Adhyaya 248
Chapter 248: धनुर्वेदः (Dhanurveda — Science of War and Archery Discipline)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਧਨੁਰਵੇਦ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਕੇ ਯੁੱਧ-ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ‘ਚਤੁਸ਼ਪਾਦ’ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਰਥ, ਗਜ, ਅਸ਼ਵ ਅਤੇ ਪਦਾਤੀ—ਅਤੇ ਵੈਦਿਕ ਪਾਠ-ਪੱਧਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ-ਵਰਤੋਂ ਦੇ ‘ਪੰਜ ਭੇਦ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਪ੍ਰਕਸ਼ੇਪ੍ਯ (ਛੱਡ ਕੇ ਮਾਰਣ ਵਾਲੇ), ਪਾਣਿਮੁਕਤ (ਹੱਥ ਨਾਲ ਸੁੱਟਣ ਵਾਲੇ), ਯੰਤਰਮੁਕਤ (ਯੰਤਰ ਨਾਲ ਛੱਡਣ ਵਾਲੇ), ਅਮੁਕਤ (ਛੱਡੇ ਬਿਨਾਂ ਵਰਤਣ ਵਾਲੇ) ਸ਼ਸਤ੍ਰ, ਅਤੇ ਨਿਰਸਤ੍ਰ ਬਾਹੁਯੁੱਧ। ਫਿਰ ਸ਼ਸਤ੍ਰ–ਅਸਤ੍ਰ ਦਾ ਭੇਦ ਅਤੇ ਸਿੱਧੇ ਢੰਗ ਵਿਰੁੱਧ ਮਾਇਆ/ਛਲ ਵਾਲੇ ਢੰਗ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਕੇ ਯੰਤਰਮੁਕਤ, ਪਾਣਿਮੁਕਤ ਆਦਿ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਕਵਚ ਆਦਿ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ-ਸਜਜਤਾ, ਧਨੁਸ਼-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਸ਼ੂਲ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਮੁਕਾਬਲੇ, ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ-ਕ੍ਰਮ—ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਗੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ/ਵੈਸ਼ ਨੂੰ ਸਿਖਾਵੇ; ਸ਼ੂਦਰ ਵੀ ਅਭਿਆਸ, ਤਾਲੀਮ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਸਹਾਇਕ ਸੇਵਾ ਰਾਹੀਂ ਯੋਗ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਮਪਦ, ਵੈਸ਼ਾਖ, ਮੰਡਲ, ਆਲੀਢ, ਪ੍ਰਤਿਆਲੀਢ, ਵਿਕਟ, ਸੰਪੁਟ ਆਦਿ ਅਸਨ-ਮਾਪ ਅਤੇ ਧਨੁਰਵਿਦਿਆ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ—ਨਮਸਕਾਰ, ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਜ੍ਯਾ ਬੰਨ੍ਹਣ ਲਈ ਥਾਂ, ਨਾਭੀ/ਕਟੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਅੱਖ–ਕੰਨ ਰੇਖਾ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਾਨਾ, ਉਂਗਲਾਂ ਦੀ ਪਕੜ, ਖਿੱਚ-ਛੱਡ, ਫਾਲੋ-ਥਰੂ ਅਤੇ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਮੁਲਾਂਕਣ—ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਹੈ। ਤੀਰ ਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਦੇ ਮਿਆਰੀ ਮਾਪ ਦੱਸ ਕੇ ਇਹੀ ਨਿਯਮ ਘੋੜੇ, ਰਥ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਦੇ ਸੰਦਰਭਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਾਗੂ ਕਰਕੇ ਯੁੱਧਕਲਾ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
No shlokas available for this adhyaya yet.
Frequently Asked Questions
Precise operational metrics and biomechanics: stance geometry and spacing (vitasti/aṅgula-based), bow brace/clearance set to twelve aṅgulas, standardized bow and arrow lengths (3–4 hasta bows; 10–12 muṣṭi arrows), and a procedural aiming line maintained between the eye and the ear.
It frames martial skill as dharma-sādhana: disciplined posture, restraint, correct measure, and role-based duty (service to the king and protection of order) convert warfare-knowledge into a regulated vidyā aligned with righteous conduct rather than mere violence.