Adhyaya 57: The Ninefold Divisions of Bharata: Mountains, Rivers, and Peoples

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे गङ्गावतारो नाम षट्पञ्चाशोऽध्यायः । सप्तपञ्चाशोऽध्यायः- ५७ । क्रौष्टुकिरुवाच भगवन् ! कथितन्त्वेतज्जम्बूद्वीपं समासतः । यदेतद्भवता प्रोक्तं कर्म नान्यत्र पुण्यदम् ॥

Demikianlah berakhir bab kelima puluh enam daripada Śrī Mārkaṇḍeya Purāṇa, yang dinamakan “Turunnya Sungai Gaṅgā”. Kini bab kelima puluh tujuh. Krausṭuki berkata: “Wahai yang mulia, tuan telah merumuskan Jambūdvīpa; dan tuan juga menyatakan bahawa karma tidak mendatangkan pahala kebajikan di tempat lain sebagaimana di sini.”

Verse 2

पापाय वा महाभाग ! वर्जयित्वा तु भारतम् । इतः स्वर्गश्च मोक्षश्च मध्यञ्चान्तञ्च गम्यते ॥

Wahai yang amat beruntung, selain Bhārata—sama ada kerana dosa atau sebab yang lain—dari sana seseorang mencapai syurga dan juga mokṣa (pembebasan), serta tujuan-tujuan pertengahan dan tujuan yang terakhir.

Verse 3

न खल्वन्यत्र मर्त्यानां भूमौ कर्म विधीयते । तस्माद्विस्तरशो ब्रह्मन् ! ममैदद्भारतं वद ॥

Sesungguhnya, bagi manusia, tindakan (sebagai jalan yang ditetapkan) tidak diperintahkan di tempat lain di bumi. Oleh itu, wahai Brahmana, ceritakanlah kepadaku tentang Bhārata ini dengan terperinci.

Verse 4

ये चास्य भेदाः यावन्तो यथावत् स्थितिरेव च । वर्षोऽयं द्विजशार्दूल ! ये चास्मिन् देशपर्वताः ॥

Wahai harimau di antara golongan dua kali lahir, beritahulah kepadaku berapa banyak pembahagian wilayah ini, susunan yang sewajarnya, serta negeri-negeri dan gunung-ganang yang terdapat dalam varṣa ini.

Verse 5

मार्कण्डेय उवाच भारतस्यास्य वर्षस्य नव भेदान्निबोध मे । समुद्रान्तरिता ज्ञेयास्ते त्वगम्याः परस्परम् ॥

Mārkaṇḍeya berkata: “Pelajarilah daripadaku sembilan bahagian Bhārata-varṣa ini. Ketahuilah bahawa semuanya dipisahkan oleh lautan dan tidak saling dapat diakses.”

Verse 6

इन्द्रद्वीपः कशेरुमांस्ताम्रवर्णो गभस्तिमान् । नागद्वीपस्तथा सौम्यो गान्धर्वो वारुणस्तथा ॥

Indradvīpa, Kaśerumān, Tāmravarṇa dan Gabhastimān; demikian juga Nāgadvīpa, Saumya, Gāndharva dan Vāruṇa—semuanya dinamakan sebagai dvīpa/wilayah.

Verse 7

अयन्तु नवमस्तेषां द्वीपः सागरसंवृतः । योजनानां हसस्त्रं वै द्वीपोऽयं दक्षिणोत्तरात् ॥

Sesungguhnya inilah yang kesembilan di antara mereka: sebuah pulau (dvīpa) yang dikelilingi lautan. Luasnya seribu yojana, diukur dari selatan ke utara.

Verse 8

पूर्वे किराता यस्यान्ते पश्चिमे यवनास्तथा । ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चान्तः स्थिताः द्विज ॥

Di pinggir timur ada kaum Kirāta, dan di pinggir barat juga kaum Yavana. Pada sempadan pula ditempatkan Brāhmaṇa, Kṣatriya, Vaiśya dan Śūdra, wahai yang dua kali lahir.

