Adhyaya 36

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुष्गपादे वेदव्यसनाख्यानं स्वायंभुवमन्वन्तरवर्णनं च नाम पञ्चत्रिंशत्तमो ऽध्यायः शांशपायन उवाच मन्वन्तराणि शेषाणि श्रोतुमिच्छाम्यनुक्रमात् / मन्वन्तराधिपांश्चैव शक्रदेवपुरोगमान्

अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणात (वायुप्रोक्त) पूर्वभागातील द्वितीय अनुश्टुप्पादात ‘वेदव्यसनाख्यान व स्वायंभुव मन्वंतरवर्णन’ नावाचा पस्तीसावा अध्याय. शांशपायन म्हणाले— उरलेली मन्वंतरे क्रमाने ऐकू इच्छितो, तसेच मन्वंतराधिपतींना, शक्र (इंद्र) इत्यादी देवांसह।

Verse 2

सूत उवाच मन्वन्तराणि यानि स्युरतीतानागतानि ह / समासा द्विस्तराच्चैव ब्रुवतो मे निबोधत

सूत म्हणाले— जी मन्वंतरे झाली आहेत आणि जी पुढे येणार आहेत, ती मी संक्षेपाने आणि विस्ताराने—दोन्ही प्रकारे सांगतो; माझे म्हणणे लक्ष देऊन ऐका।

Verse 3

स्वायंभुवो मनुः पूर्वं मनुः स्वारोचिषस्तथा / उत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चाक्षुषस्तथा

प्रथम स्वायंभुव मनु, नंतर स्वारोचिष मनु. त्यानंतर उत्तम, तामस, रैवत आणि चाक्षुष मनु झाले.

Verse 4

षडेते मनवो ऽतीता वक्ष्याम्यष्टावनागतान् / सावर्णिश्चैव रौच्यश्च भौत्यो वैवस्वतस्तथा

हे सहा मनु होऊन गेले; आता मी येणारे आठ मनु सांगतो—सावर्णि, रौच्य, भौत्य आणि वैवस्वत इत्यादी.

Verse 5

वक्ष्याम्येतान्पुरस्तात्तु मनोर्वेवस्वतस्य च / मनवः पञ्च ये ऽतीता मानसांस्तान्निबोधत

मी प्रथम वैवस्वत मनुपूर्वीचे मनु सांगतो; जे पाच मनु होऊन गेले, ते मनात धरून जाणून घ्या.

Verse 6

मन्वन्तरं मया वो ऽध्य क्रान्तं स्वायंभुवस्य ह / अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि मनाः स्वारोचिषस्य ह

आज मी तुम्हाला स्वायंभुव मनूचा मन्वंतर सांगितला; आता पुढे मी स्वारोचिष मनूचा मन्वंतर सांगणार आहे.

Verse 7

प्रजासर्गं समासेन द्वितीयस्य महात्मनः / आसन्वै तुषिता देवा मनोः स्वारोचिषे ऽन्तरे

दुसऱ्या महात्मा मनूच्या काळातील प्रजासृष्टीचा हा संक्षेप आहे; स्वारोचिष मनूच्या मन्वंतरात तुषित देव होते.

Verse 8

पारावताश्च विद्वांसो द्वावेव तु गणौ स्मृतौ / तुषितायां समुत्पन्नाः क्रतोः पुत्राः स्वरोचिषः

पारावत आणि विद्वान—हे दोनच गण स्मृत आहेत। तुषितेत उत्पन्न झालेले, क्रतुचे पुत्र, स्वरोचिष म्हणून प्रसिद्ध।

Verse 9

पारावताश्च वासिष्ठा द्वादश द्वौ गणौ स्मृतौ / छन्दजाश्च चतुर्विंशद्देवास्ते वै तदा स्मृताः

पारावत आणि वासिष्ठ—हे दोन गण प्रत्येकी बारा असे स्मृत आहेत. छन्दज नावाचे ते चोवीस देव त्या काळी स्मृत मानले गेले।

Verse 10

दिवस्पर्शो ऽथ जामित्रो गोपदो भासुरस्तथा / अजश्च भगवाश्चैव द्रविणश्य महा बलः

दिवस्पर्श, जामित्र, गोपद व भासुर; तसेच अज, भगवान आणि महाबली द्रविणश्य।

Verse 11

आयश्चापि महाबाहुर्महौजाश्चापि वीर्यवान् / चिकित्वान्विश्रुतो यस्तु चांशो यश्चैव पठ्यते

आयही महाबाहु; महौजाही वीर्यवान; तसेच प्रसिद्ध चिकित्वान आणि पठिला जाणारा चांशो।

Verse 12

ऋतश्चद्वादशस्तेषां तुषिताः परिकीर्त्तिताः / इत्येते क्रतुपुत्रास्तु तदासन्सोमपायिनः

त्यांपैकी ‘ऋत’ नावाचे बारा तुषित म्हणून कीर्तित आहेत. असे हे क्रतुचे पुत्र त्या काळी सोमपान करणारे होते।

Verse 13

प्रचेताश्चैव यो देवो विश्वदेवस्तथैव च / समञ्जो विश्रुतो यस्तु ह्यजिह्मश्चारिमर्द्दनः

प्रचेत नावाचा तोच देव, विश्वदेवही; समंजो जो विख्यात, सरळ व शत्रु-मर्दन करणारा आहे।

Verse 14

आयुर्दानो महामानो दिव्यमानस्तथैव च / अजेयश्च महाभागो यवीयांश्च महाबलः

आयुर्दान, महामान, दिव्यमान; अजेय, महाभाग, आणि तरुण असूनही महाबलवान।

Verse 15

होता यज्वा तथा ह्येते परिक्रान्ताः परावताः / इत्येता देवता ह्यासन्मनोः स्वारोचिषान्तरे

होता व यज्वा—हे सर्व दूरवर परिक्रमा करणारे होते; स्वारोचिष मन्वंतरात मनूच्या काळी हेच देवता होते।

Verse 16

सोमपास्तु तदा ह्येताश्चतुर्विशति देवताः / तेषामिन्द्रस्तदा ह्यासीद्विपश्चिल्लोकविश्रुतः

तेव्हा या चोवीस देवता सोमपान करणारे होते; त्यांच्यात त्या काळी इंद्र विपश्चित, लोकप्रसिद्ध होता।

Verse 17

ऊर्जा वसिष्ठपुत्रश्च स्तंबः काश्यप एव च / भार्गवश्च तधा प्राम ऋषभोंऽङ्गिरसस्तथा

ऊर्जा, वसिष्ठपुत्र, स्तंब, काश्यप; तसेच भार्गव, प्राम, आणि ऋषभ—अंगिरस वंशातीलही।

Verse 18

पौलस्त्यश्चैव दत्तो ऽत्रिरात्रेयो निश्चलस्तथा / पौलहो ऽथार्वरीवांश्च एते सप्तर्षयस्तथा

पौलस्त्य, दत्त, अत्रिरात्रेय व निश्चल; तसेच पौलह आणि अथर्वरीव—हेच सप्तर्षी म्हणून स्मरणात आहेत.

Verse 19

चैत्रः किंपुरुष श्चैव कृतान्तो विभृतो रविः / बृहदुक्थो नवः सेतुः श्रुतश्चेति नव स्मृताः

चैत्र, किंपुरुष, कृतान्त, विभृत, रवि, बृहदुक्थ, नव, सेतु आणि श्रुत—हे नऊ म्हणून स्मृत आहेत.

Verse 20

मनोः स्वारोचिषस्यैते पुत्रा वंशकराः प्रभो / पुराणे परिसंख्याता द्वितीयं वै तदन्तरम्

हे प्रभो! स्वारोचिष मनूचे हे पुत्र वंशप्रवर्तक आहेत; पुराणात त्यांची गणना केली आहे—हे दुसरे मन्वंतर होय.

Verse 21

सप्तर्षयो मनुर्देवाः पितरश्च चतुष्टयम् / मूलं मन्वन्तरस्यैते तेषां चैवान्वयाः प्रजाः

सप्तर्षी, मनू, देव आणि पितरांचे चार वर्ग—हे मन्वंतराचे मूळ आहेत; आणि त्यांच्या अन्वयातूनच प्रजा उत्पन्न होते.

Verse 22

ऋषीणां देवताः पुत्राः पितरो देवसूनवः / ऋषयो देवपुत्राश्च इति शास्त्रे विनिश्चयः

शास्त्राचा निश्चय असा की देव हे ऋषींचे पुत्र, पितर हे देवसूनू, आणि ऋषीही देवपुत्र म्हणूनच ओळखले जातात.

Verse 23

मनोः क्षत्रं विशश्चैव सप्तर्षिभ्यो द्विजा तयः / एतन्मन्वन्तरं प्रोक्तं समासाच्च न विस्तरात्

मनूपासून क्षत्रिय व वैश्य, आणि सप्तर्षींपासून द्विज उत्पन्न झाले. हे मन्वंतर संक्षेपाने सांगितले आहे, विस्ताराने नव्हे.

Verse 24

स्वायंभुवे न विस्तारो ज्ञेयः स्वारोचिषस्य च / न शक्यो विस्तरस्तस्य वक्तुं वर्षशतैरपि

स्वायंभुव व स्वारोचिष मन्वंतरांचा विस्तार जाणणे कठीण आहे; त्याचा विस्तार शेकडो वर्षांतही सांगता येणार नाही.

Verse 25

पुनरुक्तबहुत्वात्तु प्रजानां वै कुलेकुले / तृतीये त्वथ पर्याये उत्तमस्यान्तरे मनोः

प्रजांचा कुलोकुलांत पुनरुक्ती फार झाल्यामुळे, आता तिसऱ्या क्रमाने—उत्तम मनूच्या अंतरात—वर्णन केले जाते.

