Adhyaya 22

Verse 1

भीकम (2 अमान द्ाविशोद्ध्याय: दुर्योधनका पराक्रम और उभयपक्षकी सेनाओंका घोर सग्राम संजय उवाच पुत्रस्तु ते महाराज रथस्थो रथिनां वर: । दुरुत्सहो बभौ युद्धे यथा रुद्र: प्रतापवान्‌

Sañjaya berkata: Wahai Raja, puteramu—duduk di atas kereta perangnya, yang terunggul antara para pahlawan kereta—tampak di medan laga sebagai sosok yang sukar ditandingi, menyala dengan keperkasaan laksana Rudra yang maha gagah.

Verse 2

संजय कहते हैं--महाराज! रथपर बैठा हुआ रथियोंमें श्रेष्ठ आपका प्रतापी पुत्र दुर्योधन रुद्रदेवके समान युद्धमें शत्रुओंके लिये दुःसह प्रतीत होने लगा ।।

Sañjaya berkata: Wahai Raja, Duryodhana, puteramu yang gagah—duduk di atas kereta perang dan terunggul antara para pahlawan kereta—di medan laga menjadi laksana Rudra sendiri, sukar ditanggung oleh musuh. Dengan ribuan anak panahnya, bumi di situ pun tertutup; dan dia membasahi pihak lawan dengan aliran panah, seperti awan hujan menyirami gunung dengan curahan deras.

Verse 3

न च सोड<स्ति पुमान्‌ कश्चित्‌ पाण्डवानां बलार्णवे । हयो गजो रथो वापि य: स्याद्‌ बाणैरविक्षत:

Sañjaya berkata: Dalam bala tentera Pāṇḍava yang laksana lautan itu, tiada seorang pun—tiada juga kuda, gajah, atau kereta perang—yang tidak terluka oleh anak panah Duryodhana.

Verse 4

यं यं हि समरे योध॑ प्रपश्यामि विशाम्पते । सस बाणैश्नितो<भूद्‌ वै पुत्रेण तव भारत,प्रजानाथ! भरतनन्दन! मैं समरांगणमें जिस-जिस योद्धाको देखता था, वही-वही आपके पुत्रके बाणोंसे व्याप्त हुआ दिखायी देता था

Sañjaya berkata: Wahai tuan rakyat, wahai keturunan Bharata, di medan perang, setiap pahlawan yang aku lihat, pahlawan itulah juga tampak ditembusi dan diselubungi oleh anak panah puteramu.

Verse 5

यथा सैन्येन रजसा समुद्धूतेन वाहिनी । प्रत्यदृश्यत संछन्ना तथा बाणैर्महात्मन:

Sañjaya berkata: Seperti satu barisan tentera terlindung apabila debu dikocak oleh pasukan, demikianlah bala tentera itu tampak terselubung—tertutup oleh anak panah sang pahlawan yang berjiwa besar.

Verse 6

बाणभूतामपश्याम पृथिवीं पृथिवीपते । दुर्योधनेन प्रकृतां क्षिप्रहस्तेन धन्विना,पृथ्वीपते! हमने देखा कि शीघ्रतापूर्वक हाथ चलानेवाले धनुर्धर वीर दुर्योधनने सारी रणभूमिको बाणमयी कर दिया है

Sañjaya berkata: Wahai raja, kami melihat bumi—bahkan seluruh medan perang—seakan menjadi hamparan anak panah yang padat, hasil perbuatan Duryodhana, pemanah yang tangannya amat pantas.

Verse 7

तेषु योधसहस्रेषु तावकेषु परेषु च । एको दुर्योधनो हयासीत्‌ पुमानिति मतिर्मम,आपके या शत्रुपक्षके सहस्रों योद्धाओंमें मुझे एकमात्र दुर्योधन ही वीर पुरुष जान पड़ता था

Sañjaya berkata: Dalam kalangan ribuan pahlawan—di pihak tuanku dan juga pihak musuh—pada hematku, hanya Duryodhana seoranglah yang benar-benar tampak sebagai lelaki berjiwa wira.

Verse 8

तत्राद्भुतमपश्याम तव पुत्रस्य विक्रमम्‌ । यदेक॑ सहिता: पार्था नाभ्यवर्तन्त भारत,भारत! हमने वहाँ आपके पुत्रका यह अद्भुत पराक्रम देखा कि समस्त पाण्डव एक साथ मिलकर भी उस एकाकी वीरका सामना नहीं कर सके

Sañjaya berkata: Wahai Bhārata, di sana kami menyaksikan keberanian luar biasa puteramu: meskipun para putera Pṛthā (para Pāṇḍava) bersatu, mereka tetap tidak mampu mara untuk berhadapan dengan wira yang seorang itu.

