्

ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਕਰੋੜਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਭਾ ਵਾਲਾ; ਮਹਾਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੀ ਘੰਘੋਰ ਗੂੰਜ ਵਰਗਾ ਨਾਦ ਕਰਦਾ।

Verse 21

संवर्त्ताग्निसमाटोपं जटामंडलशोभितम् । अक्षीणभालनयनं ज्वालाम्लानमुखत्विषम्

ਉਹ ਸੰਵਰਤ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਜਗਮਗ ਦਿਸਦਾ, ਜਟਾਵਾਂ ਦੇ ਮੰਡਲ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ। ਮੱਥੇ ਦਾ ਨੇਤਰ ਅਖੰਡ, ਅਥਕ; ਅਤੇ ਮੁਖ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਜਵਾਲਾ ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸੀ।

Verse 22

प्रदीप्तचूडामणिना शशिखंडेन शोभितम् । तक्षकं वामकर्णेन दक्षिणेन च वासुकिम्

ਉਹ ਪ੍ਰਦੀਪਤ ਚੂਡਾਮਣੀ ਨਾਲ ਦਿਪਦਾ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਕਲਾ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ। ਖੱਬੇ ਕੰਨ ਤੇ ਤਕਸ਼ਕ, ਅਤੇ ਸੱਜੇ ਕੰਨ ਤੇ ਵਾਸੁਕੀ ਸਨ।

Verse 23

बिभ्राणं कुंडलयुगं नीलरत्नमहाहनुम् । नीलग्रीवं महाबाहुं नागहारविराजितम्

ਉਹ ਕੁੰਡਲਾਂ ਦੀ ਜੋੜੀ ਧਾਰੇ ਹੋਏ ਸੀ; ਨੀਲ ਰਤਨਾਂ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਗੰਡ-ਦੇਸ਼ ਵਾਲਾ, ਨੀਲਕੰਠ, ਮਹਾਬਾਹੁ ਅਤੇ ਨਾਗ-ਹਾਰ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਸੀ।

Verse 24

फणिराजपरिभ्राजत्कंक णांगदमुद्रिकम् । अनंतगुणसाहस्रमणिरंजितमेखलम्

ਉਸ ਦੇ ਕੰਗਣ, ਬਾਜੂਬੰਦ ਅਤੇ ਮੁੰਦਰੀਆਂ ਫਣਿਰਾਜਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਦਮਕਦੀਆਂ ਸਨ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੇਖਲਾ ਅਨੰਤ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮਣੀਆਂ ਨਾਲ ਰੰਗੀ ਹੋਈ ਸੀ।

Verse 25

व्याघ्रचर्मपरीधानं घंटादर्पणभूषितम् । कर्कोटकमहापद्मधृतराष्ट्रधनंजयैः

ਉਹ ਵਿਆਘ੍ਰ-ਚਰਮ ਧਾਰੇ ਹੋਏ ਸੀ ਅਤੇ ਘੰਟੀ ਤੇ ਦਰਪਣ ਵਰਗੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਸੀ; ਅਤੇ ਕర్కੋਟਕ, ਮਹਾਪਦਮ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਤੇ ਧਨੰਜਯ ਨਾਗ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਸਨ।

Verse 26

कूजन्नूपुरसंघुष्टपादपद्मविराजितम् । प्रासतोमरखट्वाङ्गशूलटंकधनुर्धरम्

ਉਸ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲ ਨੂਪੁਰਾਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵੀ ਸ਼ੋਭਦੇ ਸਨ; ਉਹ ਪ੍ਰਾਸ, ਤੋਮਰ, ਖਟਵਾਂਗ, ਸ਼ੂਲ, ਟੰਕ, ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਧਾਰੇ ਹੋਏ ਸੀ।

Verse 27

अप्रधृष्यमनिर्देश्यमचिंत्याकारमीश्वरम् । रत्नसिंहासनारूढं प्रण नाम महामुनिः

ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਅਪਰਾਜਿਤ, ਅਵਰਨਨੀਯ ਅਤੇ ਅਚਿੰਤ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਸੀ; ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਸਿੰਹਾਸਨ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ ਹੋਇਆ—ਮਹਾਮੁਨੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 28

