Shloka 175
मन्वन्तरानुक्रमवर्णनम् (Enumeration of Manvantara Cycles) — with focus on Svārociṣa Manvantara
Devanagari script
त्वं नो वृत्तिं विधत्स्वेति महार्षिवच नात्तदा / सो ऽभिद्रुतः प्रजाभिस्तु प्रजाहितचिकीर्षया
Transliteration
tvaṃ no vṛttiṃ vidhatsveti mahārṣivaca nāttadā / so 'bhidrutaḥ prajābhistu prajāhitacikīrṣayā
Translation
‘आमची उपजीविका ठरव’ असे महर्षींचे वचन त्याने तेव्हा मान्य केले नाही. तरी प्रजांच्या हिताची इच्छा ठेवून तो प्रजांनी वेढला गेला.
Word by Word
त्वम्you
त्वम्:
सम्बोधन/कर्ता (Addressed subject)
TypeNoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
नःour / of us
नः:
सम्प्रदान-सम्बन्ध (Possessive relation)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-विभक्ति (Genitive), बहुवचन; ‘of us/our’
वृत्तिम्livelihood, sustenance
वृत्तिम्:
कर्म (Object)
TypeNoun
Rootवृत्ति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
विधत्स्वprovide, arrange
विधत्स्व:
क्रिया (Command)
TypeVerb
Rootवि-धा (धातु)
Formलोट्-लकार (Imperative), परस्मैपद, मध्यम-पुरुष, एकवचन
इतिthus
इति:
वाक्य-चिह्न (Quotation marker)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय, वाक्य-समाप्ति/उद्धरण-चिह्न (quotative particle)
महर्षिof the great sage(s)
महर्षि:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeNoun
Rootमहर्षि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन (समासपूर्वपद)
वचःthe word/command
वचः:
कर्म (Object of ‘accepted’)
TypeNoun
Rootवचस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः: महर्षि-वचः (महर्षेः वचनम्)
नnot
न:
निषेध (Negation)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formअव्यय, निषेध (negation particle)
आत्accepted/took
आत्:
क्रिया (Action)
TypeVerb
Rootआ-दा (धातु)
Formलुङ्-लकार (Aorist/Imperfect), परस्मैपद, प्रथम-पुरुष, एकवचन; ‘आदात्’ (आ + अदात्)
तदाthen
तदा:
कालाधिकरण (Temporal)
TypeIndeclinable
Rootतदा (अव्यय)
Formअव्यय, कालवाचक-क्रियाविशेषण (then)
सःhe
सः:
कर्ता (Subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
अभिद्रुतःapproached/pressed upon
अभिद्रुतः:
कर्ता (Subject; described)
TypeAdjective
Rootअभि-द्रु (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (Past Passive Participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
प्रजाभिःby the people
प्रजाभिः:
करण (Agent-instrument in passive sense)
TypeNoun
Rootप्रजा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental), बहुवचन
तुindeed/but
तु:
समुच्चय/विरोध (Discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय, अवधान/विरोधार्थक-निपात (but/indeed)
प्रजाof the people
प्रजा:
सम्बन्ध (Genitive within compound)
TypeNoun
Rootप्रजा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन (समासपूर्वपद)
हितwelfare
हित:
उद्देश्य (Goal within compound)
TypeNoun
Rootहित (प्रातिपदिक; कृदन्त from धा ‘to place’/हित ‘benefit’)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (समासपूर्वपद)
चिकीर्षयाwith the desire to do the people’s good
चिकीर्षया:
हेतु/करण (Cause/Instrument)
TypeNoun
Rootचिकीर्षा (प्रातिपदिक; desiderative noun from कृ)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental), एकवचन; तत्पुरुषः: प्रजा-हित-चिकीर्षा (प्रजाहितं कर्तुम् इच्छा)