Verse 26

पञ्च देवगणा प्रोक्तास्तान्वक्ष्यामि निबोधत / सुधामानश्च ये देवा ये चान्ये वशवर्त्तिनः

पाच देवगण सांगितले आहेत; ते मी सांगतो, लक्ष देऊन ऐका. सुधामान नावाचे देव आणि इतर वशवर्ती देवही.

Verse 27

प्रतर्दनाः शिवाः सत्यागणा द्वादशकाः स्मृताः / सत्यो धृतिर्दमो दान्तः क्षमः क्षामो ध्वनिः शुचिः

प्रतर्दन, शिव आणि सत्यगण—हे बारा मानले गेले आहेत: सत्य, धृति, दम, दान्त, क्षम, क्षाम, ध्वनी आणि शुचि.

Verse 28

इषोर्ज्जश्च तथा श्रेष्ठः सुपर्णो द्वादशस्तथा / इत्येते द्वादश प्रोक्ताः सुधामानस्तु नामभिः

इषोर्ज्ज, श्रेष्ठ आणि सुपर्ण—तसेच द्वादशवा (नाम)ही। अशा रीतीने ‘सुधामान’ या नामांनी हे बारा सांगितले आहेत.

Verse 29

सहस्रधारो विश्वायुः समितारो वृहद्वसुः / विश्वधा विश्वकर्मा च मानसस्तु विराजसः

सहस्रधार, विश्वायु, समितार आणि वृहद्वसु; तसेच विश्वधा, विश्वकर्मा आणि विराजाचा पुत्र मानस (हेही).

Verse 30

ज्योतिश्चैव विभासश्च कीर्त्तिता वंशवर्तिनः / अवध्यो ऽवरतिर्देवो वसुर्धिष्ण्यो विभावसुः

ज्योति आणि विभास—हे वंशपरंपरेतील म्हणून कीर्तित आहेत. अवध्य, अवरति देव, वसु, धिष्ण्य आणि विभावसुही (आहेत).

Verse 31

वित्तः क्रतुः सुधर्मा च धृतधर्मा यशस्विजः / रथोर्मिः केतुमाञ्छ्चैव कीर्त्तितास्तु प्रतर्दनाः

वित्त, क्रतु, सुधर्मा, धृतधर्मा आणि यशस्विज; तसेच रथोर्मि व केतुमान—हे प्रतर्दन (वंशात) कीर्तित आहेत.

Verse 32

हंसस्वारौ वदान्यौ च प्रतर्दनयशस्करौ / सुदानो वसुदानश्च सुमञ्जसविषावुभौ

हंसस्वार आणि वदान्य—हे प्रतर्दनाचा यश वाढविणारे आहेत. सुदान व वसुदान; तसेच सुमञ्जस आणि विषाव—हे दोघेही.

Verse 33

यमो वह्निर् यतिश्चैव सुचित्रः सुतपास्तथा / शिवा ह्येते तु विज्ञेया यज्ञिया द्वादशापराः

यम, वह्नि, यति, सुचित्र आणि सुतपा—हे सर्व शिवस्वरूप म्हणून जाणावे; हे यज्ञीय देवतांचे आणखी बारा आहेत.

Verse 34

सत्यानामपि नामानि निबोधत यथातथम् / दिक्पतिर्वाक्पतिश्चैव विश्वः शंभुस्तथैव च

आता सत्यांचेही नाम यथार्थ ऐका—दिक्पति, वाक्पति, विश्व आणि शंभु.

Verse 35

स्वमृडीको दिविश्चैव वर्चोधामा बृहद्वपुः / अश्वश्चैव सदश्वश्च क्षेमानन्दौ तथैव च

स्वमृडीक, दिवि, वर्चोधामा, बृहद्वपु, अश्व, सदश्व तसेच क्षेम आणि आनंद.

Verse 36

सत्या ह्येते परिक्रान्ता यज्ञिया द्वादशापराः / इत्येता देवता ह्यासन्नौत्तमस्यान्तरे मनोः

हेच ‘सत्य’ नावाचे यज्ञीय आणखी बारा; अशा रीतीने हे देवता उत्तम मनूच्या अंतरकाळात होते.

Verse 37

तेषामिन्द्रस्तु देवानां सुशान्तिर्नाम विश्रुतः / पुत्रास्त्तवङ्गिरसस्ते वै उत्तमस्य प्रजापतेः

त्या देवतांचा इंद्र ‘सुशांती’ या नावाने प्रसिद्ध होता; आणि ते अंगिरसवंशी पुत्र उत्तम प्रजापतीचे होते.

Verse 38

वशिष्ठपुत्राः सप्तासन्वाशिष्ठा इति विश्रुताः / सप्तर्षयस्तु ते सर्व उत्तमस्यान्तरे मनोः

वशिष्ठाचे सात पुत्र होते; ते ‘वाशिष्ठ’ म्हणून प्रसिद्ध झाले. ते सर्व सप्तर्षी उत्तम मनूच्या मन्वंतरात होते.

Verse 39

आचश्च परशुश्चैव दिव्यो दिव्यौषधिर्नयः / देवाम्वुजश्चाप्रतिमौ महोत्साहो गजस्तथा

आच, परशु, दिव्य, दिव्यौषधि, नय, देवाम्बुज, अप्रतिम, महोत्साह आणि गज—हीही (नावे) होती.

Verse 40

विनीतश्च सुकेतुश्च सुमित्रः सुमतिः श्रुतिः / उत्तमस्य मनोः पुत्रास्त्रयोदश महात्मनः

विनीत, सुकेतु, सुमित्र, सुमती आणि श्रुती—हे महात्मे उत्तम मनूचे तेरा पुत्र होते.

Verse 41

एते क्षत्रप्रणेतारस्तृतीयं चैतदन्तरम् / औत्तमः परिसंख्यातः सर्गः स्वारोचिषेण तु

हे क्षत्रियांचे प्रवर्तक होते; हे तिसरे मन्वंतर आहे. स्वारोचिष मनूने यास ‘औत्तम’ सर्ग म्हणून गणले आहे.

Verse 42

विस्तरेणानुपूर्व्या च तामसस्य निबोधत / चतुर्थे त्वथ पर्याये तामसस्यातरे मनोः

आता तामस (मनू) विषयी क्रमाने व विस्ताराने जाणून घ्या. चौथ्या क्रमात तामस मनूचे मन्वंतर येते.

Verse 43

सत्याः सुरूपाः सुधियो हरयश्च गणाः स्मृताः / पुलस्त्यपुत्रास्ते देवास्तामसस्यान्तरे मनोः

सत्य, सुरूप, सुधी आणि हरि असे गण स्मृत झाले आहेत. हे पुलस्त्यपुत्र देव तामस मनूच्या अंतरकाळात मानले गेले आहेत.

Verse 44

गणस्तु तेषां देवानामेकैकः पञ्चविंशकः / इन्द्रियाणां प्रतीयेत ऋषयः प्रतिजानते

त्या देवांचा प्रत्येक गण पंचवीसांचा आहे. इंद्रियांच्या रूपाने त्यांची प्रतीती येते—असे ऋषी प्रतिज्ञा करतात.

Verse 45

सप्रमाणास्तु शीर्षण्यं मनश्चैवाष्टमं तथा / इन्द्रियाणि तथा देवा मनोस्तस्यान्तरे स्मृताः

सप्रमाण (सात) व शीर्षण्य, आणि आठवे मन—तसेच इंद्रिये व देव त्या मनूच्या अंतरकाळात स्मृत आहेत.

Verse 46

तेषां बभूव देवानां शिबिरिन्द्रः प्रतापवान् / सप्तर्षयोंऽतरे ये च तान्निबोधत सत्तमाः

त्या देवांमध्ये प्रतापवान शिबिरिंद्र झाला. आणि त्या अंतरकाळातील जे सप्तर्षी आहेत, तेही जाणून घ्या, हे सत्तमांनो.

Verse 47

काव्य आङ्गिरसश्चैव काश्यपः पृथुरेव च / अत्रेयस्त्वग्निरित्येव ज्योतिर्धामा च भार्गवः

काव्य, आंगिरस, काश्यप आणि पृथु; अत्रेय, अग्नि, ज्योतिर्धामा आणि भार्गव—हे (सप्तर्षी) होत.