Verse 9

युधिष्ठिरें शतेनाजौ विव्याध भरतर्षभ । भीमसेनं च सप्तत्या सहदेवं च पठचभि:

Sañjaya berkata: Wahai banteng keturunan Bharata, di tengah pertempuran dia memanah Yudhiṣṭhira dengan seratus anak panah; Bhīmasena dengan tujuh puluh; dan Sahadeva dengan lima.

Verse 10

नकुलं च चतुःषष्ट्या धृष्टद्युम्नं च पठचभि: । सप्तभिद्रौपदेयां श्र त्रिभिविव्याध सात्यकिम्‌

Sañjaya berkata: Dia memanah Nakula dengan enam puluh empat anak panah, Dhṛṣṭadyumna dengan lima, putera-putera Draupadī dengan tujuh, dan Sātyaki dengan tiga.

Verse 11

धनुश्चिच्छेद भल्‍लेन सहदेवस्य मारिष | भरतश्रेष्ठ! उसने युद्धस्थलमें युधिष्ठिरको सौ

Sañjaya berkata: “Wahai tuan yang mulia, dengan sebatang anak panah bhalla yang tajam, dia memutuskan busur Sahadeva. Wahai yang terbaik antara keturunan Bharata! Di medan perang dia melukai Yudhiṣṭhira dengan seratus anak panah, Bhīmasena dengan tujuh puluh, Sahadeva dengan lima, Nakula dengan enam puluh empat, Dhṛṣṭadyumna dengan lima, putera-putera Draupadī dengan tujuh setiap seorang, dan Sātyaki dengan tiga. Dan lagi, wahai tuan yang dihormati, dengan satu bhalla sahaja dia turut menetak putus busur Sahadeva. Setelah membuang busur yang patah itu, putera Mādrī yang gagah (Sahadeva) bersiap untuk meneruskan pertempuran.”

Verse 12

अभ्यद्रवत राजानं प्रगृह्मान्यन्महद्‌ धनुः । ततो दुर्योधन संख्ये विव्याध दशभि: शरै:

Sañjaya berkata: “Menggenggam sebuah busur besar yang lain, dia mara terus ke arah raja. Lalu, di tengah-tengah pertempuran, Duryodhana menikamnya dengan sepuluh batang anak panah.”

Verse 13

प्रतापी माद्रीपुत्र सहदेवने उस कटे हुए धनुषको फेंककर दूसरा विशाल धनुष हाथमें ले राजा दुर्योधनपर धावा किया और युद्धस्थलमें दस बाणोंसे उसे घायल कर दिया ।।

Sañjaya berkata: “Sahadeva, putera Mādrī yang gagah, membuang busur yang telah terputus itu, lalu menyambar sebuah busur besar yang lain dan menyerbu terus ke arah Raja Duryodhana. Di medan perang dia memanahnya dengan sepuluh anak panah. Kemudian Nakula, wira pemanah perkasa, menikam Raja Duryodhana dengan sembilan batang anak panah yang menggerunkan, lalu mengaum lantang.”

Verse 14

सात्यकिश्लैव राजानं शरेणानतपर्वणा । द्रौपदेयास्त्रिसप्तत्या धर्मराजशक्ष॒ पठचभि:

Sañjaya berkata: “Sātyaki memanah raja dengan sebatang anak panah yang berlekuk pada sendinya dan ganas. Putera-putera Draupadī, seramai tujuh puluh orang, dan Dharmarāja (Yudhiṣṭhira) juga, bersama lima orang pengiring, menekan serangan secara serentak.”

Verse 15

समन्तात्‌ कीर्यमाणस्तु बाणसंघैर्महात्मभि:

Sañjaya berkata: “Dari segenap penjuru, dia dihujani rentetan anak panah yang padat, dilepaskan oleh para pahlawan yang berhati besar.”

Verse 16

लाघवं सौष्ठवं चापि वीर्य चापि महात्मन:

Sañjaya berkata: “(Baginda memperlihatkan) kelincahan, kehalusan yang unggul, dan juga kekuatan kepahlawanan milik insan berjiwa agung itu.”

Verse 17

धार्रराष्ट्रा हि राजेन्द्र योधास्तु स्वल्पमन्तरम्‌

Sañjaya berkata: “Wahai raja yang terbaik, para pahlawan Dhārtarāṣṭra hanya dipisahkan oleh jarak yang sangat sedikit.”

Verse 18

तेषामापततां घोरस्तुमुल: समपद्यत

Sañjaya berkata: Ketika para pahlawan itu menerpa satu sama lain, terjadilah pertembungan yang dahsyat dan hiruk-pikuk.

