Ramayana — Ayodhya Kanda, Sarga 21, Shloka 51

अयोध्याकाण्डे एकविंशः सर्गः

Lakṣmaṇa’s militant counsel and Rāma’s dharma-based persuasion of Kausalyā

Devanagari script

यथैव ते पुत्र पिता तथाऽहं गुरु स्स्वधर्मेण सुहृत्तया च।न त्वाऽनुजानामि न मां विहायसुदुःखितामर्हसि गन्तुमेवम्।।2.21.51।।

Transliteration

yathaiva te putra pitā tathā 'haṃ

guruḥ svadharmeṇa suhṛttayā ca |

na tvā anujānāmi na māṃ vihāya

suduḥkhitām arhasi gantum evam || 2.21.51 ||

Translation

ପୁତ୍ର, ତୋ ପାଇଁ ପିତା ଯେପରି, ସେପରି ମୁଁ ମଧ୍ୟ—ସ୍ୱଧର୍ମରେ ଗୁରୁ ଓ ସୁହୃଦତାରେ ସ୍ନେହିନୀ। ମୁଁ ତୋତେ ଅନୁମତି ଦେଉନାହିଁ; ମୋତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତା କରି ଏଭଳି ଯିବା ତୋ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।

Word by Word

• यथा: as, just as
• यथा: सम्बन्ध/उपमान (manner/comparison marker)
• Type: Indeclinable
• Root: यथा (अव्यय-प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययम्; प्रकार/उपमानवाचक-अव्ययम् (indeclinable of manner/comparison)

• एव: indeed, exactly
• एव: निपात (emphasis)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय-प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययम्; अवधारणार्थक-निपातः (emphatic particle)

• ते: of you, your
• ते: षष्ठी-सम्बन्ध (possessor)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम-शब्दः; षष्ठी-विभक्तिः; एकवचनम्; (genitive singular)

• पुत्र: O son
• पुत्र: सम्बोधन (address)
• Type: Noun
• Root: पुत्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः; सम्बोधन-प्रथमा (सम्बोधन-विभक्तिः); एकवचनम् (vocative singular)

• पिता: father
• पिता: कर्ता (subject)
• Type: Noun
• Root: पितृ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः; प्रथमा-विभक्तिः; एकवचनम् (nominative singular)

• तथा: so, in the same way
• तथा: सम्बन्ध/प्रकार (manner marker)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय-प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययम्; प्रकारवाचक-अव्ययम् (indeclinable of manner: 'so/thus')

• अहम्: I
• अहम्: कर्ता (subject)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम-शब्दः; प्रथमा-विभक्तिः; एकवचनम् (nominative singular)

• गुरुः: (am) a preceptor/elder
• गुरुः: कर्ता-विशेषण/सम्बन्ध (predicate noun: 'as a guru')
• Type: Noun
• Root: गुरु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः; प्रथमा-विभक्तिः; एकवचनम् (nominative singular)

• स्वधर्मेण: by (my/one's) own duty
• स्वधर्मेण: करण (instrument/cause)
• Type: Noun
• Root: स्व + धर्म (प्रातिपदिकौ)
• Form: पुंलिङ्गः; तृतीया-विभक्तिः; एकवचनम् (instrumental singular); समासः—तत्पुरुषः (षष्ठी-तत्पुरुषः: स्वस्य धर्मः = स्वधर्मः)

• सुहृत्तया: through affection/friendliness
• सुहृत्तया: करण (instrument/cause)
• Type: Noun
• Root: सुहृद् (प्रातिपदिक) + ता (तद्धित-प्रत्ययः)
• Form: स्त्रीलिङ्गः; तृतीया-विभक्तिः; एकवचनम् (instrumental singular); भाववाचक-तद्धितान्तः (abstract noun: 'friendliness/affection')

• च: and
• च: समुच्चय (coordination)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय-प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययम्; समुच्चयार्थक-निपातः (conjunction)

• न: not
• न: निषेध (negation)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय-प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययम्; निषेधार्थक-निपातः (negation particle)

• त्वाम्: you
• त्वाम्: कर्म (object)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम-शब्दः; द्वितीया-विभक्तिः; एकवचनम् (accusative singular)

• अनुजानामि: I permit/allow
• अनुजानामि: क्रिया (verbal action)
• Type: Verb
• Root: अनु + √ज्ञा (धातु)
• Form: लट्-लकारः (present indicative); उत्तम-पुरुषः (1st person); एकवचनम्; परस्मैपदम्; धातुः—√ज्ञा (to know) उपसर्गः—अनु; अर्थः—अनुज्ञा/अनुमति (to permit)

• न: not
• न: निषेध (negation)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय-प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययम्; निषेधार्थक-निपातः (negation particle)

• माम्: me
• माम्: कर्म (object)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम-शब्दः; द्वितीया-विभक्तिः; एकवचनम् (accusative singular)

• विहाय: having left, abandoning
• विहाय: पूर्वकाल-क्रिया (prior action; gerundial)
• Type: Indeclinable
• Root: वि + √हा (धातु)
• Form: क्त्वान्त-अव्ययम् (absolutive/gerund); धातुः—√हा (to abandon/leave) उपसर्गः—वि; अर्थः—त्यक्त्वा (having left)

• सुदुःखिताम्: very distressed
• सुदुःखिताम्: कर्म-विशेषण (object qualifier)
• Type: Adjective
• Root: सु + दुःखित (प्रातिपदिक; कृदन्त-विशेषण)
• Form: स्त्रीलिङ्गः; द्वितीया-विभक्तिः; एकवचनम् (accusative singular); विशेषणम् (qualifying 'माम्')

• अर्हसि: you ought/are fit
• अर्हसि: क्रिया (verbal action)
• Type: Verb
• Root: √अर्ह् (धातु)
• Form: लट्-लकारः (present indicative); मध्यम-पुरुषः (2nd person); एकवचनम्; परस्मैपदम्; धातुः—√अर्ह् (to be fit/ought)

• गन्तुम्: to go
• गन्तुम्: प्रयोजन/क्रियार्थ (purpose infinitive; complement of 'अर्हसि')
• Type: Verb
• Root: √गम् (धातु) + तुमुन् (कृत्-प्रत्ययः)
• Form: तुमुनन्त-क्रियार्थक-नपुंसकलिङ्ग-एकवचनम् (infinitive); धातुः—√गम् (to go)

• एवम्: thus, in this manner
• एवम्: प्रकार (manner)
• Type: Indeclinable
• Root: एवम् (अव्यय-प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययम्; प्रकारवाचक-अव्ययम् (indeclinable: 'thus/in this manner')

Context

By virtue of my own duty and affection towards you, O my son! I am as much your preceptor as your father is. I will not grant you permission. You should not go, leaving me deeply distressed.

Characters & Entities

• Kausalya
• Rama
• father (Dasharatha, implied)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is framed as layered obligations: a mother claims a rightful, guiding authority (guru) grounded in duty and affection, not merely emotion.

What is the narrative situation?

Kausalya, recovering from shock, directly tells Rama she cannot consent to his departure for the forest.

Which character virtue is emphasized?

Maternal responsibility and protective love, expressed as a moral claim rather than only grief.