Verse 48

पौलहश्चरकश्चात्र वाशिष्ठः पीवरस्तथा / चैत्रस्तथैव पौलस्त्य ऋषयस्तामसेंऽतरे

तामस मन्वंतरात येथे पौलह, चरक, वाशिष्ठ, पीवर, चैत्र तसेच पौलस्त्य—हे ऋषी सांगितले आहेत।

Verse 49

जानुजङ्घस्तथा शान्तिर्नरः ख्यातिः शुभस्तथा / प्रियभृत्यो परीक्षिच्च प्रस्थलो ऽथ दृढेषुधिः

जानुजंघ, शांती, नर, ख्याती व शुभ; तसेच प्रियभृत्य, परीक्षि, प्रस्थल आणि दृढेषुधि—हेही नामांकित आहेत।

Verse 50

कृशाश्वः कृतबन्धुश्च तामसस्य मनोः सुताः / पञ्चमेत्वथ पर्याये मनोः स्वारोचिषेंऽतरे

कृशाश्व व कृतबन्धु हे तामस मनूचे पुत्र आहेत; आणि स्वारोचिष मन्वंतराच्या क्रमात हा पाचवा उल्लेख आहे।

Verse 51

गुणास्तु ये समाख्याता देवानां तान्निबोधत / अमिताभा भूतरयो वैकुण्ठाः ससुमेधसः

देवतांचे जे गुण सांगितले आहेत ते ऐका: अमिताभ, भूतरय, वैकुण्ठ आणि ससुमेधस।

Verse 52

वरिष्ठाश्च शुभाः पुत्रा वसिष्ठस्य प्रजापतेः / चतुर्दश तु चत्वारो गणास्तेषां सुभास्वराः

प्रजापती वसिष्ठाचे पुत्र श्रेष्ठ व शुभ आहेत; त्यांचे चौदा-चौदा असे चार गण असून ते सुभास्वर आहेत।

Verse 53

उग्रः प्रज्ञो ऽग्निभावश्च प्रज्योतिश्चामृतस्तथा / सुमतिर्वा विरावश्च धामा नादः श्रवास्तथा

उग्र, प्रज्ञ, अग्निभाव, प्रज्योति व अमृत—तसेच; सुमती, विराव, धामा, नाद व श्रवा।

Verse 54

वृत्तिराशी च वादश्च शबरश्च चतुर्दश / अमिताभाः स्मृता ह्येते देवाः स्वारोचिषेंऽतरे

वृत्ती, राशी, वाद व शबर—हे चौदा; स्वारोचिष मन्वंतरात हे देव ‘अमिताभ’ म्हणून स्मृत आहेत.

Verse 55

मतिश्च सुमतिश्चैव ऋतसत्यौ तथैधनः / अधृतिर्विधृतिश्चैव दमो नियम एव च

मती व सुमती, ऋत व सत्य, तसेच ऐधन; अधृती व विधृती, दमन व नियमही.

Verse 56

व्रतो विष्णुः सहश्चैव द्युतिमान्सुश्रवास्तथा / इत्येतानीह नामानि आभूतयसां विदुः

व्रत, विष्णु, सह, द्युतिमान व सुश्रवा—ही येथे ‘आभूतय’ देवांची नावे म्हणून विदित आहेत.

Verse 57

वृषो भेत्ता जयो भीमः शुचिर्दान्तो यशो दमः / नाथो विद्वानजेयश्च कृशो गौरो ध्रुवस्तथा

वृष, भेत्ता, जय, भीम, शुचि, दान्त, यश, दम; नाथ, विद्वान, अजेय, कृश, गौर व ध्रुवही.

Verse 58

कीर्त्तितास्तु विकुण्ठा वै सुमेधांस्तु निबोधत / मेधा मेधा तिथिश्चैव सत्यमेधास्तथैव च

वैकुंठांचे कीर्तन झाले आहे; हे सुमेधसांनो, ऐका—मेधा, मेधा, तिथी आणि सत्यमेधा।

Verse 59

पृश्निमेधाल्पमेधाश्च भूयोमेधाश्च यः प्रभुः / दीप्तिमेधा यशोमेधा स्थिरमेधास्तथैव च

पृश्निमेधा, अल्पमेधा व भूयोमेधा असे प्रभू; तसेच दीप्तिमेधा, यशोमेधा आणि स्थिरमेधा।

Verse 60

सर्वमेधा सुमेधाश्च प्रतिमेधाश्च यः स्मृतः / मेधजा मेधहन्ता च कीर्त्तितास्ते सुमेधसः

जो सर्वमेधा, सुमेधा व प्रतिमेधा म्हणून स्मरला जातो; तसेच मेधजा व मेधहन्ता—हे सुमेधस कीर्तित आहेत।

Verse 61

विभुरिन्द्रस्तथा तेषामासीद्वि क्रान्तपौरुषः / पौलस्त्यो दवबाहुश्च सुधामा नाम काश्यपः

त्यांच्यात विक्रांत पराक्रमाचा विभु इंद्र होता; पौलस्त्य, दवबाहु आणि सुधामा नावाचा काश्यपही होता।

Verse 62

हिरण्यरोमाङ्गिरसो वेदश्रीश्चैव भार्गवः / ऊर्ध्वबाहुश्च वाशिष्ठः पर्जन्यः पौलहस्तथा

हिरण्यरोमा आंगिरस, वेदश्री नावाचा भार्गव; ऊर्ध्वबाहु वाशिष्ठ, पर्जन्य आणि पौलहही होते।

Verse 63

सत्यनेत्रस्तथात्रेय ऋषयो रैवतेंऽतरे / महावीर्यः सुसंभाव्यः सत्यको हरहा शुचिः

रैवत मन्वंतरात सत्यनेत्र, आत्रेय ऋषी, तसेच महावीर्य, सुसंभाव्य, सत्यक, हरहा आणि शुचि हे प्रसिद्ध झाले.

Verse 64

बलबन्धुर्निरामित्रः कंबुः शृगो धृतव्रतः / रैवतस्य च पुत्रास्ते पञ्चमं वै तदन्तरम्

बलबंधु, निरामित्र, कंबु, शृग आणि धृतव्रत हे रैवताचे पुत्र होते; तेच पाचवे मन्वंतर मानले जाते.

Verse 65

स्वारोचिषश्चोत्तमो ऽपि तामसो रैवतस्तथा / प्रियव्रतान्वया ह्येते चत्वारो मनवः स्मृताः

स्वारोचिष, उत्तम, तामस आणि रैवत—हे चार मनू प्रियव्रताच्या वंशपरंपरेतील म्हणून स्मरणात आहेत.

Verse 66

षष्ठे खल्वपि पर्याये देवा ये चाक्षुषेंऽतरे / आद्याः प्रसूता भाव्यश्च पृथुकाश्च दिवौकसः

सहाव्या पर्यायात, चाक्षुष मन्वंतरातील देवगण—आद्य, प्रसूत, भाव्य आणि पृथुक—हे दिवौकस म्हणून ओळखले गेले.

Verse 67

महानुभावा लेखास्छ पञ्च देवगणाः स्मृताः / दिवौकसः सर्व एव प्रोच्यन्ते मातृनामभिः

महानुभाव आणि लेखा—हे पाच देवगण स्मरणात आहेत; हे सर्व दिवौकस मातृ-नामांनी संबोधिले जातात.

Verse 68

अत्रेः पुत्रस्य नप्तारो ह्यारण्यस्य प्रजापतेः / गणस्तु तेषां देवानामेकैको ह्यष्टकः स्मृतः

अत्रिपुत्राचे नातू, अरण्य प्रजापतीचे वंशज आहेत; त्या देवगणांपैकी प्रत्येक एकेक ‘अष्टक’ म्हणून स्मरणात आहे।

Verse 69

अन्तरिक्षो वसुर्हव्यो ह्यतिथिश्च प्रियव्रतः / श्रोता मन्तानुमन्ता च त्वाद्या ह्येते प्रकीर्त्तिताः

अन्तरिक्ष, वसु, हव्य, अतिथि व प्रियव्रत; तसेच श्रोता, मन्त (विचारक) आणि अनुमन्ता—हे आद्य देव म्हणून कीर्तिले आहेत।

Verse 70

श्येनभद्रस्तथा चैव श्वेतचक्षुर्महायशाः / सुमनाश्च प्रचेताश्च वनेनः सुप्रचेत्सौ

तसेच श्येनभद्र, महायशस्वी श्वेतचक्षु, सुमना, प्रचेत, वनेन आणि सुप्रचेत—हेही (त्या गणात) आहेत।

Verse 71

मुनिश्चैव महासत्त्वः प्रसूताः परिकीर्त्तिताः / विजयः सुजयश्चैव मनस्योदौ तथैव च

मुनि आणि महासत्त्व—हे उत्पन्न झालेले (देव) म्हणून कीर्तिले आहेत; तसेच विजय, सुजय, आणि मनस्यु व उद—हेही।

Verse 72

मतिः परिमतिश्चैव विचेताः प्रियनिश्चयः / भव्या ह्येते स्मृता देवाः पृथुकांश्च निबोधत

मति, परिमति, विचेत आणि प्रिय-निश्चय—हे ‘भव्य’ देव म्हणून स्मरणात आहेत; आणि आता पृथुकांशही जाणून घ्या।

Verse 73

ओजिष्ठः शकुनो देवो वानत्दृष्टस्तथैव च / सत्कृतः सत्यदृष्टिश्च जिगीषुर्विजयस्तथा

ओजिष्ठ, शकुन, देव, वानत्दृष्ट; तसेच सत्कृत, सत्यदृष्टि, जिगीषु आणि विजय—हीही (देवगण) म्हणून कथिले आहेत.

Verse 74

अजितश्च महाभागः पृथुकास्ते दिवौकसः / लेशास्तथा प्रवक्ष्यामि नामतस्तान्निबोधत

अजितही महाभाग आहे; ते पृथुक नामक दिवौकस (स्वर्गवासी) आहेत. आता मी त्यांचे काही अंश नावांसह सांगतो—तुम्ही लक्ष देऊन ऐका.

Verse 75

मनोजवः प्रघासश्च प्रचेताश्च महायशाः / ध्रुवो ध्रुवक्षितिश्चैव अत्युतश्चैव वीर्यवान्

मनोजव, प्रघास आणि महायशस्वी प्रचेताः; तसेच ध्रुव, ध्रुवक्षिति आणि वीर्यवान् अत्युत—हेही आहेत.

Verse 76

युवना बृहस्पतिश्चैव लेखाः संपरिकीर्त्तिताः / मनोजवो महावीर्यस्तेषामिन्द्रस्तदाभवत्

युवना आणि बृहस्पति—ही ‘लेखा’ नावेही सम्यक् कीर्तित आहेत. त्यांच्यात महावीर्य मनोजव त्या वेळी इंद्र झाला.