तं भक्तिभारोच्छ्वसितांतरात्मा संस्तूय वाग्भिः श्रुतिसंमिताभिः । कृतांजलिः प्रश्रयनम्रकंधरः पप्रच्छ धर्मानखिलाञ्छु भप्रदान्

ਭਗਤੀ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਅੰਦਰਲਾ ਆਤਮਾ ਉੱਛਲਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਗਰਦਨ ਝੁਕਾ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਮੰਗਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ।

Verse 29

यान्यानपृच्छत मुनिस्तांस्तान्धर्मानशेषतः । प्रोवाच भगवान्रुद्रो भूयो मुनिरपृच्छत

ਮੁਨੀ ਨੇ ਜਿਹੜੇ ਜਿਹੜੇ ਧਰਮ ਪੁੱਛੇ, ਭਗਵਾਨ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਉਹ ਸਭ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਘਾਟ ਦੇ ਬਿਆਨ ਕਰ ਦਿੱਤੇ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਮੁਨੀ ਨੇ ਮੁੜ ਹੋਰ ਪੁੱਛਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।

Verse 30

सनत्कुमार उवाच । श्रुतास्ते भगवन्धर्मास्त्वन्मुखान्मुक्तिहेतवः । यैर्मुक्तपापा मनुजास्तरिष्यंति भवार्णवम्

ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਭਗਵਨ! ਤੁਹਾਡੇ ਆਪਣੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਮੈਂ ਉਹ ਧਰਮ ਸੁਣੇ ਹਨ ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਕਾਰਣ ਹਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪਾਪੋਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਲੈਣਗੇ।

Verse 31

अथापरं विभो धर्ममल्पायासं महाफलम् । ब्रूहि कारुण्यतो मह्यं सद्यो मुक्तिप्रदं नृणाम्

ਹੁਣ, ਹੇ ਵਿਭੋ! ਕਰੁਣਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਇੱਕ ਧਰਮ ਦੱਸੋ—ਜੋ ਥੋੜ੍ਹੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਫਲ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੇ।

Verse 32

अभ्यासबहुला धर्माः शास्त्रदृष्टाः सहस्रशः । सम्यक्संसेविताः कालात्सिद्धिं यच्छंति वा न वा

ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਏ ਗਏ ਅਭਿਆਸ-ਭਰੇ ਧਰਮ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੇਵਣ ਨਾਲ ਵੀ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਮਿਲੇ ਜਾਂ ਨਾ ਮਿਲੇ—ਇਹ ਨਿਸਚਿਤ ਨਹੀਂ।

Verse 33

अतो लोकहितं गुह्यं भुक्तिमुक्त्योश्च साधनम् । धर्मं विज्ञातुमिच्छामि त्वत्प्रसादान्महेश्वर

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਉਸ ਗੁਪਤ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਲੋਕ-ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ।

Verse 34

श्रीरुद्र उवाच । सर्वेषामपि धर्माणामुत्तमं श्रुतिचोदितम् । रहस्यं सर्वजंतूनां यत्त्रिपुंड्रस्य धारणम्

ਸ਼੍ਰੀ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ—ਵੇਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਦੇਸ਼ਿਤ—ਇਹੀ ਗੁਪਤ ਤੱਤ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਦਾ ਧਾਰਣ ਕਰਨਾ।

Verse 35

सनत्कुमार उवाच । त्रिपुंड्रस्य विधिं ब्रूहि भगवञ्जगतां पते । तत्त्वतो ज्ञातुमिच्छामि त्वत्प्रसादान्महेश्वर

ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਭਗਵਨ, ਜਗਤਾਂ ਦੇ ਪਤੀ, ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੋ। ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਤੱਤਵਤ: ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 36

कति स्थानानि किं द्रव्यं का शक्तिः का च देवता । किं प्रमाणं च कः कर्त्ता के मंत्रास्तस्य किं फलम्

ਕਿੰਨੇ ਸਥਾਨ ਹਨ, ਕਿਹੜਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਹੈ, ਕਿਹੜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹੜੀ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਹੈ? ਮਾਪ ਕੀ ਹੈ, ਕੌਣ ਕਰਤਾ ਯੋਗ ਹੈ, ਕਿਹੜੇ ਮੰਤ੍ਰ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਫਲ ਕੀ ਹੈ?

