Shloka 22

Adhyaya 57 — The Ninefold Divisions of Bharata: Mountains, Rivers, and Peoples

Sanskrit

चित्रोत्पला सतमसा करमोदा पिशाचिका ।

तथान्या पिप्पलिश्रोणिर्विपाशा वञ्जुला नदी ॥

Transliteration

citrotpalā satamasā karamodā piśācikā / tathānyā pippaliśroṇir vipāśā vañjulā nadī

Translation

(Sungai-sungai) Citrotpalā, Satamasā, Karamodā, Piśācikā; dan yang lain-lain juga—Pippaliśroṇī, Vipāśā, serta sungai Vañjulā.

Word by Word

• चित्रोत्पला: the river Citrotpalā
• चित्रोत्पला: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: चित्र + उत्पला (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः—चित्रा उत्पला (कर्मधारय)

• सतमसा: the river Satamasā
• सतमसा: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: सतमसा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; नदी-नाम

• करमोदा: the river Karamodā
• करमोदा: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: करमोदा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; नदी-नाम

• पिशाचिका: the river Piśācikā
• पिशाचिका: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: पिशाचिका (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; नदी-नाम

• तथा: likewise
• तथा: Sambandha (सम्बन्ध/Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: रीत्यर्थक-अव्यय (adverb: ‘likewise’)

• अन्या: another (river)
• अन्या: Visheshana (विशेषण/Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: अन्य (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण

• पिप्पलिश्रोणिः: the river Pippaliśroṇi
• पिप्पलिश्रोणिः: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: पिप्पलि + श्रोणि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः—पिप्पल्याः श्रोणिः (षष्ठी-तत्पुरुष)

• विपाशा: the river Vipāśā
• विपाशा: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: विपाशा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; नदी-नाम

• वञ्जुला: the river Vañjulā
• वञ्जुला: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: वञ्जुला (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; नदी-नाम

• नदी: river
• नदी: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: नदी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; जातिवाचक-शब्द (common noun)

Speakers

• Unspecified in provided excerpt (catalogue continues)

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "adbhuta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Geography
• Tirtha lists
• Textual cataloguing

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The inclusion of minor rivers implies that sanctity is not limited to famous centers; dharma can be practiced wherever one is, with local sacredness.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Encyclopedic addendum typical of Purāṇas; contributes to ‘place-based dharma’ rather than a pancalakṣaṇa core.

What is the esoteric significance?

Even obscure names signify subtle currents—suggesting that unseen forces (saṃskāra, prāṇa) also ‘flow’ and can be purified.