Verse 19

क्षुब्धस्य हि समुद्रस्य प्रावृटूकाले यथा स्वन: । जैसे वर्षाकालमें विक्षुब्ध हुए समुद्रकी भीषण गर्जना सुनायी देती है, उसी प्रकार उन आक्रमणकारी कौरवोंका घोर एवं भयंकर कोलाहल प्रकट होने लगा ।।

Sañjaya berkata: “Seperti lautan pada musim hujan, apabila bergelora ia mengaum dengan dahsyat, demikianlah juga hiruk-pikuk yang garang dan menggerunkan daripada para Kaurava yang menyerang mula meningkat. Setelah mereka menghampiri raja yang tidak terkalahkan di medan perang…”

Verse 20

भीमसेन रणे क्रुद्धो द्रोणपुत्रो न्यवारयत्‌

Sañjaya berkata: Wahai Maharaja, di medan perang Bhimasena yang menyala oleh amarah telah dihalang. Putera Drona, Ashvatthama, yang juga murka, menahan Bhima daripada mara dengan melepaskan pelbagai jenis anak panah ke segala arah. Pada saat itu, dalam hiruk-pikuk perang, para pahlawan pun sukar dikenal pasti dan arah pun tidak dapat dibezakan—apatah lagi arah perantaraan.

Verse 21

इस प्रकार श्रीमहाभारत शल्यपर्वमें सात्यकि और कृतवर्गाका युद्धविषयक इकक्‍्कीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

Sañjaya berkata: Wahai Raja, tatkala anak panah yang tidak terbilang banyaknya, pelbagai jenis, dilepaskan ke segala arah, medan perang menjadi begitu kacau sehingga para pahlawan pun tidak dapat dikenal pasti, dan arah mata angin pun tidak dapat dibezakan—apatah lagi arah pertengahan. Dalam kekalutan itu, Aśvatthāmā, putera Droṇa yang sedang menggelegak amarahnya, dengan hujan panah yang meliputi segenap penjuru, telah menahan kemaraan Bhīmasena.

Verse 22

तावुभौ क्रूरकर्माणावुभौ भारत दुःसहौ । घोररूपमयुध्येतां कृतप्रतिकृतेषिणा

Sañjaya berkata: Wahai Bhārata, kedua-dua pahlawan itu kejam pada perbuatan dan tidak tertanggung bagi musuh-musuh mereka. Dengan hasrat membalas setiap pukulan dengan pukulan balas yang sepenuhnya, mereka pun bertempur dalam pertempuran yang ngeri dan menggerunkan.

Verse 23

त्रासयन्तौ दिश: सर्वा ज्याक्षेपकठिनत्वचौ । शकुनिस्तु रणे वीरो युधिष्ठिरमपीडयत्‌

Sañjaya berkata: “Para pahlawan itu, kulit tangan mereka menjadi keras kerana tarikan tali busur yang berulang-ulang dan berat, lalu mereka menakutkan segala penjuru. Sementara itu, Shakuni yang gagah, di medan perang, mula menekan dan menyeksa Yudhishthira.”

Verse 24

तस्याश्चांश्व॒तुरो हत्वा सुबलस्य सुतो विभो । नादं चकार बलवत्‌ सर्वसैन्यानि कोपयन्‌,प्रभो! सुबलके उस पुत्रने युधिष्ठिरके चारों घोड़ोंको मारकर सम्पूर्ण सेनाओंका क्रोध बढ़ाते हुए बड़े चोरसे सिंहनाद किया

Sañjaya berkata: Wahai yang perkasa, putera Subala, setelah membunuh keempat-empat kuda kereta perang itu, mengaum dengan kuat, membangkitkan kemarahan seluruh bala tentera.

Verse 25

एतस्मिन्नन्तरे वीरं राजानमपराजितम्‌ । अपोवाह रथेनाजौ सहदेव: प्रतापवान्‌,इसी बीचमें प्रतापी सहदेव युद्धमें किसीसे परास्त न होनेवाले वीर राजा युधिष्ठिरको अपने रथपर बिठाकर दूर हटा ले गये

Sañjaya berkata: Pada saat itu juga, Sahadeva yang gagah—bersinar dengan keperwiraannya—membawa Raja Yudhishthira, wira yang tidak dapat ditundukkan, naik ke atas keretanya lalu mengundurkannya jauh dari medan perang.

Verse 26

अथान्यं रथमास्थाय थधर्मपुत्रो युधिष्ठिर: । शकुनिं नवभिर्विद्ध्वा पुनर्विव्याध पञ्चभि:

Sañjaya berkata: Lalu Dharmaputra Yudhiṣṭhira menaiki sebuah kereta perang yang lain dan menyerbu sekali lagi. Setelah memanah Śakuni dengan sembilan anak panah, baginda sekali lagi menikamnya dengan lima—mendesak pertempuran maju dengan tekad yang teguh terhadap seorang penghasut utama adharma.