Verse 37

एतत्सर्वमशेषेण त्रिपुंड्रस्य च लक्षणम् । ब्रूहि मे जगतां नाथ लोकानुग्रहकाम्यया

ਹੇ ਜਗਤਾਂ ਦੇ ਨਾਥ, ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਦੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਬਿਨਾ ਕੁਝ ਛੱਡੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।

Verse 38

श्रीरुद्र उवाच । आग्नेयमुच्यते भस्म दग्धगोमयसंभवम् । तदेव द्रव्यमित्युक्तं त्रिपुंड्रस्य महामुने

ਸ਼੍ਰੀ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੋ ਭਸਮ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਹੀਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸੜੇ ਹੋਏ ਗੋਬਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੇ, ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਧਾਰਣ ਲਈ ਉਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 39

सद्योजातादिभिर्ब्रह्ममयैर्मंत्रैश्च पंचभिः । परिगृह्याग्निरित्यादिमंत्रैर्भस्माभिमंत्रयेत्

ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ ਆਦਿ ਬ੍ਰਹਮਮਯ ਪੰਜ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਭਸਮ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ; ਅਤੇ ‘ਅਗ્નਿ…’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਭਸਮ ਨੂੰ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰੇ।

Verse 40

मानस्तोकेति संमृंज्य शिरो लिंपेच्च त्र्यंबकम् । त्रियायुषादिभिर्मंत्रैर्ललाटे च भुजद्वये । स्कंधे च लेपयेद्भस्म सजलं मंत्रभावितम्

‘ਮਾਨਸਤੋਕੇ…’ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਿਆਂ ਸਿਰ ਨੂੰ ਮਲ ਕੇ ਲੇਪ ਕਰੇ; ਅਤੇ ‘ਤ੍ਰਯੰਬਕਮ্…’ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਤੇ ‘ਤ੍ਰਿਯਾਯੁਸ਼…’ ਆਦਿ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ, ਜਲ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ ਮੰਤ੍ਰ-ਭਾਵਿਤ ਭਸਮ ਨੂੰ ਲਲਾਟ, ਦੋਵੇਂ ਭੁਜਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਕੰਧਾਂ ਉੱਤੇ ਲਗਾਏ।

Verse 41

तिस्रो रेखा भवंत्येषु स्थानेषु मुनिपुंगव । भ्रुवोर्मध्यं समारभ्य यावदंतो भ्रुवोर्भवेत्

ਹੇ ਮੁਨਿਪੁੰਗਵ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਰੇਖਾਵਾਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ; ਜੋ ਭੌਂਹਾਂ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਭੌਂਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 42

मध्यमानामिकांगुल्योर्मध्ये तु प्रतिलोमतः । अंगुष्ठेन कृता रेखा त्रिपुंड्रस्याभिधीयते

ਮੱਧਮਾ ਅਤੇ ਅਨਾਮਿਕਾ ਉਂਗਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਪ੍ਰਤਿਲੋਮ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅੰਗੂਠੇ ਨਾਲ ਜੋ ਰੇਖਾ ਖਿੱਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਦੀ (ਉਚਿਤ) ਰੇਖਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 43