Verse 77

उत्तमो भार्गवश्चैव हविष्मानङ्गिरःसुतः / सुधामा काश्यपश्चैव वशिष्ठो विरजास्तथा

उत्तम, भार्गव आणि अङ्गिराचा पुत्र हविष्मान; तसेच सुधामा, काश्यप, वशिष्ठ आणि विरज—हेही (ऋषिगण) आहेत.

Verse 78

अतिनामा च पौलस्त्यः सहिष्णुः पौलहस्तथा / मधुरात्रेय इत्येते सप्त वै चाक्षुषेंऽतरे

अतिनामा, पौलस्त्य, सहिष्णु, तसेच पौलह आणि मधुरात्रेय—हेच चाक्षुष मन्वंतरातील सात (ऋषी) सांगितले आहेत.

Verse 79

ऊरुः पुरुः शतद्युम्नस्तपस्वी सत्यवाक्कृतिः / अग्निष्टुदतिरात्रश्च सुद्युम्नशचेति ते नव

ऊरु, पुरु, शतद्युम्न, तपस्वी, सत्यवाक्कृती, अग्निष्टुत, अतिरात्र आणि सुद्युम्न—हे नऊ (जण) सांगितले आहेत.

Verse 80

अभिमन्युश्च दशमो नाड्वलेया मनोः सुताः / चाक्षुषस्य सुताः ह्येते षष्ठं चैव तदन्तरम्

दहावा अभिमन्यु; हे नाड्वलेय मनूचे पुत्र आहेत. हे सर्व चाक्षुषाचे पुत्र असून हेच सहावे मन्वंतर आहे.

Verse 81

वैवस्वतेन संख्यातस्तत्सर्गः सांप्रतेन तु / विस्तरेणानुपूर्व्या च चाक्षुषस्यान्तरे मनोः

तो सर्ग वैवस्वत (मनू) यांनी संक्षेपाने मोजून सांगितला; परंतु सध्याचा वक्ता चाक्षुष मनूच्या मन्वंतराचे क्रमाने सविस्तर वर्णन करील.

Verse 82

ऋषय ऊचुः चाक्षुषः कस्य दायादः संभूतः सक्य वान्वये / तस्यान्ववाये ये ऽप्यन्येतान्नो ब्रूहि यथातथम्

ऋषी म्हणाले—चाक्षुष कोणाचा वारस म्हणून उत्पन्न झाला, आणि तो कोणत्या वंशात होता? त्याच्या वंशातील इतर जे आहेत, तेही आम्हाला यथार्थपणे सांगा.

Verse 83

सूत उवाच चाक्षुषस्य विसर्गं तु समासाच्छृणुत द्विजाः / यस्यान्ववाये संभूतः पृथुर्वैन्यः प्रतापवान्

सूत म्हणाले—हे द्विजांनो, चाक्षुष मनूचा विसर्ग संक्षेपाने ऐका; ज्याच्या वंशपरंपरेत प्रतापवान पृथु-वैन्य उत्पन्न झाला।

Verse 84

प्रजानां पतयश्चान्ये दक्षः प्राचेतसस्तथा / उत्तानपादं जग्राह पुत्रमत्रिप्रजापतिः

प्रजांचे अन्य अधिपतीही झाले—प्राचेतस दक्षसुद्धा; आणि अत्रि प्रजापतीने उत्तानपादाला पुत्र म्हणून स्वीकारले।

Verse 85

दत्तकः स तु पुत्रो ऽस्य राजा ह्यासीत्प्रजापतिः / स्वायंभुवेन मनुना दत्तो ऽत्रेः कारणं प्रति

तो त्याचा दत्तक पुत्र होता; आणि तोच राजा प्रजापती झाला. स्वायंभुव मनूने काही कारणास्तव त्याला अत्रिला अर्पण केले होते।

Verse 86

मन्वन्तरमथासाद्य भविष्यच्चाक्षुषस्य ह / षष्ठं तदनु वक्ष्यामि उपोद्धातेन वै द्विजाः

आता चाक्षुषानंतर येणाऱ्या मन्वंतरास येऊन, हे द्विजांनो, मी उपोद्घातासह सहाव्या मन्वंतराचे वर्णन करीन।

Verse 87

उत्तानपादाच्चतुरः सूनृतासूत भामिनी / धर्मस्य कन्या सुश्रोणी सूनृता नाम विश्रुता

उत्तानपादापासून त्या भामिनी सूनृताने चार पुत्रांना जन्म दिला; ती धर्माची कन्या, सुश्रोणी, ‘सूनृता’ या नावाने प्रसिद्ध होती।

Verse 88

उत्पन्ना जापि धर्मेम ध्रुवस्य जननी शुभा / धर्मस्य पत्न्यां लक्ष्मयां वै उत्पन्ना सा शुचिस्मिता

धर्मात उत्पन्न होऊनही ती शुभा ध्रुवाची जननी झाली; धर्माच्या पत्नी लक्ष्मीपासूनच ती शुचिस्मिता उत्पन्न झाली.

Verse 89

ध्रुवं च कीर्त्तिमन्तं च त्वायुष्मन्तं वसुं तथा / उत्तानपादो ऽजनयत्कन्ये द्वे च शुचिस्मिते

उत्तानपादाने ध्रुव, कीर्तिमंत, आयुष्मंत आणि वसु यांना जन्म दिला; तसेच हे शुचिस्मिते, दोन कन्याही उत्पन्न केल्या.

Verse 90

स्वरामनस्विनी चैव तयोः पुत्राः प्रकीर्त्तिताः / ध्रुवो वर्षसहस्राणि दश दिव्यानि वीर्यवान्

स्वरा आणि मनस्विनी—हे त्यांचे पुत्र म्हणून प्रकीर्तित आहेत; आणि वीर्यवान ध्रुवाने दहा दिव्य सहस्र वर्षे (तप) केले.

Verse 91

तपस्तेपे निराहारः प्रार्थयन्विपुलं यशः / त्रेतायुगे तु प्रथमे पौत्रः स्वायंभुवस्य तु

तो निराहार राहून तप करीत होता आणि विपुल यशाची प्रार्थना करीत होता; स्वायंभुव मनूचा पौत्र तो त्रेतायुगाच्या प्रथम काळी (असा होता).

Verse 92

आत्मानं धारयन्योगान्प्रार्थयन्सुमहद्यशः / तस्मै ब्रह्मा ददौ प्रीतो ज्योतिषां स्थानमुत्तमम्

योगाने आत्मा स्थिर धरून तो अतिमहान यशाची प्रार्थना करीत होता; प्रसन्न होऊन ब्रह्म्याने त्याला ज्योतिषांमध्ये उत्तम स्थान दिले.

Verse 93

आभूतसंप्लवाद्दिव्यमस्तोदयविवार्जितम् / तस्यातिमात्रामृद्धिं च महिमानं निरीक्ष्य तु

प्रलयातून प्रकट झालेल्या त्या दिव्य अवस्थेला—जिथे अस्त-उदयाचा भेद नाही—आणि त्याची अतिशय समृद्धी व महिमा पाहून।

Verse 94

दैत्या सुराणामाचार्यः श्लोकमप्युशाना जगौ / अहो ऽस्य तपसो वीर्यमहो श्रुतमहो व्रतम्

दैत्य व देवांचे आचार्य उशना यांनी एक श्लोक म्हटला—“अहो! याच्या तपाचे सामर्थ्य; अहो! याचे श्रुत; अहो! याचे व्रत!”

Verse 95

कृत्वा यदेनमुपरि ध्रुवं सप्तर्षयः स्थिताः / द्रुवे त्रिदिवमासक्तमीश्वरः स दिवस्पतिः

ज्याला ध्रुव करून त्याच्या वर सप्तर्षी स्थिर झाले; आणि ध्रुवाशी त्रिदिव आसक्त झाले—तो ईश्वरच दिवसपती आहे।

Verse 96

ध्रुवात्सृष्टिं च भव्यं च भूमिस्तौ सुषुवे नृपौ / स्वां छायामाह वै सृष्टिर्भवनारीति तां प्रभुः

ध्रुवापासून भूमीने ‘सृष्टि’ आणि ‘भव्य’ नावाचे दोन राजे प्रसवले. प्रभूने सृष्टिला म्हटले—“तू माझी छाया आहेस; तू ‘भवनारी’ म्हणून ओळखली जाशील.”

Verse 97

सत्याभिव्यहृतेस्तस्य सद्यः स्त्री साभवत्तदा / दिव्यसंहनना छाया दिव्याभरणभूषिता

त्याच्या सत्यवचनाच्या उच्चारानेच ती छाया तत्क्षणी स्त्री झाली; दिव्य देहरचनेची आणि दिव्य आभूषणांनी अलंकृत।

Verse 98

छायायां सृष्टिराधत्त पञ्च पुत्रानकल्मषान् / प्राजीनगर्भं वृषभं वृकञ्च वृकलं धृतिम्

छायेनें सृष्टी करून पाच निष्कलंक पुत्र उत्पन्न केले—प्राजीनगर्भ, वृषभ, वृक, वृकल आणि धृति।

Verse 99

पत्नी प्राचीनगर्भस्य सुवर्चा सुषुवे नुपम् / नाम्नोदारधियं पुत्रमिन्द्रो यः पूर्वजन्मनि

प्राजीनगर्भाची पत्नी सुवर्चा हिने एक श्रेष्ठ पुत्र प्रसविला; त्याचे नाव उदारधि, जो पूर्वजन्मी इंद्र होता।

Verse 100

संवत्सरसहस्रान्ते सकृदाहारमाहरन् / एवं मन्वन्तरं युक्त इन्द्रत्वं प्राप्तवान्प्रभुः

हजार वर्षांच्या शेवटी तो एकदाच आहार घेत असे; अशा प्रकारे मन्वंतरभर संयमी राहून प्रभूने इंद्रपद प्राप्त केले।

Verse 101

उदारधेः सुतं भद्राजनयत्सा दिवञ्जयम् / रिपुं रिपुञ्जयाज्जज्ञे वराङ्गी तु दिवञ्जयात्

उदारधिपासून भद्राने दिवञ्जय नावाचा पुत्र जन्माला घातला; दिवञ्जयापासून वराङ्गीने रिपुञ्जयास जन्म दिला आणि रिपुञ्जयापासून रिपु उत्पन्न झाला।

Verse 102

रिपोराधत्त बृहती वक्षुषं सर्वतेजसम् / तस्य पुत्रो मनुर्विद्वान् ब्रह्मक्षत्त्रप्रवत्तकः / व्यजीजनत्पुष्करिणी वारुणी चाक्षुषं मनुम्

रिपुपासून बृहतीने सर्वतेजस्वी वक्षुषाला जन्म दिला. त्याचा पुत्र विद्वान मनु होता, जो ब्राह्म व क्षात्र धर्माचा प्रवर्तक होता. पुष्करिणी व वारुणी यांनी चाक्षुष मनुला जन्म दिला.