Verse 9

इज्याध्यायवणिज्याद्यैः कर्मभिः कृतपावनाः । तेषां संव्यवहारश्च एभिः कर्मभिरिष्यते ॥

Mereka disucikan melalui perbuatan seperti yajña/ibadat, pengajian Veda, perdagangan dan seumpamanya; dan pergaulan sosial mereka diakui sebagai berlangsung melalui pekerjaan-pekerjaan itulah.

Verse 10

स्वर्गापवर्गप्राप्तिश्च पुण्यं पापञ्च वै तदा । महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षपर्वतः ॥

Kemudian ada pencapaian syurga dan pembebasan (mokṣa); dan ada juga pahala serta dosa. Di negeri itu terdapat gunung Mahendra, Malaya, Sahya, Śuktimān dan gunung Ṛkṣa.

Verse 11

विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैवात्र कुलाचलाः । तेषां सहस्रशश्चान्ये भूधराः ये समीपगाः ॥

Gunung Vindhya dan Pāriyātra—demikianlah terdapat tujuh sistem gunung ‘kulācala’ di sini. Dan di dekatnya ada ribuan gunung lain yang menjadi penopang.

Verse 12

विस्तारोच्छ्रयिणो रम्या विपुलाश्चात्र सानवः । कोलाहलः सवैभ्राजो मन्दरो दर्दुराचलः ॥

Di sini terdapat banjaran-banjaran gunung yang indah dan luas, terbentang jauh serta menjulang tinggi, beserta rabung-rabungnya: Kolāhala, Vaibhrāja, Mandara, dan Gunung Dardura.

Verse 13

वातस्वनो वैद्युतश्च मैनाकः स्वरसस्तथा । तुङ्गप्रस्थो नागगिरि रोचनः पाण्डराचलः ॥

Vātasvana dan Vaidyuta; Maināka dan Svarasa; Tuṅgaprastha, Nāgagiri, Rocana, dan Pāṇḍarācala—(inilah gunung-gunung yang terdapat di sana).

Verse 14

पुष्पो गिरिर्दुर्जयन्तो रैवतोऽर्बुद एव च । ऋष्यमूकः सगोमन्तः कूटशैलः कृतस्मरः ॥

Puṣpagiri, Durjayanta, Raivata, dan Arbuda; Ṛṣyamūka, Gomanta, Kūṭaśaila, dan Kṛtasmara—(ini juga gunung-gunung).

Verse 15

श्रीपर्वतश्चकोरश्च शतशोऽन्ये च पर्वताः । तैर्विमिश्रा जनपदा म्लेच्छाश्चार्याश्च भागशः ॥

Śrīparvata dan Cakora, serta ratusan gunung yang lain. Bersama mereka, wilayah-wilayah saling berbaur—mleccha dan ārya, masing-masing pada bahagian mereka sendiri.

Verse 16

तैः पीयन्ते सरित्श्रेष्ठा यास्ताः सम्यङ्निबोध मे । गङ्गा सरस्वती सिन्धुश्चन्द्रभागा तथापरा ॥

Dengarlah daripadaku dengan tepat tentang sungai-sungai yang terbaik, yang airnya diminum: iaitu Gaṅgā, Sarasvatī, Sindhu, serta Candrabhāgā dan yang lain-lain.

Verse 17

यमुना च शतद्रुश्च वितस्तेरावती कुहुः । गोमती धूतपापा च बाहुदा सदृशद्वती ॥

Juga (sungai-sungai) Yamunā, Śatadru, Vitastā, Rāvatī, Kuhū, Gomatī, Dhūtapāpā, Bāhudā, dan Sadṛśadvatī.