Verse 27

ननाद च महानादं प्रवर: सर्वधन्विनाम्‌ । तद्‌ युद्धमभवच्चित्रं घोररूपं च मारिष

Sañjaya berkata: Sang pemanah terunggul antara semua pemanah mengaum dengan laungan yang dahsyat. Maka pertempuran itu menjadi indah dipandang namun menggerunkan rupanya—suatu tontonan yang menggetarkan jiwa, sekaligus menyingkap harga ngeri peperangan, wahai yang mulia.

Verse 28

उलूकस्तु महेष्वासं नकुलं युद्धदुर्मदम्‌

Sañjaya berkata: Kemudian Ulūka berhadapan dengan Nakula, sang pemanah agung, yang keangkuhan dan keyakinan garangnya semakin memuncak oleh gelora pertempuran.

Verse 29

तथैव नकुल: शूर: सौबलस्य सुतं रणे

Sañjaya berkata: Demikian juga Nakula yang gagah, di tengah gelanggang perang, berhadapan dengan putera Saubala—meneruskan arus pertempuran yang tidak mengenal jeda, tempat keberanian dan tekad yang dituntun dharma diuji tanpa henti.

Verse 30

तौ तत्र समरे वीरौ कुलपुत्रौ महारथौ

Sañjaya berkata: Di sana, dalam pertempuran itu, kedua-dua wira—putera-putera berdarah mulia daripada keturunan terhormat dan para mahāratha, pahlawan kereta perang agung—tampil tegak, melambangkan dharma kepahlawanan serta maruah yang dituntut oleh rumah-rumah mereka di tengah pertembungan perang.

Verse 31

तथैव कृतवर्माणं शैनेय: शत्रुतापन:

Sañjaya berkata: Demikian juga, Śaineya—terkenal sebagai pembakar musuh—turut berhadapan dengan Kṛtavarmā. Kisah ini menegaskan timbal balik pertempuran yang tidak mengenal henti, apabila setiap pahlawan bertemu cabaran yang menyahutnya, dan keperwiraan diukur melalui keteguhan di tengah keganasan yang kian memuncak.

Verse 32

दुर्योधनो धनुश्कछित्त्वा धृष्टद्युम्नस्य संयुगे

Sañjaya berkata: Di tengah pertempuran, Duryodhana menetak putus busur Dhṛṣṭadyumna, berniat melumpuhkan keupayaan lawannya dan menegakkan keunggulan melalui kemahiran persenjataan. Saat itu menegaskan bahawa dalam perang, melucutkan alat tempur musuh menjadi taktik yang menentukan—namun ia juga mencerminkan etika medan laga yang kelam, apabila kemenangan dikejar melalui kelebihan kekuatan, bukan melalui perdamaian.

Verse 33

अथैनं छिन्नथन्वानं विव्याध निशितै: शरै: । दुर्योधनने युद्धस्थलमें धृष्टद्युम्मका धनुष काट दिया और धनुष कट जानेपर उन्हें पैने बाणोंसे बींध डाला ।। धृष्टद्युम्नो5पि समरे प्रगृह् परमायुधम्‌

Sañjaya berkata: Kemudian Duryodhana, melihat busur Dhṛṣṭadyumna telah tertebas, menikamnya di medan perang dengan anak panah yang tajam. Setelah memutuskan busurnya di tengah pertempuran, dia menghujaninya lagi dengan panah-panah yang runcing. Dhṛṣṭadyumna pula, dalam pertarungan itu, menggenggam suatu senjata yang tertinggi (bersiap untuk membalas).

Verse 34

तयोर्युद्धं महच्चासीत्‌ संग्रामे भरतर्षभ

Sañjaya berkata: Wahai banteng di antara kaum Bharata, di medan itu pertempuran mereka berdua menjadi amat besar—pertembungan yang sengit di tengah perang, ditandai oleh usaha yang dahsyat dan keganasan yang kian memuncak.

Verse 35

गौतमस्तु रणे क्रुद्धो द्रौषदेयान्‌ महाबलान्‌

Sañjaya berkata: Di tengah pertempuran, Gautama—dengan amarah yang menyala sepenuhnya—berpaling menyerang putera-putera Draupadī yang perkasa. Baris ini menegaskan bahawa kemarahan di medan laga mendorong bahkan pahlawan termasyhur untuk membidik lawan yang terkemuka, lalu memperhebat kitaran keganasan dan pembalasan yang menandai tragedi moral perang itu.

Verse 36

तस्य तैरभवद्‌ युद्धमिन्द्रियेरिव देहिन:

Sañjaya berkata: Bagi dirinya, pertempuran yang timbul dengan mereka itu laksana pergulatan makhluk bernyawa dengan pancaindera—suatu pertarungan batin, tempat penguasaan diri, pengekangan, dan keteguhan diuji di tengah pertembungan lahiriah.