तिसृणामपि रेखाणां प्रत्येकं नव देवताः । अकारो गार्हपत्यश्च ऋग्भूर्लोको रजस्तथा

ਤਿੰਨੋਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇਕ ਲਈ ਨੌਂ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ ਦੇਵਤਾ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ‘ਅ’ ਅਕਾਰ, ਗਾਰ੍ਹਪਤ੍ਯ ਅਗਨੀ, ਋ਗਵੇਦ, ਭੂਰਲੋਕ ਅਤੇ ਰਜੋਗੁਣ (ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲਤਾ) ਆਦਿ।

Verse 44

आत्मा चैव क्रियाशक्तिः प्रातः सवनमेव च । महादेवस्तु रेखायाः प्रथमायास्तु देवता

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ, ਕ੍ਰਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਤਃ ਸਵਨ (ਸੋਮ-ਪੇਸ਼ਣ) ਵੀ ਹਨ। ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਰੇਖਾ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵਤਾ ਮਹਾਦੇਵ ਹੈ।

Verse 45

उकारो दक्षिणाग्निश्च नभः सत्त्वं यजुस्तथा । मध्यंदिनं च सवनमिच्छाशक्त्यंतरात्मकौ

‘ਉ’ ਉਕਾਰ, ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਗਨੀ, ਨਭ (ਮੱਧ ਅਕਾਸ਼), ਸੱਤ੍ਵਗੁਣ ਅਤੇ ਯਜੁਰਵੇਦ; ਅਤੇ ਮੱਧਯੰਦਿਨ ਸਵਨ—ਇਹ ਸਭ ਇੱਛਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਅੰਤਰਾਤਮਕ ਸਰੂਪ ਹਨ।

Verse 46

महेश्वरश्च रेखाया द्वितीयायाश्च देवता । मकाराहवनीयौ च परमात्मा तमो दिवः

ਦੂਜੀ ਰੇਖਾ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵਤਾ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹੈ। ਅਤੇ ‘ਮ’ ਮਕਾਰ, ਆਹਵਨੀਯ ਅਗਨੀ, ਪਰਮਾਤਮਾ, ਤਮੋਗੁਣ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕ (ਦਿਵਹ) ਵੀ ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ।

Verse 47

ज्ञानशक्तिः सामवेदस्तृतीयसवनं तथा । शिवश्चेति तृतीयाया रेखायाश्चाधिदेवता

ਜ੍ਞਾਨ-ਸ਼ਕਤੀ, ਸਾਮਵੇਦ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਸਵਨ ਵੀ; ਅਤੇ ਤੀਜੀ ਰੇਖਾ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵਤਾ ਸ਼ਿਵ ਹੈ।

Verse 48

एता नित्यं नमस्कृत्य त्रिपुंड्रं धारयेत्सुधीः । महेश्वरव्रतमिदं सर्ववेदेषु कीर्तितम्

ਇਨ੍ਹਾਂ (ਪਵਿੱਤਰ ਆਚਾਰਾਂ) ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਭਾਵ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਸੁਧੀ ਮਨੁੱਖ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਧਾਰੇ। ਇਹ ਮਹੇਸ਼ਵਰ (ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ਵਰਤ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 49

मुक्तिकामैर्नरैः सेव्यं पुनस्तेषां न संभवः । त्रिपुंड्रं कुरुते यस्तु भस्मना विधिपूर्वकम्

ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ ਨਰ ਇਸ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਫਿਰ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੋ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭਸਮ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 50

ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वनस्थो यतिरेव वा । महापातकसंघातैर्मुच्यते चोपपातकैः

ਚਾਹੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਹੋਵੇ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਹੋਵੇ, ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਯਤੀ-ਸੰਨਿਆਸੀ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਮਹਾਪਾਤਕਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਤੋਂ ਅਤੇ ਉਪਪਾਤਕਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 51

तथान्यैः क्षत्रविट्शूद्रस्त्रीगोहत्या दिपातकैः । वीरहत्याश्वहत्याभ्यां मुच्यते नात्र संशयः

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ—ਜਿਵੇਂ ਖ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼, ਸ਼ੂਦਰ, ਇਸਤਰੀ ਜਾਂ ਗਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ—ਅਤੇ ਵੀਰ-ਹੱਤਿਆ ਤੇ ਘੋੜੇ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਤੋਂ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 52