Verse 18

विपाशा देविका रङ्क्षुर्निश्चीरा गण्डकी तथा । कौशिकी चापगा विप्र ! हिमवत्पादनिःसृताः ॥

Vipāśā, Devikā, Raṅkṣu, Niścīrā, dan juga Gaṇḍakī; serta Kauśikī dan Āpagā—wahai brāhmaṇa—itulah sungai-sungai yang mengalir keluar dari kaki (yakni lereng) Himavat.

Verse 19

वेदस्मृतिर्वेदवती वृत्रघ्री सिन्धुरेव च । वेण्वा सानन्दनी चैव सदानीरा मही तथा ॥

(Sungai-sungai) Vedasṃṛti, Vedavatī, Vṛtraghrī, dan juga Sindhu; Veṇvā, Sānandanī, Sadānīrā, dan demikian pula Mahī.

Verse 20

पारा चर्मण्वती नूपी विदिशा वेत्रवत्यपि । शिप्रा ह्यवर्णो च तथा पारियात्राश्रयाः स्मृताः ॥

Pārā, Carmaṇvatī, Nūpī, Vidiśā, dan juga Vetravatī; Śiprā dan demikian pula Avarṇā—semuanya dikenang sebagai sungai-sungai yang bernaung di (yakni berkaitan dengan) banjaran/daerah Pāriyātra.

Verse 21

शोणो महानदश्चैव नर्मदा सुरथाद्रिजा । मन्दाकिनी दशार्णा च चित्रकूटा तथापरा ॥

(Sungai-sungai) Śoṇa, Mahānadā, Narmadā, Surathādrijā; Mandākinī, Daśārṇā, serta Citrakūṭā dan yang lain-lain.

Verse 22

चित्रोत्पला सतमसा करमोदा पिशाचिका । तथान्या पिप्पलिश्रोणिर्विपाशा वञ्जुला नदी ॥

(Sungai-sungai) Citrotpalā, Satamasā, Karamodā, Piśācikā; dan yang lain-lain juga—Pippaliśroṇī, Vipāśā, serta sungai Vañjulā.

Verse 23

सुमेरुजा शुक्तिमती शकुली त्रिदिवाक्रमुः । (विन्ध्य) (स्कन्ध) पादप्रसूता वै तथान्या वेगवाहिनी ॥

(Sungai-sungai) Sumerujā, Śuktimatī, Śakulī, Tridivākramuḥ; serta sungai-sungai lain yang dikatakan lahir dari kaki pergunungan (Vindhya/Skandha—bacaan tidak pasti), dan satu lagi bernama Vegavāhinī.

Verse 24

शिप्रा पयोष्णी निर्विन्ध्या तापी सनिषधावती । वेण्या वैतरणी चैव सिनीवाली कुमुद्वती ॥

(Sungai-sungai) Śiprā, Payoṣṇī, Nirvindhyā, Tāpī, Saniṣadhāvatī; Veṇyā, Vaitaraṇī, serta Sinīvālī dan Kumudvatī.

Verse 25

करतोया महागौरी दुर्गा चान्तःशिरा तथा । (ऋक्ष) (विन्ध्य) पादप्रसूता स्ता नद्यः पुण्यजलाḥ शुभाḥ ॥

(Sungai-sungai) Karatoyā, Mahāgaurī, Durgā, dan juga Antaḥśirā—sungai-sungai ini dikatakan muncul dari kaki pergunungan (Ṛkṣa/Vindhya—bacaan tidak pasti), bersifat mujarab dan membawa air suci.

Verse 26

गोदावरी भीमरथा कृष्णा वेण्याऽथापरा । तुंगभद्रा सुप्रयोगा वाह्या कावेरी तथापगा ॥

Godāvarī, Bhīmarathā, Kṛṣṇā dan Veṇyā; juga Tuṅgabhadrā, Suprayogā, Vāhyā dan Kāverī—sungai-sungai ini disebut sebagai aliran suci yang terus mengalir ke hadapan.