Verse 37

ते च सम्पीडयामासुरिन्द्रियाणीव बालिशम्‌

Dan mereka menekan dirinya dengan hebat, menghimpit dan menundukkannya—sebagaimana pancaindera menundukkan orang dungu yang tidak berdisiplin. Kisah ini menegaskan bahawa ketiadaan penguasaan diri menjadikan seseorang mudah terdedah, sebagaimana seorang pahlawan tanpa sokongan boleh ditenggelami dalam pertempuran.

Verse 38

एवं चित्रमभूद्‌ युद्ध तस्य तैः सह भारत

Sañjaya berkata: “Wahai Bhārata, demikianlah, pertempuran dirinya dengan mereka menjadi menakjubkan dan luar biasa.” Baris ini menegaskan bahawa perang, meskipun berakar pada keganasan, boleh tampak ‘mengagumkan’ dalam penceritaan apabila ditandai oleh aksi-aksi yang menggetarkan—mengundang renungan tentang ketegangan antara tontonan kepahlawanan dan beban etika yang kelam dari pembunuhan beramai-ramai.

Verse 39

नराश्नैव नरै: सार्धथ दन्तिनो दन्तिभिस्तथा

Sañjaya berkata: Manusia dihancurkan oleh manusia, dan gajah pun demikian oleh gajah—masing-masing bertemu tandingannya dalam himpitan pertempuran, ketika pembantaian berubah menjadi kemusnahan saling membinasakan.

Verse 40

हया हयै: समासक्ता रथिनो रथिभि: सह । संकुलं चाभवद्‌ भूयो घोररूपं विशाम्पते

Sañjaya berkata: Kuda-kuda terbelit dengan kuda-kuda lain, dan para pahlawan kereta perang bertembung dengan para pahlawan kereta perang lawan. Sekali lagi medan perang menjadi sesak dan kacau—mengerikan rupanya, wahai tuan manusia—menunjukkan bahawa apabila amarah dan persaingan meluap, tertib runtuh dan pertempuran berubah menjadi himpitan buta yang berbahaya.

Verse 41

प्रजानाथ! उस समय मनुष्य मनुष्योंसे, हाथी हाथियोंसे, घोड़े घोड़ोंसे और रथी रथियोंसे भिड़ गये थे। फिर उनमें अत्यन्त घोर घमासान युद्ध होने लगा ।।

Sañjaya berkata: “Wahai tuan bagi rakyat jelata, pada saat itu manusia bertembung dengan manusia, gajah dengan gajah, kuda dengan kuda, dan pahlawan kereta perang dengan pahlawan kereta perang. Lalu, di tengah-tengah mereka, meletuslah pertempuran yang amat dahsyat dan kacau-bilau. ‘Ini aneh, ini menggerunkan, ini mengamuk!’—demikianlah, wahai Raja, pelbagai pertempuran yang menakutkan sedang berlangsung.”

Verse 42

ते समासाद्य समरे परस्परमरिंदमा: । व्यनदंश्वैव जघ्नुश्न समासाद्य महाहवे

Sañjaya berkata: Para pahlawan penunduk musuh itu mara rapat di medan perang, bertemu muka dengan muka. Dalam pertempuran besar itu mereka saling menghentam dan mengangkat pekik perang, terkunci dalam serangan balas yang tidak putus-putus.

Verse 43

तेषां पत्रसमुद्भूतं रजस्तीव्रमदृश्यत । वातेन चोद्धतं राजन्‌ धावदभिश्नाश्वसादिभि:,राजन! उनके वाहनोंसे, हवासे और दौड़ते हुए घुड़सवारोंसे उड़ायी गयी भयंकर धूल सब ओर व्याप्त दिखायी देती थी

Sañjaya berkata: Wahai Raja, kelihatan awan debu yang ganas naik dari kereta-kereta perang mereka; dipukul angin serta dikocak oleh kuda dan penunggang yang meluru, ia merebak ke segala arah, menyelubungi medan dan menambah kekalutan perang.

Verse 44

रथनेमिसमुद्धूतं नि:श्वासैश्वापि दन्तिनाम्‌ । रज: संध्याभ्रकलिलं दिवाकरपथं ययौ,रथके पहियों और हाथियोंके उच्छवासोंसे ऊपर उठायी हुई धूल संध्याकालके मेघोंके समान सूर्यके मार्गमें छा गयी थी

Sañjaya berkata: Debu yang terhambur oleh bibir roda kereta perang, dan juga oleh hembusan nafas gajah, menebal seperti gumpalan awan senja lalu meliputi bahkan laluan matahari.

