Ramayana — Ayodhya Kanda, Sarga 21, Shloka 63

अयोध्याकाण्डे एकविंशः सर्गः

Lakṣmaṇa’s militant counsel and Rāma’s dharma-based persuasion of Kausalyā

Devanagari script

प्रसादयन्नरवृषभ स्समातरं पराक्रमाज्जिगमिषुरेव दण्डकान्।अथानुजं भृशमनुशास्य दर्शनंचकार तां हृदि जननीं प्रदक्षिणम्।।2.21.63।।

Transliteration

prasādayan naravṛṣabhaḥ samātaraṁ parākramāj jigamiṣur eva daṇḍakān | athānujaṁ bhṛśam anuśāsya darśanaṁ cakāra tāṁ hṛdi jananīṁ pradakṣiṇam || 2.21.63 ||

Translation

ମାତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି, ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ—ପରାକ୍ରମରେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ କରି—ତାପରେ ଅନୁଜକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ କଠୋର ଉପଦେଶ ଦେଲେ; ଏବଂ ହୃଦୟଭକ୍ତିରେ ଜନନୀଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କଲେ।

Word by Word

• प्रसादयन्: while pacifying / appeasing
• प्रसादयन्: कर्ता (कर्तृसमानाधिकरणः)
• Type: Verb
• Root: प्र+सद् (धातु) → प्रसादयत् (कृदन्त, शतृ)
• Form: कृदन्तः (वर्तमानकाले शतृ-प्रत्ययान्तः), प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्, पुल्लिङ्गम्; क्रियाविशेषणभावेन (समकालिकक्रिया) — 'प्रसादयन्' = while pacifying

• नरवृषभः: the bull among men / best of men
• नरवृषभः: कर्ता
• Type: Noun
• Root: नर + वृषभ (प्रातिपदिक) (समास)
• Form: पुल्लिङ्गम्, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (नराणां वृषभः) — 'best of men'

• स: he
• स: कर्ता
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्गम्, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम् (तद्-शब्दः: सः → स)

• मातरम्: mother
• मातरम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: मातृ (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गम्, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• पराक्रमात्: from/through valor; courageously
• पराक्रमात्: हेतु (कारणम्)
• Type: Noun
• Root: पराक्रम (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्गम्, पञ्चमी-विभक्तिः, एकवचनम्; हेतौ/कारणे (ablative of cause)

• जिगमिषुः: wishing to go
• जिगमिषुः: कर्ता (विशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: गम् (धातु) → जिगमिषु (इच्छार्थक-प्रातिपदिक, सन्/इच्छा)
• Form: पुल्लिङ्गम्, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; इच्छार्थक-विशेषणम् (गन्तुम् इच्छन्)

• एव: indeed / just
• एव: सम्बन्ध/निपात (अवधारणम्)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; निश्चय/अवधारणार्थक-निपातः

• दण्डकान्: to the Dandaka (region/forest)
• दण्डकान्: कर्म (गमनस्य)
• Type: Noun
• Root: दण्डक (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्गम्, द्वितीया-विभक्तिः, बहुवचनम्; देशविशेषः (दण्डकारण्य-प्रदेशः)

• अथ: then / thereafter
• अथ: सम्बन्ध/निपात (अनन्तरता)
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; अनुक्रम/अनन्तरार्थक-निपातः

• अनुजम्: the younger brother
• अनुजम्: कर्म (अनुशासनस्य)
• Type: Noun
• Root: अनुज (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्गम्, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• भृशम्: exceedingly / greatly
• भृशम्: सम्बन्ध/क्रियाविशेषणम्
• Type: Indeclinable
• Root: भृशम् (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; क्रियाविशेषणम् (तीव्रार्थक-अव्ययम्)

• अनुशास्य: having instructed / having admonished
• अनुशास्य: सम्बन्ध (पूर्वकालिकक्रिया)
• Type: Verb
• Root: अनु+शास् (धातु) → अनुशास्य (क्त्वान्त/ल्यबन्त कृदन्त)
• Form: कृदन्तः (क्त्वान्त/ल्यबन्त-अव्ययभावः), पूर्वकालिकक्रिया — 'having instructed/commanded'

• दर्शनम्: a visit / seeing (paying respects)
• दर्शनम्: कर्म (चकार इत्यस्य)
• Type: Noun
• Root: दर्शन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गम्, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• चकार: did / performed / made
• चकार: क्रिया
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु) → चकार (लिट्)
• Form: लिट्-लकारः (परस्मैपदम्), प्रथम-पुरुषः, एकवचनम्

• ताम्: her / that (lady)
• ताम्: कर्म (प्रदक्षिणं चकार इत्यस्य)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गम्, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• हृदि: in (his) heart
• हृदि: अधिकरण
• Type: Noun
• Root: हृद् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गम्, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्; अधिकरणम्

• जननीम्: the mother
• जननीम्: कर्म (ताम् इत्यस्य विशेषणम्)
• Type: Noun
• Root: जननी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गम्, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; 'मातरम्' इत्यस्य समानार्थक-विशेषण/अप्पोजिशन

• प्रदक्षिणम्: circumambulation (keeping to the right)
• प्रदक्षिणम्: कर्म (चकार इत्यस्य)
• Type: Noun
• Root: प्रदक्षिण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गम्, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; क्रियाविशेषणवत् (प्रदक्षिणं चकार = circumambulated)

Context

O Rama! who can commit excesses on you, when you stand like Yama, god of death, protected by me with my bow?

Characters & Entities

• Rāma
• Kauśalyā (mother/jananī/devī)
• Lakṣmaṇa (anuja)
• Daṇḍaka forest

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is enacted through respectful conduct: calming elders, guiding juniors responsibly, and honoring one’s mother with reverence even amid personal hardship.

What is the narrative situation?

After persuading his mother and preparing for exile, Rāma instructs Lakṣmaṇa and performs a reverential circumambulation of Kauśalyā before departure.

Which character virtue is emphasized?

Rāma’s composure and reverence—courage in action joined with gentleness toward family and strict adherence to proper conduct.