Verse 103

ऋषय ऊचुः प्रजापतेः सुता कस्माद्वारुणी प्रोच्यते ऽनघ / एतदाचक्ष्व तत्वेन कुशलो ह्यसि विस्तरे

ऋषी म्हणाले—हे निष्पाप! प्रजापतीची कन्या ‘वारुणी’ म्हणून का ओळखली जाते? हे तत्त्वतः विस्ताराने सांग; कारण तू वर्णनात कुशल आहेस।

Verse 104

सूत उवाच अरण्यस्योदकः पुत्रो वरुणत्वमुपागतः / तेन सा वारुणी ज्ञेया भ्रात्रा ख्यातिमुपागता

सूत म्हणाला—अरण्याचा पुत्र उदक वरुणत्वाला प्राप्त झाला; म्हणून ती कन्या ‘वारुणी’ म्हणून ओळखावी, भावाच्या योगे तिला ख्याती मिळाली।

Verse 105

मनोरजायन्त दश नड्वलायां सुताः शुभाः / कन्यायां सुमहावीर्या विरजस्य प्रजापतेः

नड्वलेपासून मनूचे दहा शुभ पुत्र जन्मले; आणि कन्येपासून विरज प्रजापतीचे अत्यंत पराक्रमी पुत्र उत्पन्न झाले।

Verse 106

ऊरुः पुरुः शतद्युम्नस्तपस्वी सत्यवाक्कृतिः / अग्निष्टुदतिरात्रश्च सुद्युम्नश्चेति वै नव

ऊरु, पुरु, शतद्युम्न, तपस्वी, सत्यवाक्कृती, अग्निष्टुत, अतिरात्र आणि सुद्युम्न—असे हे नऊ (पुत्र) होत.

Verse 107

अभिमन्युश्च दशमो नड्वलायां मनोः सुताः / ऊरोरजनयत्पुत्रान्षडाग्नेयी महाप्रभान्

नड्वलेपासून मनूचा दहावा पुत्र अभिमन्युही झाला; आणि ऊरुपासून आग्नेयीने सहा महाप्रभ पुत्रांना जन्म दिला।

Verse 108

अङ्गं सुमनसं ख्यातिङ्गयं शुक्रं व्रजाजिनौ / अङ्गात्सुनीथापत्यंवै वेनमेकं व्यजायत

अंग, सुमन, ख्यातिंगय, शुक्र तसेच व्रज व अजिन—यांच्यात; आणि अंगापासून सुनीथेच्या गर्भातून एकच पुत्र वेन उत्पन्न झाला.

Verse 109

तस्यापराधाद्वेनस्य प्रकोपस्तु महानभूत् / प्रजार्थमृषयो यस्यममन्थुर्दक्षिणां करम्

वेनाच्या त्या अपराधामुळे महान् कोप उत्पन्न झाला; प्रजेसाठी ऋषींनी त्याचा उजवा हात मंथन केला.

Verse 110

जनितस्तस्य पाणौ तु मथिते रूपवान्पृथुः / जनयित्वा सुतं तस्य पृथुं प्रथितपौरुषम्

त्याचा हात मथित होताच रूपवान पृथु उत्पन्न झाला; आणि त्याच्यापासून प्रसिद्ध पराक्रमी पुत्र पृथु प्रकट झाला.

Verse 111

अब्रु वंस्त्वेष वो राजा ऋषयो मुदिताः प्रजाः / स धन्वी कवची जज्ञे तेजसा निर्दहन्निव

ते म्हणाले—‘हा तुमचा राजा’; ऋषी आणि प्रजा आनंदित झाले. तो धनुर्धारी, कवचधारी जन्मला, जणू तेजाने जाळून टाकील असा.

Verse 112

वृत्तीनामेष वो दाता भविष्यति नराधिपः / पृथुर्वैन्यस्तदा लोकान्ररक्ष क्षत्रपूर्वजः

हा नराधिप तुमच्या उपजीविकांचा दाता होईल; तेव्हा क्षत्रियांचा पूर्वज पृथु वैন্যाने लोकांचे रक्षण केले.

Verse 113

राजसूयाभिषिक्तानामाद्यस्स वसुधाधिपः / तस्य स्तवार्थमुत्पन्नौ निपुणौ सूतमागधौ

राजसूयाभिषिक्त राजांमध्ये तो आद्य पृथ्वीपति होता. त्याच्या स्तवनासाठीच निपुण सूत व मागध उत्पन्न झाले.

Verse 114

तेनेयं गौर्महाराज्ञा दुग्धा सस्यानि धीमता / प्रजानां वृत्तिकामानां देवैश्चर्षिगणैः सह

त्या बुद्धिमान महाराजाने या गौ-रूप पृथ्वीचे दोहन केले; प्रजांच्या उपजीविकेसाठी धान्य निघाले, देव व ऋषिगणांसह.

Verse 115

पितृभिर् दानवैश्चैव गन्धर्वैश्चाप्सरोगणैः / सर्पैः पुण्यजनैश्चैव पर्वतैर्वृक्षवीरुधैः

पितर, दानव, गंधर्व व अप्सरागण, सर्प, पुण्यजन तसेच पर्वत, वृक्ष व वेलींनीही.

Verse 116

तेषु तेषु तु पात्रेषु दुह्यमाना वसुंधरा / प्रादाद्यथेप्सि तं क्षीरं तेन प्राणानधारयन्

वसुंधरा ज्या-ज्या पात्रांत दुहिली गेली, त्या-त्या पात्रांत तिने इच्छित क्षीर दिले; त्याने त्यांनी प्राण धारण केले.

Verse 117

शांशपायन उवाच विस्तरेण पृथोर्जन्म कीर्त्तयस्व महाव्रत / यथा महात्मना तेन पूर्वं दुग्धा वसुंधरा

शांशपायन म्हणाले— हे महाव्रतधारी! पृथूचा जन्म विस्ताराने सांग; जसा त्या महात्म्याने पूर्वी वसुंधरेचे दोहन केले होते.

Verse 118

यथा देवैश्च नागैश्च यथा ब्रह्मर्षिभिः सह / यक्षै राक्षसगन्धर्वैरप्सरोभिर्यथा पुरा

जसे देवांबरोबर व नागांबरोबर, तसेच ब्रह्मर्षींंसह; तसेच यक्ष, राक्षस, गंधर्व आणि अप्सरांसहही, जसे पूर्वी प्राचीनकाळी झाले होते।

Verse 119

यथा यथा च वै सूत विधिना येन येन च / तेषां पात्रविशेषांश्च दोग्धारं क्षीरमेव च

हे सूत! ज्या-ज्या विधीने आणि जसे-जसे झाले, त्यांचे पात्रांचे विशेष भेद, दूध काढणारा आणि तेच क्षीर—हे सर्व सांग.

Verse 120

तथा वत्सविशेषांश्च त्वंनः प्रब्रूहि पृच्छताम् / यथा क्षीरविशेषांश्च सर्वानेवानुपूर्वशः

तसेच आम्ही विचारतो—वाछरांचे विशेष भेदही तू सांग; आणि क्षीराचे सर्व प्रकारही क्रमाने सांग.

Verse 121

यस्मिंश्च कारणे पाणिर्वनस्य मथितः पुरा / कुद्धैर्महर्षिभिः पूर्वैः कारणं ब्रूहि तद्धि नः

ज्या कारणामुळे पूर्वी क्रुद्ध महर्षींनी वन मथून त्याचा सार काढला, ते कारणही आम्हाला सांग.

Verse 122

सूत उवाच कथयिष्यामि वो विप्राः पृथोर्वैन्यस्य संभवम् / एकाग्राः प्रयताश्चैव शुश्रूषध्वं द्विजोत्तमाः

सूत म्हणाला—हे विप्रहो! मी तुम्हाला पृथु वैन्याचा संभव सांगतो. हे द्विजोत्तमहो! एकाग्र व संयमी होऊन ऐका.