Verse 27

पादविनिष्क्रान्ता इत्येताḥ सरिदुत्तमाः । कृतमाला ताम्रपर्णो पुष्पजा सूत्पलावती ॥

Sungai-sungai ini dikatakan yang terbaik, ‘memancar dari kaki’ (banjaran seperti Sahya dan Vindhya). Antaranya ialah Kṛtamālā, Tāmraparṇā, Puṣpajā dan Sūtpalāvatī.

Verse 28

मलयाद्रिसमुद्भूता नद्यः शीतजलास्त्विमाः । पितृसोमर्षिकुल्या च इक्षुका त्रिदिवा च या ॥

Sungai-sungai ini, yang lahir dari Gunung Malaya, berair sejuk: Pitṛsomarṣikulyā, Ikṣukā, dan juga Tridivā.

Verse 29

लाङ्गूलिनी वंशकरा महेन्द्रप्रभवाः स्मृताः । ऋषिकुल्या कुमारी च मन्दगा मन्दवाहिनी ॥

Lāṅgūlinī dan Vaṃśakarā diingati sebagai yang berpunca dari Mahendra. Juga (ada) Ṛṣikulyā, Kumārī, Mandagā dan Mandavāhinī.

Verse 30

कृपा पलाशिनी चैव शुक्तिमत्प्रभवाः स्मृताः । सर्वाः पुण्याः सरस्वत्यः सर्वा गङ्गाः समुद्रगाः ॥

Kṛpā dan Palāśinī juga diingati sebagai yang berpunca dari Śuktimat. Semua sungai ini suci—setiap satu ialah Sarasvatī, setiap satu ialah Gaṅgā—mengalir terus hingga ke lautan.

Verse 32

विश्वस्य मातरः सर्वाः सर्वपापहराः स्मृताः । अन्याः सहस्रशश्चोक्ताः क्षुद्रनद्यो द्विजोत्तम ॥ प्रावृट्कालवहाः सन्ति सदाकालवहाश्च याः । मत्स्याश्वकूटाः कुल्याश्च कुन्तलाः काशिकोशलाः ॥

Semua sungai dikenang sebagai ibu-ibu dunia, yang menghapuskan segala dosa. Dan ribuan lagi sungai kecil turut disebut, wahai yang terbaik antara kaum dwija. Ada yang mengalir pada musim hujan, dan ada yang mengalir sepanjang tahun—seperti Matsyāśvakūṭā, Kulyā, Kuntalā, dan Kāśikośalā.

Verse 33

अथर्वाश्चार्कलिङ्गाश्च मलकाश्च वृकैः सह । मध्यदेश्या जनपदाः प्रायशोऽमी प्रकीर्तिताः ॥

Atharvā, Arkaliṅga, dan Malaka—bersama-sama dengan Vṛka—itulah, pada umumnya, negeri-negeri (janapada) di Wilayah Tengah yang telah dihuraikan.

Verse 34

सह्यस्य चोत्तरे या तु यत्र गोदावरी नदी । पृथिव्यामपि कृतस्त्रायां स प्रदेशो मनोरमः ॥

Di utara banjaran Sahya, tempat mengalirnya sungai Godāvarī, kawasan itu sungguh mempesona—seperti tanah yang dibentuk dengan indah di atas bumi.

Verse 35

गोवर्धनं पुरं रम्यं भार्गवस्य महात्मनः । वाह्लीका वाटधानाश्च आभीराः कालतोयकाः ॥

Govardhana ialah sebuah kota yang indah milik keturunan Bhārgava yang berjiwa agung. (Turut disebut) kaum Vāhlīka, Vāṭadhāna, Ābhīra, dan Kālatoyaka.

Verse 36

अपरान्ताश्च शूद्राश्च पल्लवाश्चर्मखण्डिकाः । गान्धारा गबलाश्चैव सिन्धुसौवीरमद्रकाः ॥

Aparānta, Śūdra, Pallava, dan Carmakhaṇḍika; juga Gāndhāra, Gabala, serta bangsa Sindhu–Sauvīra–Madraka (turut disebut).

