Anuvaka 2
दैवी प्रेरणा, सामाजिक अधिकार, सुपीकता व पर्जन्य यांच्या योगे पौष्टिक समृद्धी दृढ करून—गृह व सार्वजनिक जीवनातील यश स्थिर करणारा हा अनुवाक. उपविषय: सरस्वती पोषण देऊन ‘वाऱ्याणि’ (इष्ट/निवडक निधी) प्रदान करणारी; सवितृचा सत्यसव (खरी प्रेरणा) संकल्पाला दिशा देऊन संपत्ती आकर्षित करणारा; सभे–समितीत संरक्षित, प्रभावी वाणीने विजय; वर्चस् (तेज) वाढून प्रतिस्पर्ध्यांवर स्पर्धात्मक श्रेष्ठत्व; धातृ, प्रजापती इ. ‘स्थापक’ देवतांच्या कृपेने गृहस्थैर्य, तसेच पर्जन्यामुळे समृद्धी व वाढ.
Suktas in Anuvaka 2
Sukta 11
हा एक-मंत्राचा पौष्टिक सूक्त, ‘निवडक धनसंपत्ती’ (vāryāṇi) ज्या ठिकाणाहून उगवून फुलते अशी अक्षय, पोषण करणारी स्तनरूप सरस्वतीचे आवाहन करतो. आनंद देणारी, कृपा मिळविण्यास योग्य, सहज हाक मारता येणारी व उदार अशी तिची स्तुती करून—तिच्या प्रवाही समृद्धीमुळे मौल्यवान वस्तूंची स्थिर वाढ, ऐश्वर्य आणि कल्याण प्राप्त व्हावे, हा या मंत्राचा हेतू आहे.
Sukta 12
अथर्ववेद 7.12 हे सभेत (सभे) व समितीत (परिषदेत) प्रवेश करताना संरक्षण, स्वीकार आणि प्रभावी वाणी यांसह सामाजिक यश मिळावे यासाठीचे मंत्ररूप आकर्षण आहे. यात सभा व समिती यांना प्रजापतीच्या ऐक्यपूर्ण “कन्या” म्हणून मांडले आहे; परिषदेतल्या भाग्य/समृद्धीतील मान्य वाट्यासाठी इंद्राचे आवाहन केले आहे; तसेच श्रोत्यांचे मन वळवून वक्त्याकडे लक्ष व संमती खेचणारे मन-परिवर्तन सूत्र वापरले आहे.
Sukta 13
हे संक्षिप्त आथर्वण शत्रुनाशन सूक्त सौर उपमेने कार्य करते: उषःकाळी सूर्य जसा नक्षत्रांच्या प्रकाशावर मात करून त्यांचा प्रकाश ‘हिरावून’ घेतो, तसा साधक विधिपूर्वक शत्रुत्वपूर्ण प्रतिस्पर्ध्यांचे वर्चस् (तेज, कार्यसामर्थ्य, प्रतिष्ठा) आपल्या बाजूला ओढून घेतो. हा दोन मंत्रांचा प्रयोग आहे; जवळ येणाऱ्या सपत्नांना (स्पर्धक/शत्रू) उघड करून त्यांना शक्तिहीन करतो—पठणारा विजयतेजाने उभा असताना ते ‘झोपेत’ असल्याप्रमाणे निष्प्रभ राहतात.
Sukta 14
हा चार मंत्रांचा सवितृ-स्तोत्र देवाच्या “सत्य प्रेरणा” (सत्यसव)चा आश्रय घेऊन उपासकाची मती/संकल्प (मति) शुभ मार्गावर स्थिर करतो आणि इच्छित वर (वार्याणि)—विशेषतः पशुधन व स्थिर समृद्धी—आकर्षून आणतो. “पहिल्या पित्या”ला सवितृने आदिकाळी उन्नती व विस्तीर्ण अवकाश प्रदान केल्याची आठवण करून देत, वर्तमान ऐश्वर्य हे धर्मरूप विश्वव्यवस्था आणि पितृपरंपरेच्या कल्याणाचा विधिसंगत सातत्यपूर्ण प्रवाह आहे, असे मांडतो.
Sukta 15
हे एक-मंत्राचे पौष्टिक सूक्त सवितृदेवाकडे “सत्यसवा” (खरे प्रेरणादायी) असा अनुग्रह मागते—जो सुंदर, विवेकपूर्ण आणि सर्वांना हितकारक आहे. समृद्धीला विपुलतेने “दुधासारखी काढता येणारी”—हजार धारांनी वाहणारी—अशी मांडणी करते; आणि ती भगा प्रत्येकाला त्याचा न्याय्य वाटा म्हणून वाटो, कल्याण व निवडण्याजोगे सौभाग्य प्रदान करो, अशी प्रार्थना करते.
