
Sukta 10.2
हे सूक्त अগ্নीला सर्वात तरुण व सर्वाधिक समर्थ होतृ म्हणून आवाहन करते. तो ऋतु (योग्य ऋतू/वेळ) जाणणारा असून यज्ञात देवतांना त्यांच्या योग्य क्रमात नीट “स्थापित” करू शकतो. अগ্নीने देवतांचे पोषण करावे, दैवी विधींतील मानवांकडून झालेल्या चुकांची दुरुस्ती करावी, आणि उपासकांच्या अंतःकरणात प्रज्वलित व्हावे अशी प्रार्थना आहे. पितृयाणाचा मार्गही जाणून तो विधीला तेजस्वी यशाकडे मार्गदर्शन करो, अशीही विनंती आहे.
Mantra 1
पिप्रीहि देवाँ उशतो यविष्ठ विद्वाँ ऋतूँॠतुपते यजेह । ये दैव्या ऋत्विजस्तेभिरग्ने त्वं होतॄणामस्यायजिष्ठः ॥
हे यविष्ठ (अत्यंत तरुण) अग्ने! जे देव उशत (आह्वानास इच्छुक) आहेत त्यांना तृप्त कर, पोस. हे ऋतुपते! ऋतू जाणणाऱ्या, येथे यज्ञ कर. जे दैवी ऋत्विज आहेत, त्यांच्यासह—हे अग्ने—या हवित होतृांमध्ये तूच सर्वाधिक यजिष्ठ (श्रेष्ठ याजक) आहेस।
Mantra 2
वेषि होत्रमुत पोत्रं जनानां मन्धातासि द्रविणोदा ऋतावा । स्वाहा वयं कृणवामा हवींषि देवो देवान्यजत्वग्निरर्हन् ॥
तू जनांसाठी होतृ-कार्य आणि पोतृ-कार्यही वहन करतोस; तू मन्धाता (प्रेरित विचारक), द्रविणोदा (समृद्धिदाता), ऋतावा (ऋताचा पालक) आहेस. स्वाहा म्हणत आम्ही हवि सिद्ध करू; अर्हन् (योग्य) दैवी अग्नी देवांसाठी देवांचे यजन करो।
Mantra 3
आ देवानामपि पन्थामगन्म यच्छक्नवाम तदनु प्रवोळ्हुम् । अग्निर्विद्वान्त्स यजात्सेदु होता सो अध्वरान्त्स ऋतून्कल्पयाति ॥
आम्ही देवांच्या पंथावर येऊन पोहोचलो आहोत—जितके आम्हाला शक्य आहे तितके त्याचे अनुसरण करून ते पुढे नेण्यासाठी. विद्वान अग्नी यजन करो; तोच होतृ आहे—तोच अध्वर (यज्ञकर्म) आणि ऋतूंना क्रमाने स्थापतो.
Mantra 4
यद्वो वयं प्रमिनाम व्रतानि विदुषां देवा अविदुष्टरासः । अग्निष्टद्विश्वमा पृणाति विद्वान्येभिर्देवाँ ऋतुभिः कल्पयाति ॥
हे देवांनो! विद्वानांपेक्षा अधिक अविद्वान होऊन आम्ही तुमची व्रते (नियम) कमी केली, तर सर्वज्ञ अग्नी ते सर्व भरून काढतो. याच ऋतूंनी (ऋत-नियमांनी) तो देवांना त्यांच्या यथोचित क्रमात स्थापन करतो.
Mantra 5
यत्पाकत्रा मनसा दीनदक्षा न यज्ञस्य मन्वते मर्त्यासः । अग्निष्टद्धोता क्रतुविद्विजानन्यजिष्ठो देवाँ ऋतुशो यजाति ॥
जेव्हा मर्त्य—मनाने बालसुलभ व सामर्थ्याने दीन—यज्ञाचा यथार्थ भाव समजत नाहीत, तेव्हा क्रतु (अभिप्राय) जाणणारा, स्पष्ट बोध असलेला, अतिशय समर्थ यजक असा अग्नी—होता होऊन—ऋतु-क्रमाप्रमाणे देवांचे यजन करतो.
Mantra 6
विश्वेषां ह्यध्वराणामनीकं चित्रं केतुं जनिता त्वा जजान । स आ यजस्व नृवतीरनु क्षा स्पार्हा इषः क्षुमतीर्विश्वजन्याः ॥
कारण सर्व अध्वरांमध्ये (यज्ञकर्मांमध्ये) जनिता (उत्पादक) यांनी तुला उज्ज्वल मुख, विचित्र केतु (ध्वज-चिन्ह) म्हणून जन्म दिला आहे. म्हणून यजन कर—नरसमृद्ध पृथिव्यांच्या अनुगामी होऊन; सर्वजन्य (सर्वांसाठी जन्मलेल्या) स्पृहणीय इषः (प्रेरणा/अन्नशक्ती) आणि क्षुमती (पोषक) समृद्धी प्राप्त कर.
Mantra 7
यं त्वा द्यावापृथिवी यं त्वापस्त्वष्टा यं त्वा सुजनिमा जजान । पन्थामनु प्रविद्वान्पितृयाणं द्युमदग्ने समिधानो वि भाहि ॥
हे अग्ने! ज्याला द्यावा-पृथिवीने उत्पन्न केले, ज्याला आपः आणि त्वष्टृ यांनी घडविले, ज्याला सुजनिमा—शुभ जन्मशक्ती—ने जनविले; पितृयाण मार्ग जाणणाऱ्या, तू समिधेने प्रज्वलित होऊन आमच्या अंतरी द्युमत् तेजाने उजळून निघ.
Agni is urged to nourish the gods and to sacrifice here as the youngest, season-knowing lord of right timings.
Agni is affirmed as the most fitting Hotṛ, working with divine officiants and arranging the gods through the proper ṛtus.
A pivotal admission of human inadequacy—if ordinances are diminished through ignorance, Agni the knower completes and restores the whole by right order.
Agni’s cosmic births are recalled, and he is asked to blaze within, knowing the ancestral path (pitṛyāṇa) and granting luminous radiance to the worshippers.
ṛtupate (lord of ṛtu/right timing)
यद्वो वयं प्रमिनाम व्रतानि विदुषां देवा अविदुष्टरासः । अग्निष्टद्विश्वमा पृणाति विद्वान्येभिर्देवाँ ऋतुभिः कल्पयाति ॥pitṛyāṇam (the path of the Fathers)
It asks Agni to conduct the sacrifice with perfect timing and order, to nourish the gods, and to correct any mistakes humans make in observing sacred rules.
Because he is seen as the knower and lord of ṛtu—right seasons and right ritual timing—so he can place the gods and offerings correctly within the rite.
It means “the path of the Fathers,” the ancestral way or route associated with the departed and tradition; the hymn asks Agni, who knows that path, to shine within and guide the worshipper.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.