Verse 37

शतद्रुजाः कलिङ्गाश्च पारदाः हालमूषिकाः । माठराः बहुभद्राश्च कैकेया दशमालिकाः ॥

Terdapat kaum Śatadruja, Kaliṅga, Pārada, dan Hālamūṣika; juga Māṭhara, Bahubhadra, Kaikeya, serta Daśamālika—mereka ini termasuk antara bangsa-bangsa yang disebutkan.

Verse 38

क्षत्रियोपनिवेशाश्च वैश्यशूद्रकुलानि च । काम्बोजा दरदाश्चैव वर्वरा हर्षवर्धनाः ॥

Ada juga penempatan Kṣatriya, serta klan-klan Vaiśya dan Śūdra; dan juga kaum Kāmboja, Darada, Varvara, serta Harṣavardhana.

Verse 39

चीनाश्चैव तुखाराश्च बहुला बाह्यतो नराः । आत्रेयाश्च भरद्वाजाः पुष्कलाश्च कशेरुकाः ॥

Ada kaum Cīna dan Tukhāra, serta banyak bangsa yang mendiami wilayah di luar (tanah pusat); juga Ātreya dan Bhāradvāja, Puṣkala dan Kaśeruka.

Verse 40

लम्पाकाः शूलकाराश्च चूलिका जागुडैः सह । औषधाश्चानिमद्राश्च किरातानां च जातयः ॥

Terdapat Lampāka, Śūlakāra, dan Cūlika bersama Jāguḍa; juga Auṣadha dan Animadra; serta pelbagai suku kaum Kirāta.

Verse 41

तामसा हंसमार्गाश्च काश्मीरास्तुङ्गनास्तथा । शूलिकाः कुहकाश्चैव ऊर्णा दर्वास्तथैव च ॥

Ada kaum Tāmasa dan Haṃsamārga; kaum Kāśmīra dan juga Tuṅgana; kaum Śūlika dan Kuhaka; serta Ūrṇa dan Darva juga.

Verse 42

एते देशा ह्युदीच्यास्तु प्राच्यान्देशान्निबोध मे । अध्रारका मुदकरा अन्तर्गिर्या बहिर्गिराः ॥

Inilah sesungguhnya negeri-negeri di utara (udīcya); kini dengarlah daripadaku tentang negeri-negeri di timur: Adhrāraka, Mudakara, Antargirya, dan Bahirgira.

Verse 43

यथा प्रवङ्गा रङ्गेया मानदा मानवर्तिकाः । ब्राह्मोत्तराः प्रविजया भार्गवा ज्ञेयमल्लकाः ॥

Demikian juga (antara negeri-negeri timur) ialah Pravaṅga, Raṅgeya, Mānadā, Mānavartika; Brāhmottara, Pravijaya, Bhārgava, dan Jñeyamallaka.

Verse 44

प्राग्ज्योतिषाश्च मद्राश्च विदेहास्ताम्रलिप्तकाः । मल्ला मगधगोमन्ताः प्राच्या जनपदाः स्मृताः ॥

Prāgjyotiṣa, Madrā, Videha dan Tāmraliptaka; Malla, Magadha dan Gomanta—semuanya diingati sebagai negeri-negeri timur.

Verse 45

अथापरे जनपदा दक्षिणापथवासिनः । पुण्ड्राश्च केवलाश्चैव गोलाङ्गूलास्तथैव च ॥

Kini (akan aku sebutkan) negeri-negeri lain—mereka yang mendiami laluan selatan (Dakṣiṇāpatha): Puṇḍra, Kevala, dan juga Golāṅgūla.