Verse 45

रजसा तेन सम्पृक्तो भास्करो निष्प्रभ: कृत: । संछादिताभवद्‌ भूमिस्ते च शूरा महारथा:,उस धूलके सम्पर्कमें आकर सूर्य प्रभाहीन हो गये थे तथा पृथ्वी और वे महारथी शूरवीर भी ढक गये थे

Sañjaya berkata: Bercampur dengan debu itu, matahari sendiri menjadi malap, hilang sinarnya. Bumi terselubung, dan para wira maharathi—pahlawan kereta perang agung—juga turut tertutup; demikian tebalnya debu yang dibangkitkan oleh pertempuran.

Verse 46

मुहूर्तादिव संवृत्तं नीरजस्क॑ समन्ततः । वीरशोणितसिक्तायां भूमौ भरतसत्तम,भरतश्रेष्ठ! तदनन्तर दो ही घड़ीमें वीरोंके रक्तसे धरती सिंच उठी और सब ओरकी धूल बैठ जानेके कारण रणक्षेत्र निर्मल हो गया

Sañjaya berkata: “Dalam seketika, seluruh medan perang seakan berubah—tanpa debu di segenap penjuru. Wahai yang terbaik dalam keturunan Bharata, bumi itu telah dibasahi dan disiram oleh darah para wira.”

Verse 47

उपाशाम्यत्‌ ततस्तीव्रं तद्‌ रजो घोरदर्शनम्‌ । ततो<पश्यमहं भूयो द्न्द्युद्धानि भारत

Sañjaya berkata: “Kemudian debu yang ganas, mengerikan dipandang itu pun reda sepenuhnya. Sesudah itu, wahai Bhārata, aku kembali menyaksikan banyak pertarungan satu lawan satu—setiap pahlawan berjuang menurut kekuatan dan keunggulannya; kilau zirah mereka memancar di tengah terik tengah hari peperangan.”

Verse 48

यथाप्राणं यथाश्रेष्ठं मध्याद्ले वै सुदारुणे वर्मणां तत्र राजेन्द्र व्यदृश्यन्तोज्ज्वला: प्रभा:

Sañjaya berkata: “Pada tengah hari yang amat dahsyat itu, menurut kekuatan dan keunggulan masing-masing, aku kembali menyaksikan banyak pertarungan satu lawan satu. Wahai raja, di sana sinar zirah para pahlawan tampak teramat cemerlang.”

Verse 49

शब्दश्न तुमुल: संख्ये शराणां पततामभूत्‌ । महावेणुवनस्येव दह्यमानस्य पर्वते

Sañjaya berkata: “Dalam pertempuran itu, gemuruh yang dahsyat timbul daripada anak panah yang gugur bertubi-tubi—bagaikan bunyi letup-retak yang bergema apabila rimba buluh besar di gunung sedang terbakar.”

Verse 143

अशीत्या भीमसेनश्व शरै राजानमार्पयन्‌ | फिर सात्यकिने भी झुकी हुई गाँठवाले एक बाणसे राजाको घायल कर दिया। तदनन्तर द्रौपदीके पुत्रोंने राजा दुर्योधनको तिहत्तर, धर्मराजने पाँच और भीमसेनने अस्सी बाण मारे

Sañjaya berkata: “Bhīmasena, dengan lapan puluh anak panah, memanah raja itu dan menekannya hebat di tengah pertempuran. Kemudian putera-putera Draupadī memanah Raja Duryodhana tujuh puluh tiga kali; Dharmarāja lima kali; dan Bhīmasena lapan puluh kali.”

Verse 156

न चचाल महाराज सर्वसैन्यस्य पश्यत: । महाराज! वे महामनस्वी वीर सारी सेनाके देखते-देखते दुर्योधनपर चारों ओरसे बाणसमूहोंकी वर्षा कर रहे थे तो भी वह विचलित नहीं हुआ

Sañjaya berkata: Wahai Raja, di hadapan seluruh bala tentera, dia tidak berganjak walau sedikit pun. Meskipun para wira berjiwa agung menghujani Duryodhana dari segenap arah dengan rentetan anak panah, dia tetap tidak tergoyah—teguh menghadapi bahaya, melambangkan tekad keras yang menopang para pahlawan di tengah kelamnya perang dan beban moralnya.

Verse 163

अति सर्वाणि भूतानि ददृशु: सर्वमानवा: । उस महामनस्वी वीरकी फुर्ती, अस्त्र-संचालनका सुन्दर ढंग तथा पराक्रम--इन सबको सब लोगोंने सम्पूर्ण प्राणियोंसे बढ़-चढ़कर देखा

Sañjaya berkata: Semua orang menyaksikan dia seolah-olah mengatasi segala makhluk bernyawa—kelincahan yang bersemangat, keindahan penguasaan dalam mengendalikan senjata, dan keberaniannya. Pemandangan itu menegaskan bahawa keunggulan seni perang, apabila dipertontonkan di hadapan khalayak, menjadi ukuran untuk menilai seorang pahlawan di tengah tekanan moral peperangan.