Sukta 16
हे एक-मंत्र पौष्टिक सूक्त सविता आणि बृहस्पती यांना विनवते की लाभार्थ्याची प्राणशक्ती, स्पष्टता/प्रज्ञा आणि सामाजिक-दीप्त ‘सौभाग्य’ वाढवावे. त्या व्यक्तीला पूर्णतः ‘यशासाठी सज्ज’ करावे, अडथळे ओलांडण्याची क्षमता द्यावी, आणि सर्व देवांच्या संमती व कृपेमुळे—धृव करणाऱ्या दैवी सभेसारखे—त्याचे स्वागत व्हावे, अशी प्रार्थना आहे.
Sukta 17
हे संक्षिप्त पौष्टिक सूक्त धातृ, सवितृ, प्रजापती, अग्नी, त्वष्टृ आणि विष्णू—धर्म व वृद्धी ‘स्थापणारे’ देव—यांना हविर्भाग स्वीकारून यजमानाच्या गृहलक्ष्मीला स्थैर्य द्यावे अशी विनंती करते. याचे सामर्थ्य जीवनाधार निवास दृढ करणे, घरात श्रेष्ठ वस्तू/संपत्ती टिकवणे, आणि सर्वोच्च ध्येय असलेल्या संततीची प्राप्ती—अनेक देवांच्या एकत्र संमतीने—घडवणे यात आहे. ‘धा-’ (स्थापणे) या भावनेतून, निवास, द्रविण (संपत्ती) आणि वंशपरंपरा—हे तिन्ही यजमानाच्या जीवनात ‘स्थापित’ झालेल्या समृद्धीप्रमाणे हे सूक्त शिक्कामोर्तब करते.
Sukta 18
AV 7.18 हे संक्षिप्त ‘वर्ष-आकर्षण/वर्ष-बंधन’ सूक्त आहे. यात मेघाला जणू सीलबंद पात्र/पाण्याची कातडी मानून, ते फोडण्याची आज्ञा दिली आहे, जेणेकरून दिव्य जल समुदायावर ओघळून पडावे. पृथ्वीला ग्रहण करणारे क्षेत्र-देह म्हणून आणि धातृला ‘जलचर्म उघडणारा’ विश्वनियामक म्हणून पाचारण करून, विनाशक नव्हे तर पोषण करणारा पाऊस सुनिश्चित केला आहे. दुसरा मंत्र उद्दिष्ट केवळ पर्जन्यापुरते न ठेवता समतोल हवामानापर्यंत वाढवतो—दाहक दुष्काळ व प्राणघातक हिम यांपासून मुक्त—जेणेकरून सोम (शुभ जीवनशक्ती/यज्ञ-ऋत) जिथे वास करतो तिथे कल्याण व सुपीकता नांदावी.
Sukta 19
हा एक-ऋचांचा पौष्टिक सूक्त प्रजापती आणि धातृ यांच्या जनन व स्थैर्यदायी शक्ती एकवटून, दृढपणे “स्थापित” व सद्भावयुक्त संतती मिळावी अशी प्रार्थना करतो. तसेच घरातील ऐक्य—नातेवाईक “एकमताने, एकमनाने, एकाच गर्भ/मूळाचे” राहावेत—याचीही याचना करतो. शेवटी पुष्टिपतीकडून यजमान/आश्रयदाता याच्या केंद्राभोवती टिकून राहणारी भरभराट व सतत वाढ यांचे वरदान मागून सूक्त समाप्त होते.
Sukta 20
हा सहा ऋचांचा सूक्त अनुमती—दैवी संमती व अनुमोदक कृपाशक्ती—हिला विनवितो की यजमानाविषयी “शुभ विचार” करावा आणि देवांमध्ये हविर्दानाला मान्यता देऊन दृढ करावे. संमती मिळाल्यास यज्ञ निर्विघ्न व फलदायी होऊन कल्याण, सुपीक शेतजमीन, बलवान पुत्र आणि सुजनित संतती प्राप्त व्हावी, अशी प्रार्थना आहे. या सूक्ताचे सामर्थ्य असे की ते विधीच्या आचरणाला देवमान्य, संरक्षित आणि परिणामकारक सिद्धीत रूपांतरित करते; संमती हीच समृद्धी व गृहवंशाच्या सातत्याची द्वारपाल ठरते.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
