Adhyaya 251
Dhanurveda-kathana (Exposition of Martial Science): Movements, Weapon-Operations, Combat Postures, and Battle Readiness
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਯੁੱਧ-ਭੂਮੀ ਦੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਹਾਰ-ਕ੍ਰਮਾਂ ਦੀ ਤਕਨੀਕੀ ਵਰਗੀਕਰਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਭ੍ਰਾਂਤ, ਉਦਭ੍ਰਾਂਤ, ਸ਼੍ਯੇਨਪਾਤ, ਆਕੁਲ ਆਦਿ—ਅਤੇ ਫਿਰ ਤਾਲੀਮ ਤੇ ਪਾਠ ਲਈ ਜੋੜੇ-ਨਾਮ ਅਤੇ ਸੰਰਚਨਾਤਮਕ ਇਕਾਈਆਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਪਾਠਕ੍ਰਮ: (1) ਖਡਗ-ਚਰਮ (ਤਲਵਾਰ-ਢਾਲ) ਵਿਧੀ, 32 ਅਵਸਥਾਵਾਂ—ਪ੍ਰਤਿਆਲੀਢ, ਆਲੀਢ, ਵਰਾਹ, ਲੁਲਿਤ ਆਦਿ; (2) ਮੱਲਯੁੱਧ/ਕੁਸ਼ਤੀ ਦੇ ਦਾਅ—ਮੋੜਨਾ, ਫੜਨਾ, ਉੱਪਰ/ਹੇਠਾਂ ਸੁੱਟਣਾ, ਰੋਕ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਤੇ ਛੁਡਾਉਣਾ; (3) ਦੰਡ/ਪਾਸ-ਬੰਧ ਦੇ ਭੇਦ ਅਤੇ ਵ੍ਯਸਤ-ਪਾਸ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਨਿਯਤ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ; (4) ਚਕ੍ਰ, ਸ਼ੂਲ, ਤੋਮਰ, ਗਦਾ, ਪਰਸ਼ੁ, ਮੁਦਗਰ, ਭਿੰਦਿਪਾਲ, ਲਗੁੜ, ਵਜ੍ਰ, ਪੱਟਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਖਡਗ ਦੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਮ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯੰਤਰ-ਕਰਮ। ਹਸਤ-ਮੁਦਰਾਵਾਂ, ਦੇਹ-ਲੱਛਣ/ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ/ਔਸ਼ਧੀ/ਵਿਧੀ-ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਵੀ ਗਿਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਸਮਾਪਤੀ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ-ਰਥਾਂ ਦਾ ਸ਼ਸਤ੍ਰੀਕਰਨ, ਅੰਕੁਸ਼ਧਾਰੀ, ਧਨੁਰਧਰ, ਖਡਗਧਾਰੀ, ਢਾਲਧਾਰੀ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ, ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਸੰਸਕਾਰ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਰਾਜਧਰਮ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਹੈ।
Shlokas
No shlokas available for this adhyaya yet.
Frequently Asked Questions
A codified taxonomy of martial practice: named movement/attack modes, enumerated stance-systems (including thirty-two sword-and-shield postures), and weapon-specific karmas (operations) extending from hand weapons to cakra and yantra (mechanical devices), plus prescribed roles and equipment for elephants, chariots, and protective units.
By presenting warfare as Agneya Vidya governed by dharma: weapons are consecrated with mantra, skill is disciplined through named and countable methods, and victory is ethically completed by the duty to protect and govern—aligning embodied mastery (bhukti) with righteous order and higher purpose (mukti-oriented restraint).