अमंत्रेणापि यः कुर्यादज्ञात्वा महिमोन्नतिम् । त्रिपुंड्रं भालपटले मुच्यते सर्वपातकैः

ਮੰਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਜੋ ਅਣਜਾਣੇ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਉੱਚੀ ਮਹਿਮਾ ਨਾ ਜਾਣਦਿਆਂ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਲਗਾ ਲਏ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 53

परद्रव्यापहरणं परदाराभिमर्शनम् । परनिंदा परक्षेत्रहरणं परपीडनम्

ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਧਨ ਚੋਰੀ ਕਰਨਾ, ਪਰਾਈ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਸੰਗ, ਨਿੰਦਿਆ, ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਹੜੱਪਣਾ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇਣਾ।

Verse 54

सस्यारामादिहरणं गृहदाहादिकर्म च । असत्यवादं पैशुन्यं पारुष्यं वेदविक्र यः । कूटसाक्ष्यं व्रतत्यागः कैतवं नीचसेवनम्

ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਬਗੀਚਿਆਂ ਦੀ ਚੋਰੀ, ਘਰ ਸਾੜਨਾ, ਝੂਠ ਬੋਲਣਾ, ਚੁਗਲੀ, ਕਠੋਰਤਾ, ਵੇਦ ਵੇਚਣਾ, ਝੂਠੀ ਗਵਾਹੀ, ਵਰਤ ਤੋੜਨਾ, ਧੋਖਾ ਅਤੇ ਨੀਚਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ।

Verse 55

गोभूहिरण्यमहिषी तिलकंबलवाससाम् । अन्नधान्यजलादीनां नीचेभ्यश्च परिग्रहः

ਗਊ, ਜ਼ਮੀਨ, ਸੋਨਾ, ਮੱਝ, ਤਿਲ, ਕੰਬਲ, ਕੱਪੜੇ, ਅੰਨ, ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਆਦਿ ਦਾ ਦਾਨ ਅਯੋਗ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਤੋਂ ਲੈਣਾ।

Verse 56

दासी वेश्याभुजंगेषु वृषलीषु नटीषु च । रजस्वलासु कन्यासु विधवासु च संगमः

ਦਾਸੀ, ਵੇਸਵਾ, ਨੀਚ ਜਾਤੀ ਦੀ ਔਰਤ, ਨਟੀ, ਮਾਹਵਾਰੀ ਵਾਲੀ ਔਰਤ, ਕੁਆਰੀ ਕੰਨਿਆ ਅਤੇ ਵਿਧਵਾ ਨਾਲ ਸੰਭੋਗ ਕਰਨਾ।

Verse 57

मांसचर्मरसादीनां लवणस्य च विक्रयः । एवमादीन्य संख्यानि पापानि विविधानि च

ਮਾਸ, ਚਮੜਾ, ਸ਼ਰਾਬ ਆਦਿ ਅਤੇ ਲੂਣ ਵੇਚਣਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਹੋਰ ਪਾਪ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 58

सद्य एव विनश्यंति त्रिपुंड्रस्य च धारणात् । शिवद्रव्यापहरणं शिवनिंदा च कुत्रचित्

ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਦੀ ਚੋਰੀ ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਵੀ।

Verse 59

निंदा च शिवभक्तानां प्रायश्चितैर्न शुद्ध्यति । रुद्राक्षा यस्य गात्रेषु ललाटे च त्रिपुंड्रकम्

ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਪਰ ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਰੁਦ੍ਰਾਖ਼ਸ਼ ਹੋਣ ਅਤੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਅਤਿ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 60

स चांडालोऽपि संपूज्यः सर्ववर्णोत्तमो भवेत् । यानि तीर्थानि लोकेऽस्मिन्गंगायाः सरितश्च याः