Verse 123

नाशुद्धाय न पापाय नाशिष्यायाहिताय च / वर्त्तनीयमिदं ब्रह्म नाव्रताय कथञ्चन

हे ब्रह्मवचन अशुद्ध, पापी, अयोग्य शिष्य व अहितकारी यांना सांगू नये; व्रतहीनाला तर कधीच नाही।

Verse 124

धन्यं यशस्यमायुष्यं पुण्यं वेदैश्च संमितम् / रहस्यमृषिभिः प्रोक्तं शृणुयाद्यो ऽनसूयकः

ही कथा धन्य करणारी, यश देणारी, आयुष्य वाढविणारी, पुण्यरूप व वेदसम्मत आहे; ऋषींनी सांगितलेले हे रहस्य जो अनसूयक आहे तो ऐको।

Verse 125

यश्चैवं श्रावयेन्मर्त्यः पृथोर्वैन्यस्य संभवम् / ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य न स शोचेत्कृताकृतम्

जो मनुष्य ब्राह्मणांना नमस्कार करून अशा रीतीने पृथु वैन्याचा संभव ऐकवितो, तो कृत-अकृताचे शोक करत नाही।

Verse 126

गोप्ता धर्मस्य राजासौ बभूवात्रिसमः प्रभुः / अत्रिवंशसमुत्पन्नो ह्यङ्गो नाम प्रजापतिः

तो राजा धर्माचा रक्षक होऊन अत्रिसमान प्रभू झाला; अत्रिवंशात उत्पन्न ‘अंग’ नावाचा प्रजापती होता।

Verse 127

तस्य पुत्रो ऽभवद्वेनो नात्यर्थं धार्मिकस्तथा / जातो मृत्युसुतायां वै सुनीथायां प्रजापतिः

त्याचा पुत्र वेन झाला, तो फारसा धार्मिक नव्हता; तो प्रजापती मृत्यूची कन्या सुनीथा हिच्या गर्भातून जन्मला।

Verse 128

स मातामहदोषेण वेनः कालात्म जात्मजः / स धर्मं वृष्ठतः कृत्वा कामाल्लोकेष्वर्तत

मातामहाच्या दोषामुळे कालात्मजाचा पुत्र वेन धर्माला मागे टाकून कामनेच्या वशाने लोकांत वावरू लागला।

Verse 129

स्थापनां स्थापयामास धर्मायेतां स पार्थिवः / वेदशास्त्राण्यतिक्रम्य सो ऽधर्मे निरतो ऽभवत्

त्या पार्थिवाने धर्मासाठी अशी स्थापना केली; पण वेद-शास्त्रांचे उल्लंघन करून तो अधर्मातच आसक्त झाला।

Verse 130

निःस्वाध्यायवष्ट्कारे तस्मिन्राज्यं प्रशासति / न पिबन्ति तदा सोमं महायज्ञेषु देवताः

तो राज्य करीत असता स्वाध्याय व वषट्कार राहिला नाही; तेव्हा देवता महायज्ञांत सोमपान करीत नसत।

Verse 131

न यष्टव्यं न दातव्यमिति तस्य प्रजापतेः / आसीत्प्रतिज्ञा क्रूरेयं विनाशे प्रत्युपस्थिते

त्या प्रजापतीची ही क्रूर प्रतिज्ञा होती—‘यज्ञ करायचा नाही, दान द्यायचे नाही’; आणि विनाश जवळ येऊन ठेपला।

Verse 132

अहमीज्यश्च पूज्यश्च यज्ञे देवद्विजातिभिः / मयि यज्ञा विधातव्या मयि होतव्यमित्यपि

तो म्हणाला—‘यज्ञात देव व द्विजांनी मीच पूज्य व यजनीय आहे; यज्ञ माझ्यासाठीच व्हावेत आणि आहुतीही मला द्यावी।’

Verse 133

तमतिक्रान्तमर्यादमवदानसुसंवृतम् / ऊचुर्महर्षयः सर्वे मरीचिप्रमुखास्तदा

तेव्हा मरीचीप्रमुख सर्व महर्षींनी मर्यादा ओलांडलेला, पापाने आच्छादित त्याला पाहून म्हटले।

Verse 134

वयं दीक्षां प्रवेक्ष्यामः संवत्सरशतं नृप / त्वं मा कार्षीरधर्मं वै नैष धर्मः सनातनः

हे नृपा! आम्ही शंभर वर्षांची दीक्षा घेऊ; तू अधर्म करू नकोस—हा सनातन धर्म नव्हे।

Verse 135

निधने संप्रसूतस्त्वं प्रजापतिरसंशयः / पालयिष्ये प्रजाश्चेति पूर्वं ते समयः कृतः

तू विनाशकाळी उत्पन्न झालास, निःसंशय प्रजापती आहेस; ‘मी प्रजांचे पालन करीन’ असा तुझा पूर्वीचा करार आहे।

Verse 136

तां स्तथा वादिनः सर्वान्ब्रह्मर्षीनब्रवीत्तदा / वेनः प्रहस्य दुर्बुद्धिर्विदितेन च कोविदः

असे बोलणाऱ्या त्या सर्व ब्रह्मर्षींना तेव्हा दुर्बुद्धी वेन हसत, आपल्या विद्वत्तेचा गर्व धरून, म्हणाला।

Verse 137

स्रष्टा धर्मस्य कश्चान्यः श्रोतव्यं कस्य वा मया / वीर्यण तपसा सत्यैर्मया वा कः समो भुवि

धर्माचा स्रष्टा माझ्यावाचून दुसरा कोण? मी कोणाचे ऐकू? वीर्य, तप आणि सत्य यात पृथ्वीवर माझ्यासारखा कोण आहे?

Verse 138

मन्दात्मानो न नूनं मां यूयं जानीत तत्त्वतः / प्रभवं सर्वलोकानां धर्माणां च विशेषतः

हे मंदबुद्धी जनांनो! तुम्ही मला निश्चयच तत्त्वतः ओळखत नाही; मी सर्व लोकांचा आणि विशेषतः धर्मांचा उगम आहे.

Verse 139

इच्छन्दहेयं पृथिवीं प्लावयेयं जलेन वा / सृजेयं वा ग्रसेयं वा नात्र कार्या विचारणा

मी इच्छिले तर पृथ्वी जाळून टाकीन किंवा जलाने बुडवीन; निर्माण करीन किंवा गिळून टाकीन—यात विचार करण्याचे कारण नाही.

Verse 140

यदा न शक्यते स्तंभादानार्य्यभृशसंहितः / अनुनेतुं तदा वेनस्ततः क्रुद्धा महर्षयः

जेव्हा स्तंभासारखा न झुकणारा, अनार्य व अत्यंत दुष्ट वेन याला समजावणे शक्य झाले नाही, तेव्हा महर्षी क्रुद्ध झाले.

Verse 141

निगृह्य तं च बाहुभ्यां विस्फुरन्तं महा बलम् / ततो ऽस्य वामहस्तं ते ममन्थुर्भृशकोपिताः

त्या महाबलवान तडफडणाऱ्याला दोन्ही बाहूंनी आवरून धरले; मग अत्यंत क्रुद्ध होऊन त्यांनी त्याचा डावा हात मथून काढला.

Verse 142

तस्मात्प्रमथ्यमानाद्वै जज्ञ पूर्वमिति श्रुतिः / ह्रस्वो ऽतिमात्रं पुरुषः कृष्णश्चापि बभूव ह

श्रुतीनुसार, त्या मथल्या जात असताना प्रथम एक पुरुष जन्मला; तो ठेंगणा, अवयव अतिमोठे आणि कृष्णवर्णाचा होता.

Verse 143

स भीतः प्राञ्जलिश्चैव तस्थिवानाकुलेन्द्रियः / तमार्त्तं विह्वलं दृष्ट्वा निषीदेत्यब्रुवन्किल

तो भयभीत होऊन हात जोडून, इंद्रिये व्याकुळ करून उभा राहिला. त्याला आर्त व विह्वल पाहून त्यांनी म्हटले—“बस.”

Verse 144

निषादवंशकर्तासौ बभूवानन्तविक्रमः / धीवरानसृजच्चापि वेनकल्मषसंभवान्

तो अनंत पराक्रमी निषाद-वंशाचा प्रवर्तक झाला; आणि वेनाच्या कल्मषातून उत्पन्न झालेले धीवर (मच्छीमार)ही त्याने निर्माण केले.

Verse 145

ये चान्ये विन्ध्यनिलयास्तंबुरास्तुबुराः खशाः / अधर्मरुचयश्चापि विद्धि तान्वेनकल्मषान्

आणि जे इतर विन्ध्यनिवासी तंबुर, तुबुर, खश तसेच अधर्मात रुची ठेवणारे आहेत—त्यांनाही वेनाच्या कल्मषातून उत्पन्न झालेले जाण.

Verse 146

पुनर्महर्षयस्तस्य पाणिं वेनस्य दक्षिणम् / अरणीमिव संरब्धा ममन्थुर्जातमन्यवः

पुन्हा महर्षी क्रोधाने उद्दीप्त होऊन, वेनाचा उजवा हात अरणीसारखा मंथू लागले.

Verse 147

पृथुस्तस्मात्समुत्पन्नः कराज्जलजसन्निभात् / पृथोः करतलाद्वापि यस्माज्जातः पृषुस्ततः

त्या कमळासारख्या हातातून पृथु उत्पन्न झाला; आणि पृथुच्या करतलातूनच पृषु जन्मला म्हणून त्याचे नाव पृषु झाले.