Verse 46

शैलूषा मूषिकाश्चैव कुसुमा नामवासकाः । महाराष्ट्रा माहिषका कलिङ्गाश्चैव सर्वशः ॥

Śailūṣa dan Mūṣika; Kusuma yang tinggal di tempat bernama Nāmavāsaka; Mahārāṣṭra, Māhiṣaka, dan Kaliṅga di setiap wilayah.

Verse 47

आभीराः सह वैशिक्या आढक्याः शबराश्च ये । पुलिन्दा विन्ध्यमौलेया वैदर्भा दण्डकैः सह ॥

Kaum Ābhīra bersama kaum Vaiśikya; kaum Āḍhakya dan Śabara; kaum Pulinda, para penghuni Vindhya, serta rakyat Vidarbha, beserta kaum Daṇḍaka.

Verse 48

पौरिका मौलिकाश्चैव अश्मका भोगवर्धनाः । नैषिकाः कुन्तला अन्धा उदिभदा वनदारकाः ॥

Kaum Paurika dan Maulika; kaum Aśmaka dan Bhogavardhana; kaum Naiṣika, Kuntala, Andha, Udibhadā, serta Vanadāraka.

Verse 49

दाक्षिणात्यास्त्वमी देशा अपरान्तान् निबोध मे । सूर्‍पारकाः कालिबला दुर्गाश्चानीकटैः सह ॥

Inilah sesungguhnya negeri-negeri selatan. Kini dengarlah daripadaku tentang Aparānta (wilayah barat): kaum Sūrpāraka, Kālibala dan Durga, bersama kaum Ānīkaṭa.

Verse 50

पुलिन्दाश्च सुमीनाश्च रूपपाः स्वापदैः सह । तथा कुरुमिनश्चैव सर्वे चैव कठाक्षराः ॥

Kaum Pulinda, Sumīna, Rūpapa bersama kaum Svāpada; demikian juga kaum Kurumina—sesungguhnya semuanya itu disebut Kaṭhākṣara.

Verse 51

नासिक्यावाश्च ये चान्ये ये चैवोत्तरनर्मदाः । भीरुकच्छाः समाहेयाः सह सारस्वतैरपि ॥

Kaum Nāsikyāvās (yang mendiami Nāsikya) dan bangsa-bangsa lain; juga mereka yang berada di utara Sungai Narmadā; kaum Bhīrukaccha dan Samāheya, serta kaum Sārasvata juga.

Verse 52

काश्मीराश्च सुराष्ट्राश्च अवन्त्याश्चार्बुदैः सह । इत्येते ह्यपरान्ताश्च शृणु विन्ध्यनिवासिनः ॥

Kaśmīra, Surāṣṭra dan Avanti bersama Ārbuda—itulah sesungguhnya Aparānta. Sekarang dengarlah tentang para penghuni wilayah Vindhya.

Verse 53

सरजाश्च करूषाश्च केरलाश्चोत्कलैः सह । उत्तमर्णा दशार्णाश्च भोज्याः किष्किन्धकैः सह ॥

Kaum Saraja dan Karūṣa; kaum Kerala bersama Utkala; kaum Uttamarṇa dan Daśārṇa; serta kaum Bhojya bersama Kiṣkindhaka.

Verse 54

तोशलाः कोशलाश्चैव त्रैपुरा वैदिशास्तथा । तुम्बुरास्तुम्बुलाश्चैव पटवो नैषधेः सह ॥

Kaum Tośala dan Kośala; kaum Traipura dan juga Vaidiśa; kaum Tumbura dan Tumbula; serta kaum Paṭava bersama Naiṣadha.

Verse 55

अन्नजास्तुष्टिकाराश्च वीरहोत्रा ह्यवन्तयः । एते जनपदाः सर्वे विन्ध्यपृष्ठनिवासिनः ॥

Kaum Annajā, Tuṣṭikāra, Vīrahotra dan Avanti—semua janapada ini mendiami lereng belakang (pedalaman) Vindhya.

