Rig Veda Sukta 3
Mandala 10Sukta 37 Mantras

Sukta 3

Sukta 10.3

Devata

Agni

हे लघु अग्निसूक्त अग्निदेवाला उग्र तरीही मंगल, विवेकशील शक्ती म्हणून दर्शवते. त्याची विशाल प्रभा अंधार दूर करून यजमानाला स्पष्टतेच्या “उषःकाल”ाकडे नेते. अग्नीला स्नेही सोबती म्हणून प्रज्वलित करून, सुयोजित अश्वांसह त्वरेने यावे, यज्ञासनावर विराजमान व्हावे आणि द्यावा‑पृथ्वी यांच्या मध्ये हविर्भाग व संकल्प वाहून न्यावा, अशी प्रार्थना करते.

Mantras

Mantra 1

इनो राजन्नरतिः समिद्धो रौद्रो दक्षाय सुषुमाँ अदर्शि । चिकिद्वि भाति भासा बृहतासिक्नीमेति रुशतीमपाजन् ॥

हे राजन्! समिद्ध अरति—अग्निशक्ती—दिसून येते; कौशल्यकर्मासाठी रौद्र बळाने प्रकट, सुषुम्न—जागृत व विवेकी—तो महती भासेने उजळतो; काळे तम दूर हाकून, रुशती (उषा)कडे अग्रसर होतो.

Mantra 2

कृष्णां यदेनीमभि वर्पसा भूज्जनयन्योषां बृहतः पितुर्जाम् । ऊर्ध्वं भानुं सूर्यस्य स्तभायन्दिवो वसुभिररतिर्वि भाति ॥

तो जेव्हा आपल्या रूप-तेजाने कृष्णा (तम) यास सामोरा जातो, तेव्हा बृहत्तम पितृ—विस्तीर्ण पिता—याची संतान असलेली ती दीप्त युवती (उषा) जन्मास येते. तो सूर्याचा भानु ऊर्ध्व स्थिर करतो, आणि दिव्य वसूंनी युक्त अरति-शक्ती सर्वत्र व्यापकपणे उजळते.

Mantra 3

भद्रो भद्रया सचमान आगात्स्वसारं जारो अभ्येति पश्चात् । सुप्रकेतैर्द्युभिरग्निर्वितिष्ठन्रुशद्भिर्वर्णैरभि राममस्थात् ॥

भद्र भद्रेसह संगत होऊन आला आहे; जार (प्रियकर) जसा, तसा तो आपल्या स्वसा (भगिनी)च्या पाठीमागे चालतो. सुप्रकेत (सु-प्रज्ञा) अशा द्युतिंसह अग्नी पुढे उभा राहून, झळाळत्या वर्णांनी आवृत, रम्य (आनंद) याच्या सम्मुख आपले स्थान घेतो.

Mantra 4

अस्य यामासो बृहतो न वग्नूनिन्धाना अग्नेः सख्युः शिवस्य । ईड्यस्य वृष्णो बृहतः स्वासो भामासो यामन्नक्तवश्चिकित्रे ॥

या बृहद् (विस्तीर्ण) पुरुषाचे हे याम (गमन) वेगवान ज्वालांसारखे, सख्यभाव असलेल्या, शिव (कल्याणकारी) अग्नीला प्रज्वलित करतात. ईड्य (स्तुत्य) वृषन्, बृहद्—त्याच्या स्वकीय भामा (दीप्त शक्ती) आपल्या मार्गाने पुढे जातात—अभ्यक्त (अभिषिक्त) होऊन, जागृत राहून, ओळख-समज ठेवणाऱ्या.

Mantra 5

स्वना न यस्य भामासः पवन्ते रोचमानस्य बृहतः सुदिवः । ज्येष्ठेभिर्यस्तेजिष्ठैः क्रीळुमद्भिर्वर्षिष्ठेभिर्भानुभिर्नक्षति द्याम् ॥

स्वन (गुंजणाऱ्या) प्रवाहांसारख्या ज्याच्या भामा (दीप्ती) वाहतात—रोचमान, बृहद्, सुदिव (सु-स्वर्ग) असलेल्या त्या पुरुषाच्या। ज्येष्ठ, अतितेजस्वी, क्रीळुमत् (क्रीडा-शक्ती)युक्त, अत्यंत विपुल भानूंनी तो द्याम् (प्रकाशमय आकाश) गाठतो आणि त्यावर अधिकार प्रस्थापित करतो.

Mantra 6

अस्य शुष्मासो ददृशानपवेर्जेहमानस्य स्वनयन्नियुद्भिः । प्रत्नेभिर्यो रुशद्भिर्देवतमो वि रेभद्भिररतिर्भाति विभ्वा ॥

त्या अवरोध-रहित (अग्नी)चे शुष्म—पराक्रम—प्रत्यक्ष दिसतात; तो तीव्र वेगाने थरथरत, नियुत् (जोडलेल्या शक्ती)सह निनाद करीत आहे. प्राचीन, दीप्तिमान तेजांसह—अत्यंत देवतामय—आणि ऋषि-प्रेरित वचनेांसह, ती अरति (गतिमान शक्ति) सर्वव्यापी होऊन प्रकाशते.

Mantra 7

स आ वक्षि महि न आ च सत्सि दिवस्पृथिव्योररतिर्युवत्योः । अग्निः सुतुकः सुतुकेभिरश्वै रभस्वद्भी रभस्वाँ एह गम्याः ॥

तो महिमा आमच्याकडे घेऊन ये; आणि इथे आमच्यासह येऊन बस—हे अग्ने, द्यावा-पृथिवी या दोन युवतींची अरति (गतिमान शक्ति) तूच. सुयोजित, वेगवान अश्वांसह—उत्साही व बलवान—आमच्या हवि-क्षेत्रात इथे ये.

Frequently Asked Questions

It praises Agni as a powerful, wakeful light that removes darkness and supports skillful action, and it invites him to come and preside over the offering.

The hymn describes Agni’s light as wide and far-reaching, and it links the fire with awareness (cikit)—the capacity to notice, understand, and act rightly.

It can be recited when lighting a sacred lamp or fire, especially at dawn or at the start of a ritual, as an invocation for clarity, protection of the rite, and steady inner aspiration.

Read Rig Veda in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App