Verse 148

दीप्यमानश्च वपुषा साक्षादग्निरिव ज्वलन् / आद्यमाजगवं नाम धनुर्गृह्य महारवम्

तो तेजस्वी देहाने साक्षात् अग्नीसारखा जळत होता; आणि ‘आजगव’ नावाचे आद्य धनुष्य हातात घेऊन महान गर्जना केली।

Verse 149

शारांश्च बिभ्रद्रक्षार्थ कवचं च महाप्रभम् / तस्मिञ्जा ते ऽथ भूतानि संप्रहृष्टानि सर्वशः

रक्षणासाठी तो बाण धारण करीत होता आणि अत्यंत तेजस्वी कवचही; तो प्रकट होताच सर्वत्र सर्व भूतप्राणी आनंदित झाले।

Verse 150

समापेतुर्महाराजं वेनश्च त्रिदिवं गतः / समुत्पन्नेन राजर्षिः सत्पुत्रेण महात्मना

सर्वजण त्या महाराजाजवळ एकत्र आले; आणि वेन त्रिदिवास गेला. त्या महात्मा सत्पुत्राच्या उत्पत्तीने राजर्षीचे कार्य सिद्ध झाले।

Verse 151

त्रातः स पुरुषव्याघ्रः पुन्नाम्नो नरकात्तदा / तं नद्यश्च समुद्राश्च रत्नान्यादाय सर्वशः

तेव्हा तो पुरुषव्याघ्र ‘पुन्नाम’ नरकातून तारला गेला. नद्या व समुद्र सर्वत्रून रत्ने घेऊन त्याच्याकडे आले।

Verse 152

अभिषेकाय तोयं च सर्व एवोपत स्थिरे / पितामहश्च भगवानङ्गिरोभिः सहामरैः

अभिषेकासाठी जल घेऊन सर्वजण उपस्थित झाले. आणि भगवान पितामह (ब्रह्मा)ही अङ्गिरसादी ऋषी व देवांसह तेथे आले।

Verse 153

स्थावराणि च भूतानि जङ्गमानि च सर्वशः / समागम्य तदा वैन्यमभ्य षिञ्चन्नराधिपम्

तेव्हा सर्व स्थावर व जंगम भूतें एकत्र येऊन वैन्य नृपाचा अभिषेक करू लागली।

Verse 154

महता राजराजेन प्रजापालं महाद्युतिम् / सो ऽभिषिक्तो महाराजो देवैरङ्गिरसः सुतैः

महान राजाधिराजाने प्रजापालक, महाद्युतिमान त्या महाराजाचा अंगिरसपुत्र देवांकडून अभिषेक करविला।

Verse 155

आदि राजो महाभागः पृथुर्वैन्यः प्रतापवान् / पित्रापरञ्जितास्तस्य प्रजास्तेनानुरञ्जिताः

वैन्य पृथु हा प्रतापवान, महाभाग्यशाली आदिराजा होता; त्याची प्रजा पित्याने संतुष्ट होती आणि तो प्रजेला अनुरक्त करी।

Verse 156

ततो राजेति नामास्य ह्यनुरागादजायत / आपस्तस्तंभिरे तस्य समुद्रमभियास्यतः

तेव्हा अनुरागामुळे त्याचे नाव ‘राजा’ असे पडले; आणि तो समुद्राकडे जात असता पाणी त्याच्यासाठी स्तंभित (थांबले) झाले।

Verse 157

पर्वताश्चावदीर्यन्त ध्वजभङ्गश्च नाभवत् / अकृष्टपच्या पृथिवी सिद्ध्यन्त्यन्नानि चिन्तया

पर्वत विदीर्ण झाले, तरी ध्वजभंग झाला नाही; पृथ्वी न नांगरताच पिकू लागली आणि केवळ चिंतेने अन्न सिद्ध होऊ लागले।

Verse 158

सर्वकामदुघा गावः पृटके पुटके मधु / एतस्मिन्नेव काले तु यजतस्तस्य वै मखे

गायी सर्वकामदुघा होत्या; पिटके-पुटक्यात मधु होते. त्याच काळी तो यजमान आपल्या यज्ञात आहुती देत होता.

Verse 159

सोमे सुते समु त्पन्नः सूतः सौत्ये तदाहनि / तस्मिन्नेवं समुत्पन्ने पुनर्जज्ञे ऽथ मागधः

सोम पिळल्या त्या दिवशी, सौत्यकर्मात सूत उत्पन्न झाला; आणि तो असा उत्पन्न होताच पुन्हा मागधही जन्मला.

Verse 160

सामगेषु च गायत्सु शुभाण्डे वैश्वदेविके / समागते समुत्पन्नस्तस्मान्मागध उच्यते

सामगान करणारे गात असताना आणि शुभ वैश्वदेविक विधीत सर्वजण जमले असता तो उत्पन्न झाला; म्हणून त्याला ‘मागध’ म्हणतात.

Verse 161

ऐन्द्रेण हविषा चापि हविः पृक्तं बृहस्पतेः / जुहावेन्द्राय दैवेन ततः सूतो व्यजायत

ऐन्द्र हव्याबरोबर बृहस्पतीचे हव्यही मिसळले; दैवयोगाने इंद्राला तीच आहुती दिली गेली, आणि मग सूत उत्पन्न झाला.

Verse 162

प्रमादस्तत्र संजज्ञ प्रायश्चित्तं च कर्मसु / शिष्यहव्येन यत्पृक्तमभिभूतं गुरोर्हविः

तेथे प्रमाद झाला आणि कर्मांत प्रायश्चित्त करावे लागले; कारण शिष्याच्या हव्याने मिसळून गुरूचे हव्य दबले गेले होते.

Verse 163

अधरोत्तरचारेण जज्ञे तद्वर्णवैकृतम् / यच्च क्षत्रात्समभवद्ब्राह्मण्यां हीनयोनितः

अधम-उत्तम आचरणामुळे त्या वर्णात विकृती उत्पन्न झाली; आणि क्षत्रियापासून ब्राह्मणीमध्ये हीन योनीतून जो जन्मला।

Verse 164

सूतः पूर्वेण साधर्म्यात्तुल्यधर्मः प्रकीर्त्तितः / मध्यमो ह्येष सूतस्य धर्मः क्षेत्रोपजीवनम्

सूताला पूर्ववर्णाशी साधर्म्यामुळे तुल्यधर्मी म्हटले आहे; सूताचा मध्यम धर्म म्हणजे शेतीवर उपजीविका करणे।

Verse 165

रथनागाश्वचरितं जघन्यं च चिकित्सितम् / पृथुस्तवार्थं तौ तत्र समाहूतौ महर्षिभिः

रथ, हत्ती व घोडा यांचे संचालन आणि जघन्य कर्म—वैद्यक—असे सांगितले; पृथूचे स्तवन करण्यासाठी त्या दोघांना महर्षींनी तेथे बोलावले।

Verse 166

तावूचुर्मुनयः सर्वे स्तूयतामेष पार्थिवः / कर्मैतदनुरूपं च पात्रं चायं नराधिपः

तेव्हा सर्व मुनि म्हणाले—या पार्थिवाची स्तुती करा; हे कर्मास अनुरूप आहे आणि हा नराधिपही योग्य पात्र आहे।

Verse 167

तावूचतुस्ततः सर्वांस्तानृषीन्सूतमागधौ / आवां देवानृषींश्चैव प्रीणयावः स्वकर्मतः

मगध व सूत यांनी मग त्या सर्व ऋषींना म्हटले—आम्ही आपल्या कर्माने देव आणि ऋषी दोघांनाही प्रसन्न करू।

Verse 168

न चास्य विद्वो वै कर्म न तथा लक्षणं यशः / स्तोत्रं येनास्य कुर्याव प्रोचुस्तेजस्विनो द्विजाः

विद्वानांना त्याची कर्मे, लक्षणे व कीर्ती तशी ज्ञात नव्हती; म्हणून तेजस्वी द्विज म्हणाले—ज्या स्तोत्राने आपण याचे स्तवन करू।

Verse 169

एष कर्मरतो नित्यं सत्यवाक्संयतेन्द्रियः / ज्ञानशीलो वदान्यश्च संग्रामेष्वपरजितः

हा नित्य कर्मरत, सत्यवचनी व इंद्रियसंयमी; ज्ञानशील, दानशूर आणि संग्रामात अपराजित आहे.

Verse 170

ऋषिभिस्तौ नियुक्तौ तु भविष्यैः स्तूयतामिति / यानि कर्माणि कृतवान् पृथुः पश्चान्महाबलः

ऋषींनी त्या दोघांना नेमले—‘भविष्यात याचे स्तवन व्हावे’; आणि पुढे महाबली पृथूने जी जी कर्मे केली ती.

Verse 171

तानि गीतनिबद्धानि ह्यस्तुतां सूतमागधौ / ततस्तवान्ते सुप्रीतः पृथुः प्रादात्प्रजेश्वरः

ती कर्मे गीतरूपाने बांधून सूत व मागध यांनी स्तवन केले; स्तवनाच्या शेवटी अतिशय प्रसन्न होऊन प्रजेश्वर पृथूने (त्यांना) दान दिले.

Verse 172

अनूपदेशं सूताय मगधं मागधाय च / तदादि पृथिवीपालाः स्तूयन्ते सूतमागधैः

पृथूने सूताला अनूपदेश आणि मागधाला मगध देश दिला; तेव्हापासून पृथ्वीपालांचे स्तवन सूत-मागध करतात.

Verse 173

आशीर्वादैः प्रबोध्यन्ते सूतमागधबन्दिभिः / तं दृष्ट्वा परमप्रीताः प्रजा ऊचुर्महर्षयः

सूत, मागध व बंदिजनांनी आशीर्वादांनी त्याला जागविले. त्याला पाहून अत्यंत आनंदित प्रजा व महर्षी म्हणाले.

Verse 174

एष वृत्तिप्रदो वैन्यो भविष्यति नराधिपः / ततो वैन्यं महाभागं प्रजाः समभिदुद्रुवुः

हा वैन्य नृप प्रजांना उपजीविका देणारा होईल. मग प्रजा त्या महाभाग वैन्याजवळ धावून गेली.