Verse 193

प्रत्युद्ययुर्महेष्वासा: पाण्डवानाततायिन: । वे महाधनुर्धर कौरवयोद्धा रणभूमिमें अपराजित राजा दुर्योधनके पास पहुँचकर आततायी पाण्डवोंपर जा चढ़े

Sañjaya berkata: Para pemanah agung dalam kalangan pahlawan Kaurava mara untuk menyambut Pandava, sambil melabel mereka sebagai “ātatāyin” (penyerang jenayah). Setelah tiba di sekitar Raja Duryodhana—yang belum pernah ditundukkan di medan perang—mereka meluru ke hadapan dan menyerbu Pandava dengan serangan yang ganas. Rangkap ini membingkai pertembungan bukan sekadar gerakan ketenteraan, tetapi juga tuntutan moral: menamakan musuh sebagai “ātatāyin” untuk membenarkan serangan.

Verse 273

प्रेक्षतां प्रीतिजननं सिद्धचारणसेवितम्‌ । इसके बाद सम्पूर्ण धनुर्धरोंमें श्रेष्ठ युधिष्ठिरने बड़े जोरसे सिंहनाद किया। मान्यवर! उनका वह युद्ध विचित्र

Sañjaya berkata: “Itu suatu tontonan yang menggembirakan para penonton, disertai para Siddha dan Cāraṇa.” Sesudah itu, Yudhiṣṭhira—yang terunggul antara semua pemanah—mengeluarkan ngauman singa yang dahsyat. Wahai tuan yang mulia, peperangannya aneh lagi menggerunkan, namun mengangkat semangat mereka yang menyaksikan, seolah-olah diperhatikan dan dipuji oleh makhluk-makhluk luhur.

Verse 286

अभ्यद्रवदमेयात्मा शरवर्षै: समन्तत: । दूसरी ओर अमेय आत्मबलसे सम्पन्न उलूकने महाधनुर्धर रणदुर्मद नकुलपर चारों ओरसे बाणोंकी वर्षा करते हुए धावा किया

Sañjaya berkata: Dengan semangat dan kekuatan yang tidak terukur, Ulūka meluru ke hadapan, menghujani anak panah ke segenap arah—suatu serbuan ganas yang bertujuan menenggelamkan musuh dengan limpahan peluru dan keberanian di medan perang.

Verse 306

योधयन्तावपश्येतां कृतप्रतिकृतैषिणौ । वे दोनों वीर महारथी उत्तम कुलमें उत्पन्न हुए थे! अतः समरांगणमें एक-दूसरेके प्रहारका प्रतीकार करनेकी इच्छा रखकर जूझते दिखायी देते थे

Sañjaya berkata: Ketika mereka bertempur, mereka tampak seperti dua pahlawan yang bertekad membalas setiap pukulan dengan pukulan balas—masing-masing mencari jawapan yang setimpal terhadap apa yang telah dilakukan. Lahir daripada keturunan mulia dan terlatih sebagai maharathi, mereka berjuang di medan perang dengan azam untuk menyambut serangan lawan dengan tindakan balasan yang sepadan, menzahirkan hukum keras pertempuran apabila maruah dan pembalasan menjadi tata tertib yang segera.

Verse 316

योधयन्‌ शुशुभे राजन्‌ बलिं शक्र इवाहवे । राजन्‌! इसी तरह शत्रुसंतापी सात्यकि कृतवर्माके साथ युद्ध करते हुए युद्धस्थलमें उसी प्रकार शोभा पाने लगे, जैसे इन्द्र बलिके साथ

Sañjaya berkata: Wahai Raja, ketika bertempur, Sātyaki bersinar di medan perang—laksana Indra (Śakra) dalam pertempuran melawan Bali—membawa derita kepada musuh-musuhnya sambil bertarung tanpa henti dengan Kṛtavarmā.

Verse 333

राजानं योधयामास पश्यतां सर्वधन्विनाम्‌ | तब धृष्टद्युम्न भी दूसरा उत्तम धनुष लेकर समरभूमिमें सम्पूर्ण धनुर्थरोंके देखते-देखते राजा दुर्योधनके साथ युद्ध करने लगे

Sañjaya berkata: Di hadapan semua pemanah, dia pun bertarung dengan sang raja. Kemudian Dhrishtadyumna juga, mengambil sebuah busur yang sangat baik yang lain, berjuang melawan Raja Duryodhana di medan perang di hadapan para pemanah yang berhimpun—menunjukkan bahawa dalam perang yang memuncak, keberanian peribadi dan kesaksian khalayak menambah berat moral pada setiap pertarungan satu lawan satu.