Verse 56

अतो देशान् प्रवक्ष्यामि पर्वताश्रयिणश्च ये । नीहाराः हंसमार्गाश्च कुरवो गुर्गणाः खसाः ॥

Kini akan aku huraikan negeri-negeri serta mereka yang mendiami pergunungan: Nīhāra, Haṃsamārga, Kuru, Gurgaṇa dan Khasa.

Verse 57

कुन्तप्रावरणाश्चैव ऊर्णा दार्वाः सकृत्रकाः । त्रिगर्ता गालवाश्चैव किरातास्तामसैः सह ॥

Selain itu terdapat kaum Kuntaprāvaraṇa, Ūrṇa, Dārvāḥ dan Sakṛtrakāḥ; demikian juga Trigarta dan Gālava, serta Kirāta bersama Tāmasa.

Verse 58

कृतत्रेतादिकश्चात्र चतुर्युगकृतो विधिः । एतत्तु भारतं वर्षं चतुः संस्थानसंस्थितम् ॥

Di sini, ketetapan yang berkenaan dengan Kṛta, Tretā dan yuga-yuga yang lain ditegakkan sebagai aturan bagi empat yuga. Dan Bhārata-varṣa ini ditetapkan dalam empat susunan (empat “saṃsthāna”).

Verse 59

दक्षिणापरतो ह्यस्य पूर्वेण च महोदधिः । हिमवानुत्तरेणास्य कार्मुकस्य यथा गुणः ॥

Di selatan dan baratnya terbentang lautan; di timurnya juga ada samudra besar; di utaranya ialah Himavān—bagaikan tali busur yang melengkung (menentukan bentuknya).

Verse 60

तदेतद् भारतं वर्षं सर्वबीजं द्विजोत्तम । ब्रह्मत्वममरेशत्वं देवत्वं मरुतस्तथा ॥

Oleh itu Bhārata-varṣa ini ialah benih bagi segala pencapaian, wahai yang terbaik antara yang dua kali lahir. Dari sinilah timbul kebrahmanaan/penyedaran rohani, kekuasaan di kalangan yang abadi, ketuhanan, bahkan juga keadaan sebagai Marut.

Verse 61

मृगपश्वप्सरोयोनिस्तद्वत् सर्वे सरीसृपाः । स्थावराणाञ्च सर्वेषामितो ब्रह्मन् शुभाशुभैः ॥

Dari sinilah (timbul/tercapai) kelahiran sebagai rusa dan binatang, juga sebagai Apsaras; demikian pula (kelahiran sebagai) segala jenis reptilia; dan bagi semua makhluk yang tidak bergerak juga, wahai brāhman—menurut perbuatan yang baik dan yang buruk.

Verse 62

प्रयाति कर्मभूर्ब्रह्मन् नान्या लोकेषु विद्यते । देवानामपि विप्रर्षे सदैष मनोरथः ॥

Wahai brāhman, inilah karmabhūmi, medan perbuatan (karma); di antara segala alam tiada medan seumpamanya. Bahkan para dewa pun, wahai resi yang utama, sentiasa mengidamkan untuk mencapainya.

Verse 63

अपि मानुष्यमाप्स्यामो देवत्वात् प्रच्युताः क्षितौ । मनुष्यः कुरुते तत्तु यन्न शक्यं सुरासुरैः ॥

(Mereka berfikir:) “Moga kami memperoleh kelahiran sebagai manusia, setelah jatuh dari kedewaan ke bumi.” Kerana manusia dapat menyempurnakan sesuatu yang tidak mungkin bagi para dewa dan asura.

Verse 64

तत्कर्मनिगडग्रस्तैः स्वकर्मख्यापनोत्सुकः । न किञ्चित् क्रियते कर्म सुखलेशोपबृंहितैः ॥

Terbelenggu oleh rantai karma sendiri dan hanya ghairah untuk mempamerkan perbuatan mereka, orang yang sombong kerana serpihan kecil kenikmatan tidak melakukan sebarang tindakan yang bermakna.