ਉਹ ਚਾਂਡਾਲ ਵੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਭੀ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਵਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜੋ ਜੋ ਤੀਰਥ ਹਨ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦੀਆਂ ਜੋ ਜੋ ਸਰਿਤਾਂ ਹਨ—

Verse 61

स्नातो भवति सर्वत्र ललाटे यस्त्रिपुंड्रधृक् । सप्तकोटिमहामंत्राः पंचाक्षरपुरःसराः

ਜਿਸ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਹੈ, ਉਹ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਹਰ ਥਾਂ ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਚਾਕਸ਼ਰੀ ਦੇ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਸੱਤ ਕਰੋੜ ਮਹਾਮੰਤ੍ਰ—

Verse 62

तथान्ये कोटिशो मंत्राः शैवाः कैवल्यहेतवः । ते सर्वे येन जप्ताः स्युर्यो बिभर्ति त्रिपुंड्रकम्

ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਣਗਿਣਤ ਸ਼ੈਵ ਮੰਤ੍ਰ, ਜੋ ਕੈਵਲ੍ਯ (ਮੋਖਸ਼) ਦੇ ਕਾਰਣ ਹਨ। ਜੋ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਉਹ ਸਭ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪੇ ਹੋਏ ਹੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 63

सहस्रं पूर्वजातानां सहस्रं च जनिष्यताम् । स्ववंशजानां मर्त्यानामुद्धरेद्यस्त्रिपुंड्रधृक्

ਜੋ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਪੂਰਵਜਾਂ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਮਰਤਿਆਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 64

इह भुक्त्वाखिलान्भोगान्दीर्घायुर्व्याधिवर्जितः । जीवितांते च मरणं सुखनैवं प्रपद्यते

ਇਥੇ ਉਹ ਸਭ ਭੋਗ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਦੀਰਘਾਯੂ ਅਤੇ ਰੋਗ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਅੰਤ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਖਦਾਇਕ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਮ੍ਰਿਤਿਉ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 65

अष्टैश्वर्यगुणोपेतं प्राप्य दिव्यं वपुः शुभम् । दिव्यं विमानमारुह्य दिव्यस्त्रीशतसेवितः

ਅੱਠ ਦਿਵ੍ਯ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਹ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸੈਂਕੜੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 66

विद्याधराणां सिद्धानां गंधर्वाणां महौजसाम् । इंद्रादिलोकपालानां लोकेषु च यथाक्रमम्

ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਵਿਦ੍ਯਾਧਰਾਂ, ਸਿੱਧਾਂ, ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਗੰਧਰਵਾਂ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗਮਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 67

भुक्त्वा भोगान्सुविपुलान्प्रजेशानां पुरेषु च । ब्रह्मणः पदमासाद्य तत्र कल्पशतं रमेत्

ਪ੍ਰਜੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭੋਗ ਭੋਗ ਕੇ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਸੌ ਕਲਪਾਂ ਤੱਕ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ।

Verse 68

विष्णोर्लोके च रमते यावद्ब्रह्मशतत्रयम्

ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਸੌ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 69

शिवलोकं ततः प्राप्य रमते कालमक्षयम् । शिवसायुज्यमाप्नोति न स भूयोऽभिजायते

ਫਿਰ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਅਖੰਡ ਕਾਲ ਤੱਕ ਰਮਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਿਵ-ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।

Verse 70

सर्वोपनिषदां सारं समालोच्य मुहुर्मुहुः । इदमेव हि निर्णीतं परं श्रेयस्त्रिपुंड्रकम्

ਸਭ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੇ ਸਾਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਇਹੀ ਨਿਰਣੇ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਹੀ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਹੈ।

Verse 71

एतत्त्रिपुंड्रमाहात्म्यं समासात्कथितं मया । रहस्यं सर्वभूतानां गोपनीयमिदं त्वया

ਇਸ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਦੇ ਮਹਾਤਮ ਨੂੰ ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਰਹੱਸ ਹੈ; ਤੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਰੱਖੀਂ।