Verse 343

प्रभिन्नयोर्यथा सक्तं मत्तयोर्वरहस्तिनो: । भरतश्रेष्ठ) रणभूमिमें उन दोनोंका महान्‌ युद्ध ऐसा जान पड़ता था, मानो मदकी धारा बहानेवाले दो उत्तम मतवाले हाथी आपसमें जूझ रहे हों

Sañjaya berkata: Wahai yang terbaik daripada keturunan Bharata, pertempuran besar antara mereka berdua di medan perang tampak seperti pertembungan dua ekor gajah unggul yang mabuk berahi, pelipisnya mengalirkan cairan musth, saling mengunci rapat. Gambaran itu menegaskan momentum buta amarah perang—kuasa bertemu kuasa—apabila keperkasaan, keangkuhan, dan murka mendorong pertempuran melampaui batas kendali.

Verse 353

विव्याध बहुभि: शूर: शरै: संनतपर्वभि: । दूसरी ओर शूरवीर कृपाचार्यने रणभूमिमें कुपित हो महाबली द्रौपदीपुत्रोंको झुकी हुई गाँठवाले बहुत-से बाणोंद्वारा घायल कर दिया

Sañjaya berkata: Pahlawan itu menikam mereka dengan banyak anak panah yang sendinya melengkung. Di pihak lain, Kṛpācārya yang gagah—murka di medan perang—mencederakan putera-putera Draupadī yang perkasa dengan banyak anak panah yang berikat simpul melengkung ke bawah, menambah lagi gerak kejam peperangan.

Verse 366

घोररूपमसंवार्य निर्मर्यादमवर्तत । जैसे देहधारी जीवात्माका पाँचों इन्द्रियोंके साथ युद्ध हो रहा हो

Sañjaya berkata: Pertempuran itu menjadi menggerunkan—tidak tertahan dan melampaui segala batas. Seolah-olah suatu jiwa yang berjasad sedang bergelut dengan lima indera, demikianlah Kṛpācārya bertarung melawan lima bersaudara itu; dan sedikit demi sedikit pertempuran kian ngeri, tidak terelakkan, dan tanpa kendali, memperlihatkan bagaimana perang menghakis ketertiban serta batas-batas dharma.

Verse 373

सच तान्‌ प्रति संरब्ध: प्रत्ययोधयदाहवे । जैसे इन्द्रियाँ मूढ़ मनुष्यको पीड़ा देती हैं

Sañjaya berkata: Dengan amarah menyala, dia mara ke arah mereka dan menangkis mereka dalam pertempuran. Seperti indera menyiksa manusia yang tersesat, demikianlah lima bersaudara itu mula mengganggu Kṛpācārya. Kṛpācārya pula, dipenuhi murka yang dahsyat, bertempur dengan kesemuanya serentak di medan laga.

Verse 383

उत्थायोत्थाय हि यथा देहिनामिन्द्रियर्विंभो । भारत! उनका जन द्रौपदीपुत्रोंके साथ ऐसा विचित्र युद्ध होने लगा

Sañjaya berkata: Wahai Bhārata, bermulalah suatu pertempuran yang ganjil dan tidak mengenal henti antara para pahlawan itu dengan putera-putera Draupadī—seperti pergulatan batin makhluk berjasad, apabila indera berkali-kali bangkit dan meluru kepada objeknya, memaksa diri bertarung dengannya lagi dan lagi.

Verse 1736

अपश्यमाना राजानं पर्यवर्तन्त दंशिता: । राजेन्द्र! आपके योद्धा थोड़ा-सा भी अन्तर न देखकर कवच आदिसे सुसज्जित हो राजा दुर्योधनको चारों ओरसे घेरकर खड़े हो गये

Sañjaya berkata: Tidak melihat raja mereka, para pahlawan berzirah berpusing dan berkumpul semula. Tanpa meninggalkan sebarang ruang dalam barisan, mereka berdiri mengepung Raja Duryodhana dari segenap arah—suatu tanda kesetiaan di medan perang untuk melindungi pemimpin mereka di tengah kekacauan.

Verse 2936

शरवर्षेण महता समन्तात्‌ पर्यवारयत्‌ | इसी प्रकार शूरवीर नकुलने रणभूमिमें शकुनिके पुत्रको बड़ी भारी बाणवर्षाके द्वारा सब ओरसे अवरुद्ध कर दिया

Sañjaya berkata: Dengan hujan anak panah yang dahsyat, dia mengepungnya dari segenap arah. Demikianlah wira Nakula di medan perang mengurung putera Shakuni di sekelilingnya dengan curahan panah yang padat dan mengatasi—gambaran tekad kesatria, apabila kemahiran dan dharma tugas dilaksanakan dengan ketepatan yang tidak mengenal belas.