Verse 175

त्वं नो वृत्तिं विधत्स्वेति महार्षिवच नात्तदा / सो ऽभिद्रुतः प्रजाभिस्तु प्रजाहितचिकीर्षया

‘आमची उपजीविका ठरव’ असे महर्षींचे वचन त्याने तेव्हा मान्य केले नाही. तरी प्रजांच्या हिताची इच्छा ठेवून तो प्रजांनी वेढला गेला.

Verse 176

धनुर्गृहीत्वा बाणांश्च वसुधामाद्रवद्बली / ततो वैन्यभयत्रस्ता गौर्भूत्वा प्राद्रवन्मही

बलवान राजा धनुष्य व बाण घेऊन पृथ्वीवर धावला. तेव्हा वैन्याच्या भयाने त्रस्त पृथ्वी गायीचे रूप घेऊन पळू लागली.

Verse 177

तां पृथुर्धनुरादाय द्रवन्तीमन्वधावत / सा लोकान्ब्रह्मलोकादीन्गत्वा वैन्यभयात्तदा

पृथु धनुष्य घेऊन त्या पळणाऱ्या पृथ्वीच्या मागे धावला. ती तेव्हा वैन्याच्या भयाने ब्रह्मलोकादी लोकांत जाऊन पोहोचली.

Verse 178

संददर्शाग्रतो वैन्यं कार्मुकोद्यतपाणिकम् / ज्वलद्भिर्निशितैर्बाणैर्दीप्ततेजसमच्युतम्

तिने समोर वैन्याला पाहिले—धनुष्य उचलून हात सज्ज, ज्वलंत तीक्ष्ण बाणांनी दीप्त, अच्युत-तेजाने प्रकाशमान।

Verse 179

महायोगं महात्मानं दुर्द्धर्षममरैरपि / अलबन्ती तु सा त्राणं वैन्यमेवान्वपद्यत

तो महायोगी महात्मा, अमरांनाही दुर्धर्ष; म्हणून रक्षण न मिळाल्याने ती वैन्याच्याच शरणी गेली।

Verse 180

कृताञ्जलिपुटा देवी पूज्या लोकैस्त्रिभिः सादा / उवाच वैनं नाधर्मः स्त्रीवधे परिपश्यति

हात जोडून, त्रिलोकीत सदा पूज्य देवी वैन्याला म्हणाली—स्त्रीवधात धर्म दिसत नाही।

Verse 181

कथं धारयिता चासि प्रजा या वर्द्धिता मया / मयि लोकाः स्थिता राजन्मयेदं धार्यते जगत्

राजन्, मी वाढविलेल्या प्रजेला तू कसा सांभाळशील? लोक माझ्यात स्थित आहेत; हे जग माझ्यामुळेच धारण आहे।

Verse 182

मत्कृते न विनश्येयुः प्रजाः पार्थिव वर्द्धिताः / स मां नर्हसि वै हन्तुं श्रेयस्त्वं च चिकीर्षसि

हे पार्थिव, माझ्यामुळे वाढलेल्या प्रजा नष्ट होऊ नयेत; म्हणून कल्याण इच्छित असशील तर तू मला मारू नकोस।

Verse 183

प्रजानां पृथिवीपाल शृणु चेदं वचो मम / उपायतः समारब्धा सर्वे सिद्ध्यन्त्युपक्रमाः

हे पृथ्वीपाल! प्रजांच्या हितासाठी माझे हे वचन ऐक; उपायाने आरंभ केलेले सर्व प्रयत्न सफल होतात.

Verse 184

हत्वापि मां न शक्तस्त्वं प्रजानां पालने नृप / अन्तर्भूता भविष्यामि जहि कोपं महाद्युते

हे नृपा! मला मारले तरी तू प्रजांचे पालन करू शकणार नाहीस; मी अंतर्धान पावेन—हे महातेजस्वी, राग सोड.

Verse 185

अवध्यश्च स्त्रियः प्राहुस्तिर्यग्योनिगतेष्वपि / सत्त्वषु पृथिवीपाल धम न त्यक्तुमर्हसि

स्त्रिया अवध्य आहेत असे म्हणतात, त्या तिर्यग्योनीत असल्या तरी; हे पृथ्वीपाल, सजीवांप्रती धर्म सोडू नकोस.

Verse 186

एवं बहुविधं वाक्यं श्रुत्वा तस्या महामनाः / क्रोधं निगृह्य धर्मात्मा वसुधामिदमब्रवीत्

तिची अशी अनेक प्रकारची वचने ऐकून, महात्मा धर्मात्म्याने क्रोध आवरून वसुधेला हे सांगितले.

Verse 187

एकस्यार्थाय यो हन्यादात्मनो वा परस्य च / एकं प्राणी बहून्वापि कर्म तस्यास्ति पातकम्

जो स्वतःच्या किंवा दुसऱ्याच्या एका हितासाठी एक प्राणी किंवा अनेकांना मारतो, त्याचे ते कर्म पाप आहे.

Verse 188

यस्मिंस्तु निहते भद्रे जीवन्ते बहवः सुखम् / तस्मिन्हते नास्ति शुभे पातकं चोपपातकम्

हे कल्याणी, ज्या एकाला मारल्याने पुष्कळ लोक सुखाने जगतात, त्याला मारण्यात कोणतेही पातक किंवा उपपातक लागत नाही.

Verse 189

सो ऽहं प्रजानिमित्तं त्वां हनिष्यामि वसुन्धरे / यदि मे वचनं नाद्य करिष्यसि जगद्धितम्

म्हणून हे वसुंधरे, जर तू आज जगाच्या कल्याणासाठी माझे वचन पाळले नाहीस, तर प्रजेच्या हितासाठी मी तुझा वध करीन.

Verse 190

त्वां निहत्याशु बाणेन मच्छासनपराङ्मुखीम् / आत्मानं प्रथयित्वेह प्रजा धारयिता स्वयम्

माझ्या आज्ञेकडे पाठ फिरवणाऱ्या तुला बाणाने त्वरित मारून, मी स्वतःच प्रजेचे रक्षण व पालन करीन.

Verse 191

सा त्वं वचनमास्थाय मम धर्मभृतां वरे / संजीवय प्रजा नित्यं शक्ता ह्यसि न संशयः

त्यामुळे हे धर्मपालन करणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ, माझे वचन मानून प्रजेला नित्य जीवन दे; तू समर्थ आहेस, यात शंका नाही.

Verse 192

दुहितृत्वं च मे गच्छ चैवमेतमहं शरम् / नियच्छेयं त्वद्वधार्थमुद्यन्तं घोरदर्शनम्

तू माझी कन्या हो; असे केल्यास तुझ्या वधासाठी उगारलेला हा भयानक बाण मी मागे घेईन.

Verse 193

प्रत्युवाच ततो वैन्यमेवमुक्ता सती मही / सर्वमेतदहं राजन्विधास्यामि न संशयः

तेव्हा पृथ्वीदेवी, वैन्याला असे सांगितल्यावर, प्रत्युत्तर देऊन म्हणाली— “हे राजन्, हे सर्व मी करीन; यात संशय नाही.”

Verse 194

वत्सं तु मम तं पश्य क्षरेयं येन वत्सला / समां च कुरु सर्वत्र मां त्वं धर्म्मभृतां वर / यथा विस्पन्दमानं मे क्षीरं सर्वत्र भावयेत्

“माझ्या त्या वासराकडे पाहा; त्याच्यामुळे मी वात्सल्याने दूध स्रवीन. हे धर्मधारकांतील श्रेष्ठा, तू मला सर्वत्र सम कर, जेणेकरून माझे स्पंदित दूध सर्वत्र प्रकट होईल.”

Verse 195

सूत उवाच तत उत्सारयामास शिलाजालनि सर्वशः / धनुष्कोट्या तथा वैन्यस्तेन शैला विवर्द्धिताः

सूत म्हणाला— मग वैन्याने सर्वत्र पसरलेली शिळांची जाळी दूर केली; आणि धनुष्याच्या टोकाने त्याने पर्वत उंचावले.

Verse 196

मन्वन्तरेष्वतीतेषु विषमासीद्वसुन्धरा / स्वभावेना भवत्तस्याः समानि विषमाणि च

पूर्वीच्या मन्वंतरांत वसुंधरा विषम होती; तिच्या स्वभावामुळे काही भाग सम तर काही भाग विषम झाले होते.

Verse 197

न हि पूर्वनिसर्गे वै विषमे पृथिवीतले / प्रविभागः पुराणां वा ग्रामाणां वापि विद्यते

कारण पूर्वसृष्टीत, पृथ्वीचा तल विषम असताना, नगरांचे विभाजन नव्हते आणि गावांचेही नव्हते.

Verse 198

न सस्यानि न गोरक्षं न कृषिर्न वणिक्पथः / चाक्षुषस्यान्तरे पूर्वमासीदेतत्पुरा किल

चाक्षुष मन्वंतरापूर्वी, प्राचीन काळी ना धान्ये होती, ना गो-रक्षण, ना शेती, ना व्यापारी मार्ग होता।

Verse 199

वैवस्वतेंऽतरे तस्मिन्सर्व स्यैतस्य संभवः / समत्वं यत्र यत्रासीद्भूमेः कस्मिंश्चिदेव हि

त्या वैवस्वत मन्वंतरातच हे सर्व उत्पन्न झाले; जिथे जिथे भूमीचा काही भाग समतल होता, तिथे तिथे हे घडले।

Verse 200

तत्र तत्र प्रजास्ता वै निवसंति च सर्वशः / आहारः फल मूले तु प्रजानामभवत्किल

तिथे तिथे प्रजा सर्वत्र वस्ती करीत; प्रजांचा आहार, असे म्हणतात, फळे व मुळेच होता।