Verse 72

इत्युक्त्वा भगवान्रुद्रस्तत्रैवांतरधीयत । सनत्कुमारोऽपि मुनिर्जगाम ब्रह्मणः पदम्

ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਰੁਦ੍ਰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਅੰਤਰਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਮੁਨੀ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 73

तवापि भस्मसंपर्कात्संजाता विमला मतिः । त्वमपि श्रद्धया पुण्यं धारयस्व त्रिपुंड्रकम्

ਪਵਿੱਤਰ ਭਸਮ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਨਿਰਮਲ ਬੁੱਧੀ ਜਾਗ ਪਈ ਹੈ। ਤੂੰ ਵੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪੁੰਨਮਈ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰ।

Verse 74

सूत उवाच । इत्युक्त्वा वामदेवस्तु शिवयोगी महातपाः । अभिमंत्र्य ददौ भस्म घोराय ब्रह्मरक्षसे

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਵਾਮਦੇਵ—ਸ਼ਿਵ-ਯੋਗੀ ਮਹਾਤਪਸਵੀ—ਨੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਭਸਮ ਨੂੰ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਕੇ ਘੋਰ ਬ੍ਰਹਮਰਾਕਸ਼ਸ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।

Verse 75

तेनासौ भालपटले चक्रे तिर्य क्त्रिपुंड्रकम् । ब्रह्मराक्षसतां सद्यो जहौ तस्यानुभावतः

ਉਸ ਭਸਮ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਤਿਰਛੀਆਂ ਤਿੰਨ ਰੇਖਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਬਣਾਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਬ੍ਰਹਮਰਾਕਸ਼ਸਤਾ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ।

Verse 76

स बभौ सूर्यसंकाशस्तेजोमण्डलमंडितः । दिव्यावयरूपैश्च दिव्यमाल्यांबरो ज्ज्वलः

ਉਹ ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ ਚਮਕਿਆ, ਤੇਜ ਦੇ ਮੰਡਲ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ। ਦਿਵ੍ਯ ਅੰਗ-ਰੂਪਾਂ ਤੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ, ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਲਾ ਤੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸੀ।

Verse 77

भक्त्या प्रदक्षिणीकृत्य तं गुरुं शिवयोगिनम् । दिव्यं विमानमारुह्य पुण्यलोकाञ्जगाम सः

ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਗੁਰੂ ਸ਼ਿਵ-ਯੋਗੀ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਪੁੰਨਮਈ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 78

वामदेवो महायोगी दत्त्वा तस्मै परां गतिम् । चचार लोके मूढात्मा साक्षादिव शिवः स्वयम्

ਵਾਮਦੇਵ ਮਹਾਯੋਗੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਮ ਗਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ ਕੇ, ਫਿਰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਿਆ—ਮੂੜ੍ਹ-ਚਿੱਤ ਜਿਹਾ ਦਿਸਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ—ਮਾਨੋ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸ਼ਿਵ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ।

Verse 79

य एतद्भस्ममाहात्म्यं त्रिपुंड्रं शृणुयान्नरः । श्रावयेद्वा पठेद्वापि स हि याति परां गतिम्

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਭਸਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਸੁਣੇ, ਜਾਂ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਵੇ, ਜਾਂ ਆਪ ਪਾਠ ਕਰੇ—ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 80

कथयति शिवकीर्तिं संसृतेर्मुक्तिहेतुं प्रणमति शिवयोगिध्येयमीशांघ्रिपद्मम् । रचयति शिवभक्तोद्भासि भाले त्रिपुंड्रं न पुनरिह जनन्या गर्भवासं भजेत्सः

ਜੋ ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਕਾਰਣ ਵਜੋਂ ਸ਼ਿਵ-ਕੀਰਤੀ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਿਵ-ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਧਿਆਨ-ਵਿਸ਼ਯ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਰਚਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਫਿਰ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਾਂ ਦੇ ਗਰਭ-ਵਾਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਭੋਗਦਾ।